VI. Новогрудское воеводство (часть 4 из 5): оригинал
VI. Новогрудское воеводство (часть 4 из 5). С. 679-697. Польский текст издания.
Miasto Słonim
Na lewym brzegu Szczary zbudowane, znaczne i dosyć handlowe. Nieznany początek jego, sięga odległych dość wieków. Długosz, równie jak ruscy i litewscy dziejopisowie wspominają, że już w r. 1040 lub też 1044 Jarosław W. książę ruski, syn Włodzimierza, spotkał się na polach słonimskich z Litwinami i pokonał ich tak przeważnie, że potem najechawszy właściwą Litwę do Niemna, przymusił ją do hołdownictwa pa. czas niejakiś, Nawzajem Erdziwiłl syn Montwiila, eródz litewski, poczu wszy się ne siłach, napadał na Rusiaów aż pod $Slonim w r. 1103, gdzie też we sto lat potém Litwini śmielej jeż Ruś najeżdżający, wielką pomieśli klęskę od książąt raskich. To pewna że w 13 wieku byl Słonim grodem czyli zamkiem drewnianym, który Kojdan wódz Batego najechawszy z Tatarami p. 1241, z ziemią zrównał. Musiał go niewątpliwie, tak jak Grodno, odbudować w tymie sawym roku inny Kadziwiłł sya Ryngolta, panujący wówczas w Litwie, ipo ustąpienia Mengołów sajmujący tę stronę słowiańszczyzny. Podczas zaburzeń Litwy pod Mendogiem, Lew syn Daniela ks. halickiege zdobył r. 1252 Słonim; wszakże to miaste w skutek przymierza między Danielem a królem Mendogiem r. 1258 zawartego, ostatecznie za własność litewską przyznaném zostało. Giligin panujący w Litwie, osadził tu około r. 1276 Litwinów pogan z Prus, a podobno z prowincyi Szalawii, chroniących się od krwawego nawracania Krzyżaków 439. Z czasem tak dalece wzrosło miasto, że około r. 1290 Montwid najstarszy syn Gederina W.K.L. otrzymawszy od ojca dzielnicę na Koraczewie i Słonimie, w nim założył stolicę swojego księstwa. Opieka panujących sa fdynastyi Jagielońskiej, oraz dłagie lata pokoju, ppdniosły jeszcze więcej Słonim i sjednały mu od Zygmunta I w r. 1532 nadanić praw miejskish magdee burskich: Przy ostatecznej umii Litwy z koroną, za urządzeniem sądownictwa stałego w wielhiem księstwie, Słonim stał się miastem sądowem, gdzić gród i ziegma< stwo ustanowione zostały. Że jednak miasta. epódał od drogi wielkiej położone, nie mogło się łatwo handlem dalej podnosić, Zygmunt August na przełożenie podskarbiego. Ktews., wojewody nowogrodzkiego Iwa» ma Hornostaja, jake zarazem Sety słonimekiego, usta sowił przywilejem r. 1558 maja 13 w Wilnie datowanym, dwutygodniowe jarmarki; jeden na Zesłanie ś. Ducha, drugi na Boże Narodzenie. Potwierdzając je Zygmuat III r. 1590, przeniósł na Wniebowstąpienie pańskie i na dzień ś. Mikołaja. Rewizorowie królewscy rogmierzając r. 1538 place w Słonimie, oznaczyli ilość „czynszu mającego się wnosić przez mieszczan i z hoś» ności Zyg. Augusta obdarzyli miasto gruntami. Przy< wilejem ś stycznia r. 1591 pedpisanym, Zygmunt IH przy wznowieniu praw magdeburskich i ursądzeniu magistratu, nadał Słonimowi sa kerb Iwa złotego z krzyżem podwójnym, na kształt herbu Lis, w błękitaem polu. Sejm r. 1681 naznaczając tu miejsce sjazdów przedsejmowych, zwanych sejmikami jeneralnemi czyli generałami (conventus generales) przycaynił się znakomicie do wzrostu jego. Zbierali się odtąd de Sło» nima senśtorowie i posłowie z województw: wileńskie. go, froekiego, smoleńskiego, połochiego, nowogredz. kiego, witebskiego, brzeskiego, mścisławskiego, czernichowskiego i inflantskiego na obrady, dla wyrazumienia szczególnych żądań i przełożeń województw i pewiatów, celem ułożenia z nich ogólnej dla posłów instrukcyi, a tym sposebem