Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

VII. Витебское воеводство: оригинал

VII. Витебское воеводство. С. 701-720. Польский текст издания.

VII. Województwo Witebskie

Pograniczna ta Rossyi kraina, do 1772 r. otoczona by. ła od północy ziemią Pskowską, od wschodu gubernią czyli księztwem Smolcńskiem i województwem Mścisławskiem, od południa Mińskiem, a od zachodu Połockiem. Część północną Dźwins, południową Dniepr przerzynały. Dawniej była ona księztwem udzielnem, aż w połowie XIV wieku Olgerd W. Ks. Lit. pojąwszy w małżeństwo Juliannę, ostatnią z rodu kniaziów na Witebsku, przyłączył ziemię tę do Litwy, naznaczywo szy namiestnika do zarządu. Od r. 1506 ukazują się już wojewodowie Witebscy, których sama szlachta wybierała i z których pierwszym był Jerzy Hlebowicz; drugim zaś senatorem był kasztelan. Herb województwa: pogoń w polu czerwonem na zielonej chorągwi. Dzieliło się na dwa powiaty: Witebski i Orszański, które wybierały po dwóch posłów na sejm i po dwóch deputatów na trybunał.

Witebsk ( Viiebscum), jedno z przedniejszych miast w dawnej Litwie, nad Dźwiną przy ujściu do niej Widźby, rozległe na wzgórzu poczęści zabudowane, leży o 75 mil od Wilna. Niewiadomy jest początek tego miasta, lecz to pewno: że w XI wieku jeszcze o niem wzmianki 'nie ma w dziejach; zdaje się jednak, że należąc do księstwa Połockiego, mogło być oddawna zmiaczniejszą osadą, założoną może już przez Normandów za Rogwolda panującego na Połocku. Witebsk stawszy się grodem, długo jak się zdaje należał do obrębu ks. połockiego, ponieważ kroniki ruskie wspominają, że Alexander Newski wojując z Litwą r. 1245 jeździł do Witebska dla zabrania z sobą mieszkającego tam syna swego u dziada jego: Braczysława ks. Połockiego, do którego zapewne Witebsk wówczas należał 458. Jednakże w XIV wieku, osóbnego księstwa był stolicą i w posagu po żonie dostał się Olgerdowi, który w nim od ożenienia się swego, aż do wyniesienia na tron lilewski po Jawnucie w r. 1345 panując ciągle, przebywał. Olgerd na proźbę żony, chociaż sam wyzpawca wiary Perkuna, wymurewał jednak cerkiew" grecką farną zwiastowania N. P. Maryi w niższym zamku, i drugą za wałami jego pod tytułem Zesłania ś. Ducha, przy której księżna Julianna mnaiszki Bazylianki osadziła. Swiatosław ks. Smoleński korzystając s wyjazdu Jagielły do Krakowa w r. 1386, miasto srabował i spalił. Swidrygajlło zbuntowany 1396 r. przeciw Jagielle, zamek wraz s miastem, przy pomocy Krzyżaków opamował, ale wkrótce poskromiony od Witowda, sam w niewolę poszedł. Wielki książę bowiem po całomiesięcznem oblężeniu, szturmem zdobywszy zamek dolny, rokoszanów s ich wodzem do poddania się przymusił. Pod silnem i roźległem panowaniem Witowda, urosł Witebsk w gród niemałej wagi i zabudował się obszernie, zbogacony handlem z Moskwą, nietylko nabył swobód municypalnych, lecz od Kazimierza W. ks. Lit. został policzony przywilejem 1441 w Brześciu wydamym, razem z piętnastu innemi, za główne miasto W. Księztwa. Jednakże pomimo opieki królów i szczęśliwego położenia ca do handlu, Witebsk zbliżony do granie państwa, w częstych wojnach z sąsiadami wiel. kim klęskom ulegać musiał. 'Tak w r. 1516 wojska wyprawione z Moskwy, korzystając z oddalenia się szlachty miejscówej do Wilaa, celem zaniesienia skargi do Zygmunta I na nadużycia Wojewody Kościa, na-. padłszy na miasto zupełnie je spaliły, nie kusząc się jednak o dobycie zamku. W r. 1535 podczas wojny, znowu Witebsk przez kniazia Owczynę Telepniewa podpałony, wiele ucierpiał, a w r.-1568 podobnejże klęsce podpadł, gdy Wojewodowie ruscy dla odciągnienia od Uły Romana Sanguszki, Het. P. L. oblegli 21 września to miasto, i nim posiłki Litwinom nadciągnęły, pomimo dzielnej obrony Paca w zamku dowo-. dzącego, większą część jego w perzynę obróciły. Dzielność króla Stefana oddaliła wreszcie na czas niejakiś te ciągle powtarzające się niebespieczeństwa od miasta, które prędko przyszło do siebie i znakomicie się powiększyło. Królowie też wszyscy kolejao ebdarzali je licznemi przywilejami, potwierdzili i pomnożyli dobrodziejstwa prawa magdeburskiego. Za utratą tych nadań uwiezionych ze skrzynki miejskiej r. 1541 przez jakichściś łudzi z Nowogrodu W., Stefan Batory w r. 1582, a Zygmut III r. 1592, odnowili je zupełnie. Lecz najwalniejszy przywilej na swobody miejskie, na cechy i jarmarki dla Witebska, nadany został w roku 1597, przez tegoż króla, który zarazem postanowił herb czyli pieczęć miejską z wyobrażeniem ś. Weroniki na błęki. tnem polu, a pod nią miecza gołego czerwonej