XI. Инфлянтское воеводство, или княжество: оригинал
XI. Инфлянтское воеводство, или княжество. С. 851-863. Польский текст издания.
XI. Województwo, czyli Księstwo Inflantskie
Jest to mała część owego kraju, który obejmując w sobie Liwonią (Lieffand) i Kurlandyą, pod ogólnem imienicm Inflant, podlegał od początku XIII wieku zakonowi Rycerzy Mieczowych. Ostatni ich mistrz Gottard Kettler, naciskany od sąsiedskich nieprzyjaciół, poddał dobrowolnie za zgodą miast i rycerstwa Inflanty, Zyg. Augustowi uroczystym aktem w Wilnie 28 listopada r. 1561 dokonanym, wyłączywszy dla siebie panowanie nad Kurlandyą i Semigalią, jako nad lennem księstwem koronie polskiej uległem. Wypadek ten stał się następnie powodem do krwawej i długiej walki o posiadnnie tegu kraju ariędzy. Polską a Rossyą, potem zaś Szwecyą. Oręż Stefana Batorego zdołał osiągnąć Inflanty stanowese, które podzielono po traktacie r. 1582 na Wtwa: derpskie, wendeńskie i parnawskie; katedrę katolicką w Wenden założono na miejscu zniesionego przez zaprowadzenie reformy arcyb. ryskiego, oraz biskupstw derpskiego i parmawskiego. Ale to wszystko nie na długo spekojność laflantom zabezpieczyło; niedołężne rozporządzenia Zygmunta III i nietolerancya jego, mieso dzielnej obrony i zwycięztw Zamojskiego i Chodkiewicza, zbliżyły utratę tego kraju. Traktat oliwski r. 1660 zwrócił tylko Polsce ten kra. niec Inflant, który za Dźwiaą od Dyneburga rozciągał się do granic Roseyi na mil 40 wzdłuż; a wszerz bliz-. ko na 30. Sejm warszawski 1677 r. zrobil ostateczną ordynacyą Inflant polskich, nadając im tytuł księstwa, inaczej Wdztwa, z naznaczeniem dostojeństw senatorskich: wojewody, kasztelana i biskupa, jakoteż urzędaików i sądów ziemskich. R. 1772 Iaflanty polskie odpadły zupełnie do Rossyi.— Ks. Inflantskie graniczyło na półace z Rośsyą, na wschód s Rossy4 i Wtwem połockiem; od południa wąski pas Kurlandyi zw Dź winą oddzielał od Wdztwa wileńkiego; na zachód Kurlandfa i L.flanty, zaczynając od ujścia rzeki Ewikszty w Vźwinę. Kraj jest równy i płaski, dosyć leśny, zapełniony prócz rzek, jakiemi są: Dźwina u Łotyszów Daugawa, Ewikssta (Iwikszta, Ewsi), Indra, Rzeżyca, Malta, Fejmanka; wielkiemi jeziorami. Znaczniejsze 2 nich są: Łubań, bardzo wielkie, zwane od niektórych ziemiopisarzy Mare Lubanicum; Raźna, Siewierz, Roszon dawniej zwane Rossen, z malownemi brzegami, Lauder, dwa jeziora Lucyńskie it. d. — Lud jest rodu letońskiego, pobratymesego Liitwie, i nosi nazwę Łiotyszów; język ich jakkolwiek bratai, różni się znacznie od litewskiego, z powodu zetknięcia się tego pokolenia z pogranicznymi Finnami. Wszyscy prawie Łotysze są wyznania rzymsko-katolickiego. Szlachta jedna ród swój wiedzie od krzyżackoniemieckiego rycerstwa, jak Borch, Plater, Hilsen, Zyberg, Felkerzamb, Wejssenhof, Korf, Tyzenhanz, Vietinghof, Grotuz, Mohl, Denhof, i t. d.; druga, jak Szadurski, Karnicki, Benisławski, Sokołowski, Kublieki, Wereszczyński, i t. d. należy do tych rodzin polskich, które za zasługi otrzymały tu nadania, albo też później osiadły; obudwóm spólne są: wyznanie katolickie i język polski. Mała ta prowincya zaledwo miała 200,000 mieszkańców. Po ciągłych wojnach o jej posiadanie, do okropnego przyszła spustoszenia; za Jana Kazimierza wieśniacy po lasach się błąkać musieli, a szlachta dla sejmików i obrad swoich miejsca, aż w Poswe. la na Litwie, w powiecie upitskim szukać była przymuszona 