ułatwienia: sejmowych esynności. Zwyczaj tych zjazdów trwał tylko: do 1685 r. — Do tego dedać należy: że tu każdoroczaie odbywał się popis rycerstwa tegoż powiatu i sejmiki da wyboru posłów na sejm i deputatów na trybunał. Lew Sapicha kanclerz W. L. będąc Sstą słonimaskia, ursądził r. 1605 cech tkacki, ce Zygmunt III r. 1609, a Jaa III r. 1679 zatwierdzili. Władysław IV zaś celem oporządkowania miasta, dał przywilej mieszczanom r. 1641 na wybrukowanie ulie i rynku, a na utrzymanie tego podatek od wozu naznaczył, i prócz tego opłałę targowego ustasowił. R. 1644 inne cechy przez Kaź. Leona Sapichę marszałka nadw. lit. i starostę miejscowego urządzone zostały, do których i Tatarowie rzemieślniey obowiąc sani byli należeć. Po zniszczeniu miasta podczas wojen za Jana Kazimierza i zatraceniu oryginalnych przywilejów, król Michał roku 1669 wszystkie prawa i nadania poprzedników zatwierdził. — Słonim posiada ' liczne kościoły i zakłady religijne; fara pad wezwaniem świętego Andrzeja, naprzód z drzewa roku 1493 sbu. dowana, a potém z muru wsniesiona; cerkiew wsehodniego kościoła podobnież starożytna, niewiadomego początku, ośrzymała przywilej w r. 1544 od Zyg. Augusta. Do najdawniej wprowadzonych tu zakonów należą Bernardyni, bo klasztor ich z kościołem i szpitalem, już w r. 1630 wymurował i uposażył Andrzej Radwan sekretarz królewski. Bernardynki miały tu wymurowany kościół i klasztor r, 1645, a mieco później Benedyktynki. Szpitalowi Kanoników Lateraneńskich, madał 1653 r. Jan Kazimierz prowent mostewego w mieście, a kościół fumduszem opatrzył Jan Stanisław Sapicha marszałek W. L. Zgromadzenie Franciszkanek wprowadzone około r. 1660 przez Konstancyą z Judyckich Komorowską podkomorzynę wiłkomirską, Dominikanów zaś 1680 r. przez Krzysztofa i Dorotę Pokroszyńskich wojskich lidzkich. Najpóźniejsza fandacya Jest Jezuitów, bo dopiero w r. 1717, którym August II nadał całą ulicę w mieście, od Apanasowskiej do Tatarskiej idącą. Znajduje się także tatarski meczet drewniany, i szkoła żydowska jeszcze w r. 1642 wymurowana. Już tedy Słonim był jednem z ważniejszych miast drugiego rzędu w Litwie, tak przez ludność swoję, jako i przez handel: gdy Michał Ogiński hetman W.L. dostawszy starostwo słonimskie i osiadłszy tu na początku panowania Stan. Augusta, długim pobytem bogatego dworu swego i przedsięwzięciami pożytecznemi, podniósł jeszcze bardziej i uświetnił to miasto. W samym prawie środku jego wymurował obszerny pałac, i skupiwszy kilka prywatnych placów, zapełnił je różnemi wielkiemi budowami, między któremi celowały: dom opery, dom mieszczący baletników, ujeżdżalnia i gmachy rzemieślnicze; wszystkie otoczone zostały rozległemi i pięknemi ogrodami. Ale nie na tem przestał hetman; około r. 1777 założył we dworze swoim drukarnią, gdzie własne wiersze i różne pomniejsze kazał wytłaczać pisemka; a co większa: wykopawszy własnym kosztem kanał z Jasiołdy do Szczary płynący przez Słonim, i połączywszy tym sposobem Niemen z Dnieprem, ożywił miasto handlem i przemysłem tak dalece, że co rok kilkaset statków zbożem i towarami ładownych, oprócz niezliczonych tratew drzewa przepływa pod jego murami i zasila handel miejscowy. Słonia za czasów Ogiśskiego stał się głośnym na cały kraj siedliskiem gustu i wytwer nych rozrywek. Stanisław August jadąc w r. 1784 ne sejm grodzieński, przybył tu 13 września i hojaie był podejmowany. Miasto z okolicznemi dobrami stanewi ekonemią króloweka, płacącą kwarty ocznej 20,000 zł. pol.