barwy i przytem chorągiew także z Weroniką. Zasługiwali też zawsze nieszczanie na te dobrodziejstwa rządu, cią- - głem poświęcaniem się dla sprawy publicznej. Oni to r. 1602 podczas nagłego napadu kozactwa pod dowódze twem jakiegoś Dubiny, nietylko zamek obronili i z miasta napastników wyparli, ale samegoś Dubinę z starszyzną pojmali. Podobnież w r. 1605 jeden s przedniejszych obywateli witebskich Marko Ilinicz Łytka, na czele 500 Witeblan dzielnie pod Felinem nieprzyja- «iół poraził, za co dostojeństwe szlacheckie « nazwiskiem Felińskiego otrzymał, Nakoniec mieszkańcy te= goż miasta w r. 1614 z wielkiem męztwem, choć niepomyślnie pod Hłozomiczami walczyli. Tyle zasług jeden, nieszczęsny wypadek, jeden dzień fatalny wniwecz obró. cił. Józefat Kuncewics arcybiskup połocki obrządku unickiego, uniesiony zbyteczną gorliwością, mniej ostróżnemi środkami zaczął nakłaniać mieszczan do posłuszeństwa zwierzchności swej duchownej 459. Z drugiej strony Melecy Smotrzycki, mianowany przez Teofana patryarchę Jerozolimskiego, władyką połockim, stawając opornie przeciw usiłowaniom Kunecwicza, i nazywając go apostatą, intruzem, pomimo listu od Zygmunta III w r. 1618 Kuncewiczowi danego, nie omieszkał lud skrycie na niego podburzać. Powstały stąd gwałtowne niesnaski i napaści, które trwając w Witebsku przez dwa blisko lata 1621 i 1622, zamieniły się nakoniec w srogi bunt i morderstwo. Rozdrażnieni i ciągle podburzani mieszczanie, zebrawszy się tłumnie napadli r. 1623 rano o godzinie osmej w dniu niedzielnym 12 listopada, arcybiskupa we dworze swoim wśród Witebska zamieszkałego, i okrutnie go zamordowali, ciało do Dźwiny wrzuciwszy. Wyznaczeni od króla kommissarze dla rozpoznania tego czynu, zebrali się do Witebska pod przewodnictwem Liwa Sapiehy. Ocalając mniej winnych, a ośmnastu winnych śmiercią ukarawszy, prócz 85 zbiegłych także na gardło skazanych, komisarze wyrokiem swym 23 stycznia 1624 r. zepadłym, prawo miejskie magdeburskie odebrali, oraz wszystkie przywileje mieszczanów zdawna nadane unikczemnili, ratuss znieśli, poddając na przyszłość obywateli miejskich jurysdykcyi wojewody witebskiego, a prócz tego cerkiew" soborną Przeczystej Bogarodzicy, przy której morderstwo pepełnione zostało, mieszczanom ozdobniej wybudować makazali. Na obrzydzenie zaś w potomne czasy takiego występku, dzwony ratuszowy i cerkiewny, którym buntownicy hąsło dali do rozboju, sędziowie przelać kazali w jeden wielki dzwon i z na-. pisem podającym pamięć tego morderstwa, na wieżach cerkwi sobornej zawiesić 460. Na tem miejscu gdzie bł. Józefat został umęczony, Michał Pociej Wda witebski, głocisty' mu posąg na warmurowym słupie wystawił. Mieszczanie rozpaczając nad utratą praw swoich, starali się odtąd usilnie i besprzestannie, supełnem dla kraju poświęceniem się, zagładzić nieszczesny ten występek. Jakoż Władysław IV nagradzając zaszczytną walkę którą Witeblanie zwiedli pod Kaszewiczami, wyrokiem swym r. 1641 wydanym, wrócił uroczyście miastu wszystkie przywileje wprzód utracone. W wojnie z Carem Alexym Michajłowiczem, Witebsk oblężony 1654 r. przez trzydziestotysiączne wojsko Bazylego Szeremetowa, po 14 tygodniach zdobyty został z obydwoma zamkami. Później wiele jeszcze klęsk doświadczał, mianowicie przez wielkie pożary w latach 1680, 1708, 1733 i 1752 przypadłe, które całe prawie miasto zniszczyły. W r. 1682 Adam Franciszek z Brusiłowa Kisiel podkomorzy witebski, osadził przy cerkwi Prze. czystej Bazyljanów, których jednak klasztor wraz z tą cerkwią spalił się podczas zapasów wojennych Piotra W. z Karolem XII, i pokilkakroć potem był odbudowany. Wprowadzenie w r. 1640 Jezuitów przy farze, należy Alex. Korwinowi Gosiewskiemu Wdzie smoleńskiemu; Bernardynów zaś fundował r. 1675 Antoni Chrapowicki Wda witebski. W 16 i 17 wiekach znajdował się tu zbór kalwiński; Piarowie także mają tu swoje kollegium. Witebsk może się policzyć do miast bardzo handlowych, stosunki jego w tym względzie z Moskwą, Smoleńskiem i Rygą są zaaczne, a położenie korzystne; w 16 zaś wieku handel jego mianowicie skórami i futrami sięgał aż do Lipska. W mieście tem odbywały się sądy zięmskie i grodzkie, sejmiki wojewódzkie i popis rycerstwa. Ekonomia witebska do r. 1772 czyniła kwarty zł. 2705, a wójtostwo 1000 zł. Do wspomnień tego miasta i to jeszcze należy, że Maciej Stryjkowski zostając w wojsku pod dowództwem Alex. Gwagnina, pisał tu r. 1573 swój opis Sarmacyi Europejskiej, który potem posłużył mu do ułożenia kroniki Litewskiej, chociaż miał być zrazu przywłaszczony od Gwagnina.