567. Ks. inflantskie dla szczupłości swej, nie dzieliło się na powiaty, ale na cztery tak zwane trakty, od starostw imię swe biorące, jako to: dyneburgski, rzeżycki, lucyński i marjenhauzki. Nie był to wszakże podział administracyjny, ale raczej konwencyonalny; ras, że około tych czterech głównych punktów, które hy. ły dawniej zamkami obronnemi, skupiała się ludność w pierwszych czasach chrsześciaństwa; drugi raz, śe po ustaniu zakonu, starostowie osiadłszy po opuszezonych przez komendorów i wójtów zamkach, zastąpili w pewnym względzie ich władzę. Herb Inflantom nadany przez Zyg. Augusta przy ich unii z Litwą r. 1566, jest gryf biały w czerwonem polu, z koroną na głowie, przedniemi szponami wspięty i w prawej z nich trzy. mający goły miecz do góry; na piersiach głoski Si A powiązane i koroną uwieńczone, na pamiątkę dwóch iesion królewskich Sigismundus Augustus. Gryf zaś ma być nadany od berbu Jana Hier. Chodkiewicza, admi. pistratora Inflant, który w sprawie połączenia Inflant, wielkie położył zasługi. — Na sejmiku w Dyneburgu odprawującym się, obierano 6 posłów na sejm: dwóch z Inflant, 2 z Korony i 2 z Litwy; żadnego zaś deputata ka teybuaał Lit. nie posyłano, ponieważ od sądów tutejszych nie do trybunała, ale do assesoryi koronacj ssła apełacya. Że zaś Iaflanty spólnie do Korony i do Litwy należały, przywileje zatem do tego krajn z kanecłaryi królewskiej, pod dwiema pieczęciami koronną i litewską wychodziły. Od 1772 r. czcze tylko tytuły księstwa i urzędów, tak senatorskich, jako i i ziemskich psy Polsce zostały.
Dyneburg, Dynembork, po niemiecku na prawy brzegu Dźwiey. Rycerze Mieczowi iaflantscy, osłaniając granice swojego kraju od napadów Edtwy, a razem chcąc się ubezpieczyć względem krajowe ców, gwałtownie do wiary chrześcijańskiej nawracanych, postanowili 1278 r. wystawić warownią od wschodniej granicy Semigalii. Ernest Ratzeburg czy też Rose burg, którego jedni Mistrzem zakonu inflantskiego, drudzy komturem dyneburskim nazywają, zajął się czynnie tą budową, i pod jego kierunkiem i strażą wzniósł się prędko zamek. Łotysze nazwali go Naujenes Pilks, jak każdę nową warownię. Nie był to jednak dzisiejszy Dyneburg, ale twierdza toż samo nazwisko nosząca, w miejscu dziś jeszcze Siarym Zamkiem zwąnem, wymurowana o 21/, mile wyścj teraźniejszego miasta. Ten więc dawny Dyneburg był zamkiem wzniesionym na wąskiej górze, między dwoma parowami porosłemi krzakami, któremi sączyły się strumienie wpadające do Dźwiay. Gmach sam z czerwonej cegły w kształcie prostokąta, na 40 kroków szeroki a 120 długi, sześcią wysmakłemi wieżami strzelał pod obłoki. Na pochyłości góry od ściany zamku do rzeki, rozciągała się dolna warownia 568. W takim to zamku, siedział komtur krzyżacki, rządsąc rozległym powiatem i rozkazując niekiedy sąsiednim sobie wójtom. Za jednym z wąwozów od zachodu leżało podzameze, czyli osada miejska, za drugim zaś parowem od wschodu kościół i cmentarz. Zbudowawszy zamek taki Ernest Ratzeburg, opatrzył go załogą, a sam r. 1278 powrócił do Rygi. Tymczasem ' Litwini pod wodzą W. ks. Trojdena syna Romuada przybyli pod twierdzę, i pobudowawszy 4 wielkie wie: że ruchome, zaczęli szturmować. Po trzyniedzielnem jednak bezskutecznem burzeniu, musieli z niczem od oblężenia odstąpić; lecz za to r. 1315 Litwa miała zburzyć zamek, który następnie Krzyżacy odbudowali. Też same napady powtórzyły się r. 1396 i 1403 