Źyrowice. 04 miłe ed Słonia w dolinie piasczystej między wzgórzami, przy laska z vanym Wikia; głośny na całą Litwę kuścidl z monasteren Bazylia nów. W dawnych ccasach była tu rozległa puszcze, w której jak niesie miejscowe podanie, pasterze edkryki roku 1480 na gruszy mały obraz Bogarodzicy, w tem miejscu: właśmie, gdzie dziś olterz jej poświęcony snajduje się. w kościele. Pobożny właściciel tej ekolicy, Aleksander Sołtan, który te dobra w nagrodę zasług otrzymał od Kazimierza IV, pośpieszył natychmiast sbadować tu kościołek drewniany, który ozdohił i uposażył Jan Soltan marsz. słoniatski, a po zgorzeniu zaczął nową obszerną cerkiew około r. 1560 murowac. Podanie sostało: że podczas pożaru obrąs święty znikeąwesy z ołtarza, preeniósł się cudownie na wielki głaz granitowy, na pochyłości pobliskiego wzgórza stere ezący. Wziąwszy go stamtąd kaplani miejscowi, prze prowadzili z processyą do domku tymrczasowie na ten cel sbudowanegó, a potem do kaglicy następnie wzniesionej. Reforma religijna rozszerzając się w tych stremach, równie jak w całej Litwie pod koniec 16 wieku, przerwała na czas niejakiś oddawanie czci obrasewi eudownemu, fandusze zaś kościelne w obce dostały się ręce. Bopićro Jan Mieleszko hasutolan smoleński, spół: z żoną swą Anną Fursówną, wprowadzając w dniu października r. 1613 zakon Bazylianów do Zyrowie,
wił znowu to miejsce, które zaczęło słynąć na całą twę łaskami Bogarodzicy dla tych, którzy się do niej zaufaniem o pomoc i opiekę udawali. Znakomicie się
yczynić miał żarliwością swą i nauką do ściągnienia „mnogiego napływu pobożnych, sprawując obowiąi przełożonego w Żyrowicach Józefat Kuncewicz, któy z czasem został arcyb. połockim. Cześć cudownego obrazu coraz się pomnażała, a liczni dobrodzieje obdarzali kościół znakomitemi ofiarami. Ale wszystkich przewyższył hojnością darów, sławny w dziejach naszych Lew Sapieha kanclerz W. L., nadając Bazylianom obszerne place, wsi i grunta, cerkiew” zaś opatrując bogatemi sprzętami, której między innemi rzeczami, ogromny dzwon podarował. Roku 1644 w piérwszych dniach stycznia Władysław IV razem z żoną odwiedził Żyrowice, umyślnie tu z Wilna zjechawszy, dwa dni na nabożeństwie przepędził, i bogate ofiary na ołtarzu P. Maryi złożył 440. Jan Kazimierz podobnież w styczniu 1651 r. pobożną pielgrzymkę odbył do Żyrowie. Podczas nieszczęść krajowych za tego króla, uległo to miejsce równie z całą okolicą wielkiemu zniszczeniu roku 1655, i zupełnie spalonem zostało 441. Dla tak wielkich klęsk, sejm roku 1661 uwolnił miasto od wszelkich exakcyj żołnierskich na zawsze, a od podatków na lat cztery; w roku zaś. 1667 znowu od podatków na lat cztery. — Bazylianie po uspokojeniu kraju, sabudowalii podnieśli nesczone tylu nse bożeństwy siedłisko, które Jan III w dniu 27 kwietnia roku 1688 razem z synem swym Jąkóbem, po nich zaś August II, ożywili swoją bytnością. — Roku 1730 dnia 19 września odbyła się wielka uroczystość koronacyi cudownego obrazu, której dopełnił Atanazy Szeptycki metropolita kijowski i halicki obrządku uniekiego, w towarzystwie Teofila Godebskiego bis. włoe dzimierskiego, oraz Jerzego Bułhaka bis. pińskiego 442: Dwie korony za staraniem hs. Benedykta Trulewicza rekuratora zakonu w Rzymie zrobione, i od Benedykta XIII pobłogosławione, przywiózł Hieronim Radzi. wiłł, jako poseł stolicy apostolskiej do tego aktu; koszta zaś koromacyi po większej części poniosła matka jego Anna z Sanguszków wdowa po Karola Radziwile kanel. W. L., która korony drogocennemi kamieniami ozdobić kazała. Odtąd znamienicie uczezene nabożeństwo żyrowickie, zaczęło ściągać tłumy pobożnych z całej Litwy do świątyni Maryi Panny. Bazylianie saczęli utrzymywać szkoły i założyli drukarnią, z której wyehodziły znane powszechnie owe kantyczki.żyrowickie przes wszystkich używane na Litwie. Bazylian Skalski ułożył sławną owę pieśń nabożną, saczynającą się od wierszy:
Żyrowice łask krynice, na cały świat wylały,
' Gdy Maryą, jak lilią, gruszce ukazały, która będąc w ustach całego ludu, przypomina mu evdzień zupełną historyą zjawienia się w tem miejscu . cudownego obrazu; i rozszerzenia czci jego po całym kraju 443. Król Stanisław August zwiedzając Zyrowice 1784 r. uroczyście był przyjmowany przez zgromadzenie zakonne, które mu we wszelkich szczegółach okazywało osobliwości miejscowe. —W głównym kościele czyli cerkwi murowanej, pod tytułem zaśnienia czyli wniebowzięcia Bogarodzicy, nie w wielkim ołtarzu; lecz po lewej jego stronie w pobocznym, bogato: ubranym, umieszczony jest sam obraz cudowny P. Maryi. Jest to mały jej wizerunek podługowaty, na kamieniu; a jak twierdzą, na jaspisie rznięty, dwa cale w szerz, a półtrzecia wzdłuż mający, i ża szkłem w srebrną blachę wyzłacaną oprawiony. — Prócz; tego znajdują się W Żyrowicach trzy kaplice, z których pierwsza muro+ wana, okrywa kamień ów, gdzie po zgorzeniu pierwszego kościoła miał się przenieść obraz cudowny. Jest to granit pospolity, około 3 łokci długi, 2 wysoki, a półtora szerokości mający, za wielkim ołtarzem umieszczony. Zowią go stopką N. Panny, bo na nim uważają ślady ręki i siedzenia Bogarodzicy; okruchami jego pobo-< żni pielgrzymi dzielą się zawsze, poczytując je za skuteczne lekarstwo w wielu chorobach; w samem zaś wydrążeniu utrzymuje się woda święcona. Druga kaplica także murowana, zowie się Kalwaryq; i' w niej połowa wnętrznej przestrzeni sajęta jest schodami, po których pobośni idą na kolanach do ołtarza, i tn się podczas. wielkiego posta w piątek odbywa solenne nabożeństwo. Trzecia kaplica pod tytułem ś. Jerzego z drzewa zbudowana, wznosi się na wzgórku przed miasteczkiem. — Największą uroczystość kościelna w Żyrowiczeh, odbywa się w dniu 16 sierpnia na wniebowzięcie P. Maryi, i wtenczas zbiera się kilka tysięcy ludu pobożnego se wszystkich stron Litwy. W archiwum zakonnem zachowują księgę, w której sapisywane są ważniejsze zdarzenia miejscowe, odwiedziny znakońitych piełgrzymów, ich ofiary + cuda od różnych osób deznane. Do tych ostatnich poliezają wslirzeszenie Reginy Wójnianki, wysokicgo rodu dziewicy. Śimieetelnić chorą, s wy cieńszonem długą boleścią ciałem i pokurczonemi cżłonkami; wieśli rodzice ma jej usiłną prośbę do Żyro: wic dla polecenia opiece ś. Bogaredziey. Tyńiczaseńi śmierć w drodze ją saskoczyła i żałośni rodzice mar twe zwłoki córki, w trumnie na katafelku złożyli. Od» prawione obehód żałobny, i gdy po trzech dniachi od zgonu, do grobu nieść mają zmarłą: niespodzianie powstaje z trumny dziewica, i nowem życiem otrzeźwió< na, idzie do obrazu Matki Boskiej, gdzie padłszy na kolane, dziękuje za cudowne siebie wskrzeszenie. Wdsięczna Bogu za tak osobliwą łaskę, słuchając objawienia
podczas snu letargicznego doznanego, postanawia rzuchć świat, i wżiąwszy habit żakonny, w pińskim klasśtorzć Bażyliśnek poświęca się służbie ołtarza, gdzie po
kilku latach świątobliwego żywota dokonywa, — Miasteczko żyrowickie chocjaż bardzo małe, ma jednak sa