pod Witowdem, który dwa razy zdobył go i z ziemią zrównał. Później Krzyżacy inflantscy na dłuższe już czasy dzway Dyneburg odbudowali i utwierdzili. Na mocy umowy 31 sierpnia r. 1559 w Wilnie zawartej, mistrz zakonu Gotard Kettler podał w posiadłość, Zyg. Augustowi, między innemi zamkami i Dyneburg, na koszta wojenne podczas obrony Inflant od Rossyi wypaść me gące. Pakta poddania się Inflant temuż królowi r. 156l, i przywilej unii ich z W. ks, Lit. r. 1566, a nakonie iakorporacya ich razem do Korony na sejmie lubelskia r. 1569, ostatecznie Dyneburg pod panowanie polskie poddały. Zdobył go Car Iwan Wasilewicz 1577 r. ale w następnym pułkownik Wilhelm Plater znowu ten zamek odebrał. Po skończeniu wojny w Inflantach, kszał Stefan Batory na nowem miejscu, tam właśnie gdsić dzisiejszy Dyneburg stoi, wielki ziemny okop usypić i w nim zamek zbudować; razem też i miasto z dawnego na nowe miejsce: przeniesiono 569. Kilkunastoletni pokój dozwolił królowi, a potem wodzom Zygmusta III, przyprowadzić do zupełnego stanu obrony st" mek, i dokonać nowego zabudowania miasta. Dopiero 1600 r. na nowo odgłos wojny rozległ się w tych stro. nach. Karol ks. Sudermanii najechawszy niespodzianie Inflanty, obległ Dyneburg i zaczął doń ssturmować, lecz Jerzy Farensbach Wda wendeński, po dwakroć przypuszczone szturmy odparł, i aż sa trzecim razem dopiero ulegając przewyśszającym siłom, twierdzę poddać i z miasta ustąpić musiał. Podobnież w r. 1626 Gustaw Adolf ciągnąc dalej wojnę o Inflanty z Zygmuntem III, kusił się o zdobycie Dyneburga, lecz przes Alex. Gąsiewskiego Wdę smoleńskiego z wielką stratą odparty został. Po zawartym rozejmie r. 1029, Gąsiewski na podziękowanie Bogu za odniesione nad Szwedami zwycięstwa, fundował tu Jezuitów, nadawszy im wieś Aul pod Rzeżycą położoną; kościół zaś i kollegium murowane, dopiero r. 1746 powstały. Doe podniesienia i wzrostu miasta, przyczyniła się niepospolicie ustawa sejmu r. 1647, naznaczająca Dyncburg za miasto składowe na zboża i różne towary prowadzone Dźwiną do Rygi. Wyniesienie Dyneburga na stolicę księstwa i Wtwa, po traktacie Oliwskim r, 1660, nie. wiele miastu pomogło, bo nieustanne wojny do ostalaiego zniszczenia je doprowadziły. Jednakże poprawy i uzbrojenia zamku niezaniedbano, a 1667 r. twierdza w przyzwoitą już załogę była opatrzoną. Cekhauz podług opisu r, 1670 sporządzonego, liczył 29 spiżowych i żelaznych dział, prócz innej broni i ammunicyi dosyć znacznej, którą nawet jako zapaśną, na potrzeby wojenne w różne strony rozsyłano. Załoga r. 1671 liczyła 1,181 ludzi, pod dowództwem Jana And. Platera Ssty dyneburskiegu. Ordynacya Inflant na sejmie 1677 r. postanowiła: że Ssta grodowy dyneburski, jest razem Sstą inflantskie. Roku 1700 twierdza i miasto przepelniene było wojskiem, gdy pułki saskie oblegające Rygę, na zimowe leże tu się rozłożyły. Podczas tej wojny se Szwedami, Grzegorz Ogiński Ssta żmudzki zamierzał rozbroić twierdzę dla obawy, że przeciw Szwedom utrzymać się nie zdoła. Nieprędzej jednakże do tego przyszło, aż r. 1710, bo się Jan Ludwik Plater Ssta dyneburski ciągle temu opierał, i dopiero sa nastaniem zarazy, wszystkie zdatne działa, amunicyą i potćzeby wojenne stąd do Litwy odesłano. Po odpadnięciu laflant r. 1772, szlachta odbywała 1789 r. sejmiki Wtwa inflantekiego w Kurlandyi, na lewym brzegu Dźwisy naprzeciw Dyneburga na łące, która do tego miasta wprzód należała.
Lixna, w dokumentach krzyżackich ILśrzemw zwan, przy ujściu Lixnienki do Dźwiny. W XIV wieku prze bywali tu komturowie dyneburscy, a uważając działu: nia i sprawy Litwinów, donosili o nich swoim mistrzow. W r. I626 podczas wojny o Inflanty ze Szwecyą, pobity został Horn pod Lixną przeź Alex, Gąsiewskiego Wdę smoleńskiego. Wspaniały pałac i kościół pare fialay, wymurował około 1770 r. Jozafat Zyberg Wda inflantski dziedzic tych dóbr.
Kryzborg (. Kreusburg), zamek starodawny i oks zały, przy wsi tegoż imienia, niedaleko ujścia Ewikssty do Dźwiny, dziedzictwo baronów Korfów. We wsi znejduje się kościół katolicki i zbór ewanielicki murowany w pięknym styla gotyckim. Zamek podesas wojny in" - flantskiej r. 1577, opanowany został przez Cara Iwana Wasilewicze, Pod Krejcburgiem doścignął r. 1626 Alex. Gąsiewski uchodzącego z pod Lixny jenerała Horaa, który połączywszy się s królem Gust. Adolfem, stanął do bitwy; lecz i Gąsiewskiemu przybył na pomoc Lew Sapieha H. W. L. Szwedzi usiłowali przee prawić się przez rzekę, za którą wojsko polskie uszyko. waae do beja stało; gdy zaś pod Gustawem konia ubito, eofnęli się Szwedzi do zamku [Dahlen, który wkrótce przez naszych opanowany został, Erasław” nad Dźwiną. Miejsce to prawie nieznane dawniej, stało się dopiero w połowie XVIII wieku głośnem i zmakomitszem nawet. Starożytne jego dzieje odnoszą się tylko do jednej wzmianki w historyi ruskiej o Kresławiu: w XVI wieku, gdzie mieli być dognani uwięzieni dwaj synowie Andrzeja ks. Suzdalskiego: Iwan i Dymitr, trzymani w więzieniu przez Cara Iwana Wasilewicza, z którego uciekli 570. Czy to jest ten sam Krasław, z pewnością twierdzić nie mośna, bo wiadomo z niewątpliwych źródeł, że dobra te zwały się w 16 wieku Krasławką, a zakręt Dźwiny pod samą osadą Kra> snoluka z białoruska, to jest piękną zatoką, bo Krasław położony jest na pograniczu Białorusi, czyli Wtwa połockiego. Wilbelm 'Firstemberg mistrz zakonu inflantskiego, nadał r. 1558 tę Krasławkę Eagelbrichtowi Plumperowi, po którym dość często zmieniała wła ścicieli. Jerzy Wolf Jezuita, fandował tu r. 1680 missyą swojego zakonu, której oddano kościół farny. Krasławka była lichą osadą, którą nabył r. 1729 Ludwik Plater od Zamojskich; ale wnuk podobno jego Konst. Ludwik Plater Wda mścisławski, potem kasztelan trocki, powziął myśl wzniesienia na miejscu tej osady, porządnego miasta. Zaczął najprzód r. 1752 od wymurowania obszernego ratusza z kramami; wystawił wie. le domów murowanych i drewnianych, na pomieszcze: nie rzemieślników sprowadzanych z Niemiec i z Warszawy. Jakoż wyrabiano tu kobierce, axamity, adamaszki, perkale, sukna, karty polskie, złoto malarskie, broń różną, powozy, wyroby złotnicze i jubilerskie. Wszystko to sprzedawano najprzód na czterech miejscowych jarmarkach, a później nawet wywożono tatejsze wyroby do innych województw i do Rossyi. Chcąc być Plater w całem znaczeniu tego wyrazu założycie lem miasta, postanowił utworzyć katedrę biskupią dla: Iaflant polskich. Tym końcem z żoną swą Augusą z Ogińskich, wzniósł r. 1755 wspaniały kościół murowany w stylu włoskim, i kamienicę dla seminaryum dyecezalnego. Fundacya ta, do której