przywilejami jarmarki: na 6. Jersy, sa ś. Jan ż w doiu opieki P. Maryi. —Nazwanie cudownego obrazu N. Maryi Żyrowiekiej, przeniesione zostało na początku 18 wieku, do innego obrazu Bogarodzicy, znajdojącego się w Rzymie, w kościele unickim śś. Sergiusza i Bacha. Nadał tę świątynię Bazylianom w r. 1639 na wstawienie się kardynała Barberini, Urban VIII, kardynał zaś stałym funduszem opatrzył 444. Znaleziony około 1719 r. w zakrystyi malowany na murze wizerunck N. Panny; zupełnie podobny do tego jaki się znajduje w Żyrowicach, umieszczono z razu w pobocznym ołtarzu kościo+ ła śś. Sergiusza i Bacha. Lecz za objęciem rządów zgromadzenia bazyliańskiego w Rzymie przez ks. Ignacego Kulczyńskiego w r. 1729, wystawiony został piękny marmurowy ołtarz wielki, do którego ów obraz P. Maryi 29 października t. r., przy nabożeństwie odprawio-+ nem przez Floryana Hrebnickiego arcyb. unickiego połockiego, przeniesiono w obec mnóstwa pobożnych mie szkańców Rzymu. Odtąd kościół ten zaczął lud rzymski nazywać kościołem N. P. Maryi Żyrowickiej, della Madonna del Pascolo, bo pascolo znaczy w języku wło-+ skim paszę, albo źćr. Kulczyński podczas swego rektorstwa; wydał w Rzymie r. 1732 opisanie historyczne cudownych obrazów żyrowickich, pod tytułem: Jaspis cudowny (l Diaspro prodigioso). Rektorem kościuła tego w Rzymie roku 1794, a razem prokuratorem zakonu Bazylianów przy stolicy apostolskiej, był ks. Jordan Mickiewicz, który największe poniósł zasługi, nietylko najporządniej utrzymując w całości, ale nawet powiększając pierwiastkowy fundusz tego zakładu, pomimo licznych przeszkód i trudności. INakoniec dodać tu je szcze należy, że w pomienionym kościele zaejduje się grób zmarłego r. 1641 w Rzymie, metropolity Rafała Korsaka arcyb. kijows. i halickiego.
Bytoń nad Szczarą, miasteczko między lasami s klasztorem Bazylianów, fundowanym od Grzegorza i Re- -giny z Sapiehów Tryznów, marszałków powiatu słonimskiego, w początkach 17 wieku. Najstarszy syn fun-. datora Mikołaj Trysna podskarbi W. L., testamentem swoim 30 lipca r. 1640 sporządzonym, całą majętność byteńską Bazylianom miał sapisać. Wszakże prawnueska jego Szemiotówna z Tryznianki się rodząca, poszedłszy za Tyzenhausa Sstę dyamentskiego, wytoczyła sprawę o dziedzictwo, i długo Bazylianów kłóciła. Nakoniec sukcessorowie jej, wyrokiem trybunalskim roku 1779, ostatecznie Byteń od Bazylianów odebrali. Podług podań miejscowych, następne zdarzenie miało dać powód do sprawy o Byteń i do jej wygrania. Tyzenhauz podskarbi N. L. modląc się raz w kościele, podobno w Nowogródka, siadł przypadkiem w ławee obok dewotki śpiewającej z kantycski pieśń: Żyrowice, Łask krynice—i zauważał: że dewotka jeden z dalszych wierszów tej pieśni: „Tu Pan Tryzna, Cuda wyzna,. Byteń na zakon dajeś— nie śpiewała na zakon, ale na zastaw. Uderzeny tą odmianą wyrazów, zajrzał w kantyczkę i dostrzegłezy, że istotnie zastaw zamiast zakon, było wydrukowane: zajął się poszukiwaniem przyczyny skąd ta różnica wyrazów pochodziła. Jakoś miało się pokazać, że pierwsze wydania kantycsek miały zastaw w tej pieśni, a w następnych drukarnia żyrowicka przemieniła na zakon. Następne usilne szperania po archiwach miały przekonać T'ysenhauza, że początkowie Tryznowie 'nie na dziedzictwo, ale prawem zastawnem oddali, Byteń Bazylianom. Rozwinął się proces, skutkiem którego zakonnicy ci pomienione dobra oddać byli przymuszeni. Około 1640 r. wyniesiony był klasztor na opactwo dla Symeona Jackiewicza Stawrowe skiego, który słynąc wielką świątobliwością, gdy nie €hciał przyjąć ofiarowanego mu dostojeństwa metropolity, skłoniony został do objęcia tu urzędu przełożonego z tytułem opata. Godność ta jednak razem ze śmiercią jego ustała. Byteń podczas srogiego spustoszenia Litwy w r. 1655, spustoszony i zrabowany został. Cerkiew” wielką wymurował tu między 1703 a 1708 r. Józef Pietkiewicz przełożony klasztoru.
HRożana, miasto w niewielkiej odległości od rzeki Zelwy, z pięknym rynkiem zamurowanym porządnie i ozdobnie, z klasztorami Dominikanów i Bazylianów, W tej znamienitej dziedzinie Sapiehów, Kazimierz Lew Sapieha ufundował r. 1650 szpital na 12 ubogich, przy kościele parafialnym, który wzniósł z muru Lew przodek jego. Zaraz za miastem na wzgórzu, wznosi się w pięknem położeniu prawdziwie wspaniały pałac w guście francuskim wymurowany, z obszernemi skrzydłami i pięknym portykiem. Tu, w nim, lub w poprzedzającym gmachu zawsze wielkim i murowanym, 'odbywały się nieraz pamiętne przyjmowania monarchów i ważne narady w sprawach krajowych. Najpierwszym z królów, który odwiedził Rożanę, był Zygmunt I, za którego zdrowie pijąc gospodarz domu Jan Sapieha Wda podlaski, kazał wynieść ze skarbcu swojego Wspaniały puhar od przodków zachowany. Był on z kryaztalu ezdobnie Fysowany, w kształcie wazy, ukoalo garmca objętości mający. I odtąd na pamiątkę gościnmości wojewody, nazwano ge Jwanem 445. Roku 1617 królewic Władysław udając się na wyprawę wojezmą, przybył tu w sierpniu i hajme ugoszaseny prze Awa dni odpoczywał, a przyjmujący go dziedzic Lew Sapieha kanclerz W, L. zgromadziwszy zaciągnione ed siebie bufce, wyruszył razem z królewicem w dal. -siy pochód, jake kommissarz od sejmu przydany. Władysław zostawszy królem, powtórnie byl gościem w Reżanie 1644 r. „Z Żyrowic król z królową (Ceeylią Rematą) i z całym dworem, do Rożany.eod marsz. sadwarnego (Kazimierza Lwa) Sapiehy zaproszony. zboczył, gdzie niesłychanym przykładem przyjęty, tam przes 9 „dni, a potem w drodze przez dobra jego prewadzany, ustawicznym bankietem był częstowany.. Krom tego te „prezenta ofiarował królowi: naczynie złote szacowane na 2,000 czer. 2ł., obicie niderlandzkie szacowane na 10,000 czer. zł.; królowej zaś pierścień kupiony sa 16,000 i futro sobolowe kupione w Moskwie za tysiące; Kanclerzowi kor. puhar wielki srebrny; biskupowi ka- „mienieckiemu dwa socoki sobolów; pannom wazystkim zicauncymeru.po klejnocie znbinowy m; podkogsarzemu szablę w złoto oprawną; księżom teolagom S. J. każde: „au po sto czer. zł. węgierakieh darował. Z majejszych żądnego próżno pie. puścił, ale wielką sumunę pieniędzy „a nich wysypął. Przez cały czas dyspensa i piwnica nikomu nie hyła zamknięta, każdemu wolno było wsiąść co mu się. podobało, wino w bród się niemal dla każdego lało: Sławny ten traktament długo był w podziwieniu u króla i inszych. D. 19 stycznia król do Wilna się wrócił 446:--Do tego opisu dodać należy, że kiedy podczas sutej biesiady wyniesiono starodawny ów puhar Iwanem zwany, król po wypiciu nim na podziękowanie ża toast jego przez obecnych wzniesiony, szczególniej; szym go nadał przywilejem. Postanowił bowiem, żeby na przyszłość podczaszy chował tę czarę pod zamknięciem w kredensie, i nieinaczej wynosił Iwana do stołu, jak w orszaku licznej i strojnej służby, przy odgłosie muzyki i stokrotnym gromie dział. Pamięć tych wspaniałych odwiedzin, uwiecznił: właściciel Rożany następnym napisem, na czarnej marmurowej tablicy złotemi głoskami wyrytym: Vladislaus LIV et Caecilia Regina quatuor: dierum (2?) graliosissimi hospiles Rozanae praesentia el humanilate Regia has aedes illustrarunt MDGXLIV Januarii X?447.