się przyłośyli: Ant. Ostrowski inflantski i Hilzen smoleński biskupi, zatwierdzoną została ustawą sejmu 1768 r. Piervszy opatrzył wszelkiemi potrzebami wnętrze kościoła, a Hilzen nadał dobra, warując: żeby w seminaryum i klerycy dyecezyi smoleńskiej nauki odbywać mogli. Jakoż sprowadzeni x Warszawy Missyonarze, otworzyli r. 1757 to seminaryum. Stolica apostolska chcąc się przyczynić do uposażenia tej iastytucyi, naznaczyła rocznie po 180 dukatów, na utrzymanie 5 alumnów z dyecezyi smoleńskiej, a w ich niedostatku z Ieflant i Kurlandyi. Powodem de tego uposażenia był sposób uważania Inflant w Rzymie, jakoby były in partibus infidelium; i dlatego rektor seminaryum obowiązany był corocznie zdawać sprawę propagandzie rzymakiej, st swoich rządów. Pomimo takich uposażeń, nie ustaliła się jednak rezydencya biskupia, dla odpadnienia 1772 r, tej prowincyi od Polski. — Wymurował także Plater dwupiątrowy budynek, w którym do 20,000 tomów różnych dzieł umieścił, i wystawił porządną synagogę. Uchwała sejmu r. 1764, zatwierdziła fundacyą tej synagogi dla kahału ks. inflantskiego. Tego wszystkiego dokonawszy Plater, wymurował okazały pałac na panującej górze nad Dźwiną. Wdowa po nim, wzniosła przy kościele okazały grób dla relikwij ś. Donata, sprowadzonych r. 1776 z Rzymu. Pamięć jej uwieeznioną została dla mieszkańców fundacyą r. 1789 szpitala pod dozorem Siostr Miłosierdzia. Chociaż miasto co do fabryk i handlu wnet upadło, ludność jego wszak że i liczba domów, znacznie się powiększyły 571.
Kłgecżżycą, sa czasów krzyżackich zwana ZRosiffan, nad rzeką tegoż imienia, łączącą dwa wielkie jeziora: ruszońskie z lubańskiem, z rozwalinami starożytnego zamky rycerzy Mieczowych inflantskich. Tu przebywał ich wójt, niższy w dostojeństwie od komtura, którego także zwierzchność rozciągała się i do zamku Lucy. Po pierwszem poddaniu się Taflant Polsce, powstało Sstwo rzeżyckie, a Rzężyca stała się głównym punktem ' okręgu, czyli tak znanego Trakty rzeżyckiego. Rewi zya kg. inflantskiego r. 1599 dokonana, przy oddaniu tego któremuś z Sobieskich pokazaje: że połowa prawie zamku stała bez dachu, ą kilka mniejszych budynków w dziedzińcu było już rozwalosych. Zamek z kamienia polaego smurowany, miał nad bramą blanki drewniane nie gakryte, na których była wartownia; sa okolnym murem, wzanosiło się kilka budynków, mają: cych 7 komnat, szpichlerz, śpiżarnią i t. d. INa wieży znajdowała się obszerna iżba, kuchnia i piekarnia. Strzelba zamkowa zawierała: „falkonet spiżowy 1, kula waży funt; serpentyn spiżowy I, kula waży!/, fuata; bhakownic w Tożąch 1d, kijów spiżowych 2, haba żelazaa, Na podzamozu był kościół murewany katelichi, gle ga zburzona podczas wojny, a zbudowano mały drewaiany. Starostwo zawierało dużo wsi, jezior 58, i lasy po kilka mił ciągnące się, gdzie się znajdowały: łosie, niedźwiedzie, wilki, rysie; kuny i bobry. Rewizya wszakie namienia: „W puszęzy zwierzą przedtem rasmaitego dosyć bywąło, terąz, iż chłopi 3 Moskwy przy-, chodzą i w lęsięch asiądają, bardzo readki; a jeśli aię eo zaajdzie, ta ahlopi sami wybijają, a dą zamku nigdy nie ukażą, Zamek stał już zupołnio w ruinach w peoowie 18 wieku.