— Przed spodziewanem najściem na stó» licę Litwy wojsk Aleksego Michajłowicza, kapituła Wileńska uprowadziwszy z kaplicy kościoła katedral-. nego ciało ś. Kazimierza, w r. 1655 złożyła je w pałacu tutejszym, gdzie kilka lat się przechowywało. Sapichowie na pamiątkę tego wypadku; kazali w.sali w której spoczywały zwłoki świętego, wyryć na marmurze napis: Divo Casimiro sacrum. Około tego czasu piszący Cellaryusz i Starowolski wyrażają: Rożana słynęła swoim pysznym zamkiem ea kilkapiętrowych sklepionych piwnicach opartym, swojemi pięknemi mu- Fami w rynku miejskim, prostemi ulicami, i wygodnesmi drogami przerzynającemi jej okolice. Majętuość ta razem z owym wspeniełym pałacem, wielkiego dozna- „Ia spustoszenia od wojsk skonfederowanych i szłachty podezas jej zatargów z domem Sapiehów w r. 1608. Karol XII w pochodzie swoim z Litwy na Wołyń, sta. pąwszy tu 14 kwietnia r. 1706 znalasł miasto i zemek zupelnie znisśczone przez stronnictwo Oghńskich i wojska olsec, i opuszenone ed mieszkańców 448. — Zamobność dwiedziców udołala dźwignąć z upadku i na nowo przyesdobić tę wspaniałą swoję dziedzinę. W odrodzonej jeś Rodanie, Aleksander ks. Sapieha kanclerz W. L. przyjął 12 września r. 1784 Stan. Augusta jadącego na sejm de Grodna, i wspaniale podejmując go, starał się prsypomnieć owę nadzwyczajną gościnność swoich przodków. Ale tym razem chociaż wydobyto sławne puhary, chociaż spełniano zdrowia, zachowano jednak dosyć rześ wości umysłu, żeby obok wesołych tenadów biesiady, sajrzeć do skarbów innego rodzaju, które za- 1hek zawierał w sobie. Stan, August nie zaniedbał zwiedzić znakomitej biblioteki i bogatego w ciekawe i ważee rękopisma archiwum 449. Wzmiankowany dziedzic, umyślił miejsco to uczynić fabrycznem; jakoż 1786 r. i lat następnych, istniały tu fabryki: materyj jedwabnych gładkich, w kwiaty. i desenie; pasów, obić adamassko-. wych, atłasowe, sukienne i bai; obrusów ną największe stoły w różnych desemiach i z herbami; serwet, świec jerzących, karet i pojazdów lakierowanych. Oprócz tar gów 3 razy w tygodniu odbywających się, zaprowadził jarmarki: na srodopoście ruskie, na Ś. Piotra ruskiego i na Spasa w sierpniu 450.
IKosów, miasteczko na pograniczu Wtwa brzeskie. go, z obszerną włością, przywilejem Aleksandra Jagielończyka 11 czerwca r. 1494 nadane Janowi Litaworewi Chreptowiczowi marszałkowi lit, co Zygmunt I dodając targi i jarmarki r. 1510 zatwierdził. Dobra te od 1670 do 1577 r. należały do ks. Sanguszków Koszyrskich, a r. IGI) przeszły w posiadanie Lwa Sapiehy. Jerzy Flemming podskarbi W, L. kupił je od Sapiehów, spłaciwszy ich wierzycieli, a córka jego - Izabella Czartogyska Jener. Z. P. dostała Kosów w posagu 451.