Lucyn, od Krzyżaków Ludsen zwany, niegdyś zamek obronny, należący do wójtostwa rzeżyckiego, potem główne miejsce traktu i Sstwa lucyńskiego, najpiękniejsze ze starostw inflantskich. Miasto rozciąga się nad dość dużem jeziorem zwanem Łuża; rozwaliny zamku, bardzo jeszcze znaczące, sterczą na wysokiej górze otoczonej ziemnermi wałami. Ich sędziwa postać, ich barwa ciem::o-czerwonej cegły, i położenie wyniosłe, obok czystych wód jeziora: wszystko razem stanowi obraz nader zajmujący. ' Marienhauz (Margenkaws) nad rzeczką Kira, zamek rycerzy Mieczowych, zburzony podczas wojny 1577 r. Słabe jego szczątki na wyspie pozostały, przy których nędzna lcży mieścina. Sstwo maryenhauzkie płaciło kwarty 6,456, hyberny zaś 800 zł. Dagda, z wielkim kościołem farnym fundacyi Hilzenów. — Prele, dziedzictwo Borchów z pięknym pałacem. — Agłona, z kościołem murowanym i klaazt. Dominikanów. — Wóarklany, z okazałym pałacem, w którym dziedzie Wda ioflantski Michał Borch, umieścil liczną bibliotekę i inne szacowne zbiory naukowe. Prócz wyżej opisanych zamków, Krzyżacy Mieczowi, posiadali jeszcze w obrębie Inflant polskich, dwie góry obwarowane, zwane Wolkenberg i Lauder, nad jezio. rami Raźno i Lauder.
KONIEC.
Сноски
567 Ob. ważne dla dziejów naszych dzieło: knfaniy, przez Jana Augusta Hilzena. Wilno 1750 r. o
568 Napierski, wydawca Codicis Dżplom. Livoniae, w nowej swojej pracy pod tyt. Das Inland r. 1838, umieścił widok starego Dyneburga wyjęty z dawnej kroniki inflantskiej Jurgenhelms'a, razem z historycznym jego opisem. Adam Plater zaś podzł zajmującą wiadomość o tem z Napierskiego, dołączywszy własne postrzeżenia, w piśmie zbiorowem Rubon. Wilno 1843, T. III str. 12.
569 Ob. Napierski: Das Inland, i Rubon III, 15.
570 Karamtin.
571 Korzystaliśmy z udzielonych przez p. Adama Platera, teraźniejszego dziedzica, a wnuka fundatora wiadomości, do ułożenia zarysu historyi miasta; z nich też możemy dopełnić jej następnych wypadków. Z powodu rozpoczętych robót około „twierdzy dyneburskiej r. 1810, sądownictwo powiatowe i szkóły jezuickie, przeniesione tu zostały. Gdy zaś Jezuici szkoły swe umieścili 1822 r. w majętności Użwałdzie, do nich nalelącej: dziedzię wyjednał u rządu otwarcie powiatowej szkoły pod przewodnictwem Missyonarzy, która ostatecznie zamienioną została na cywilną i umieszczona w domu dawnej biblioteki. Ze wzrostem Dyneburga, znaczenie Krasławia upadać zaczęło, seminaryum zaś 1842 r. przeniesiono do Mohilewa. Krasław ma teraz 4,000 mieszkańców i 400 domów, z których 30 murowanych; 96 jest w posiadaniu katolików, 2 należy do prawosławnych, 72 do sta-, rowierców, 5 jest własnością rodzin protestanckich, a 194 w ręku żydów. Jest ta zakład wód mineralnych.