Do dóbr kosowskich należy folwark Mereczowszczyzna, już pod rokiem 1529 wymieniony w aktach miejscowych, Jako własność córki wyżej wspomnianego Chreptowicza, Janowej Oborskiej. Wieś ta przessła w posiadanie Ludwika Kościuszki, który był ojcem Tadeusza. Po zgonie Ludwika; wydał Flemming r. 176 wdowie jego z Ratomskich Kościuszskowej prawo srędowae, t. j. kontrakt dzierżawy na Merecowszczyznę, a w r. 1764 spłacił jej summę 54,500 sł., której bezpieczeństwo było zapewne oparte na tym folwarku. W-Mereczowszczyznie też, a nie w Sithniewiesach, jak myłnie długo głoszono, urodził się w r. 1746 4d. 1Ż lutągo Tadeusz Kościuszko, czego dowodzą. księgi metryczne koś. paraf. kosowskiego ,
::Dereozyn nad rzeką Zelwą, nadany przez króla Kaximierza IV za zasługi jakiemuś Wosilowi Kopoczewiczowi; dostał się potem synowi jego zwanemu Jacke Wasilewicz, dworzaninowi Aleksandra Jagielończyka, za potwierdzeniem darowizny przez tegoż. króla w r. 1494 września 9, indykta 12 w Trokach452 . W 16 wieku dziedsicami Dereczyna byli już Połubińscy, możni ś znaczenie mający w kraju, a oddawna kniaziami tytułujący się. Konstanty Połubiński kasztelan, mścisławski fundował w miasteczku r. 1629 klasztar Dominikanów i kościół im wymurował; umierając Wdą parnaw: skim; testamentem r. 1637 przeznaczył fandusz na zało< żenie szpitala przy kościele na 12 ubogich. Z czasem Sapiehowie opuściwszy Rożanę, mieszkanie swoje głó: wne tu przenieśli, skąd powstał w Dereczynie dom, wiejski, otoczony pięknemi ogrodami 453. Inne miasteczka w powiecie słonimskim są: Dziewiątkowicze, Zdzitów Sstwo, Iwacewicze; i t. d:
Сноски
439 Do tej epoki podobnież mogą należeć trzy osady w powiecie słonimskim, w okolicy miasteczka Zdzięcioła znajdujące się, zwane: Aarcewicze, Pogiry i Zasiecie, których mieszkańcy dotąd mówią językiem litewskim, chociaż nigdzie na około nie ma innaj mowy jak słowiańska.
440 Pamiętniki Albr. Stanis.;,Radziwiłła JI, 120.
441 Stębelski: Chronologia T. II, str. 284.
442 Uroczystość tę opisał ks. Teofil Jętkiewicz Bazylian kaznodzieja żyrowicki, w dziele: Aquilla grandis magnarum alarum.
443 Żyrowice tak w swoim czasie były głośne w Litwie, jak Częstochowa w Polsce, sama pieśń wyżej pomieniona e tem świadczy w następnych wierszach:
Jan Sobieski, to nowa,
Król nasz Lechski, Częstochowa,
Wotauim swoje oddaje, Obrazowi przyznaje.
444 Ob. Dzieje Dobroczynności. Wilno, rbk 3cł, str. 1815-1268,
445 . Kagaowicki, w Życiu Sapiebów, III, 98.
446 Pamiętniki. Albr. Stan. Radziwiłła. IŁ 120.
447 Kognowicki: życia Sapiehów. III, 98.
448 'Adlerfeld, II, 576. Autor niewłaściwie to miejsce nazywa Nożanką.
449 Niepomyślności krajowe i zmiana w sposobie” myślenia. między dawną arystokracyą naszą, inmą zupełnie postać nadsły owej pyszaej rezydencyi za naszych czasów. Zniki starodawny skarbiec, potrzebami familijnemi i publicznemi wyczerpany, potomkowie owych sławnych naddziadow usunęli się z poważnych murów starożytnego ich gniazda, do skromniejszego, ałe ogrodami umilonego ustronia w Dereczynie. Pałac zaś rożański sprze: dany został starozakonnemu przedsiębiercy, który w nim fabrykę sukna założył.
450 Dziennik handlowy 1786 r. wydawany w Warszawie.
451 Zeszły Wojciech Pysłowski marsz. słonimski, zacnej, pamięci obywatel, który najpierwszy w 19 wieku przemysł rękodzielny w Litwie ożywił, nabywszy dobra kosowskie od Zofii, z Czartoryskich Zamojskiej ordynatowej, założył tu wielką fabrykę dywanów.
452 P. Wandalin Pusłowski. teraźniejszy właściciel Kosowa, właśnie w Merecowszczyznie wzniosłszy wspaniały w guście nowogotyckim zamek, i złożywszy w nim szacowny zbiór ksiąg i dawnych rękopisów, tu założył główne siedlisko dla dziedziców Kosowa. Domek drewniany, w którym się urodził Kościuszko dotąd trwający, starannie opatrzyć kazawszy, wprowadził go w systemat założonego od siebie parku, i pięknemi kląbami drzew i krzewów otoczył.
453 , Na początku naszego wieku, Franciszek, Sapieha głównie się przyczynił do ozdoby Dereczyna, gdzie piękny księgozbiór i galeryą obrazów zgromadził, oraz bogate archiwum domu swego z Rożany'tu przeniósł.
* Metryka Lit. ks. IIT. (с. 696; знак сноски в тексте не распознан)