Wieliż blisko granicy Smoleńskiej, znaczne miasto nad Dźwiną, wielkiemi dawniej borami od Witebska przedzielone. Strony te już za Olgerda podlegały Litwie, a za głośnego w niej panowania Witowda, gdy sławny ten wojownik przyłączył w r. 1395 hołdownicze dotąd księztwo Smoleńskie stale do swego państwa, Wieliżź wówczas już obronny zamkiem drewnianym, ujrzał pod wałami swemi rycerstwo Witowda. Blisko tego miasta jezioro, za czasów jeszcze Batorego Witoldowem zwano. W ciągu zawziętej wojny, Wieliż spalony przez Mik. Radziwiłła Wdę trockiego 1563, dostał się pod panowanie rossyjękie. Dopiero Jan Zamojski Hetman i Kanelerz Kor. wysłany r. 1580 z częścią wojska przez króla Stefana, idącego z główną siłą na Wielkie Łuki, dla opanowania Wieliża, po krótkiem lecz silnem szturmowaniu zamek ten chociaż drewniany, ale dziewięcią basstami obronny, od południa i wschodu Dźwiną, a od północy rzeką do niej wpadającą Wieliżą otoczony, do poddania się przymusił. Za Jana Kasimiersa r. 1655 Wieliż razem s całóm województwem zajęty został przez wojska Alexego Michajłowicza, ale traktatem Andruszowskim r. 1667, znowu Polsce przywrócony. Miasto obszernie zabudowane i bardzo handlowne. Starostwo wieliżskie należało do największych w kraju, ponieważ sama kwarta z niego wynosiłą 21,508 sł. Jest tu prócz cerkwi, kościół farny katolicki.

Suraż miasto i zamek nad. Dźwiną, przy wpadnieniu do niej rzek Kaspli i Surażki. Zbudował ten zamek s drzewa Stefan ks. Zbarażski Wda witebski, za panowania Zygmunta Augusta, dla obwarowania ujścia rzeki Raspli, uprzedzając podobneż zamiary nieprzyjaciół. Tu Jan Zamojski obozował w r. 1580 idąc z potężnem wojskiem na odebranie Wieliża. Starostwo sarażekie płaciło w r, 1772 kwarty sł. 400, a hyberny 460 sł. o Uświat, samek i miasto obronne, otoesone wielkiem jeziorem, z którego wypływa rzeka Uświatcza do Dźwiny wchodząca, ze znacznem starostwem płacącem kwarty 13,595, a hyberny 9,408 sł. Miejsce to znane już jest w dziejach podczas wojen Mendoga z Alexan. drem Newskim, w połowie 13 wieku. Długo było własnością Litwy od czasów Olgerda i Witowda, i dopiero ża Zygmuata Augusta opanowane przez Rossyan zostało. Zamojski [prowadząc część znaczną sił króla Stefana, zdobył Uświat w sierpniu 1580 r. W wojnie Jana Kazimierza z Alexym Michajłowiczem 1653 r. znowu przeszło pod panowanie rossyjskie, i dopiero skutkiem traktatu Andruszowskiego powrócone Polsce.

Newel, nad wielkiem jeziorem, które strumień. Jemienka łączy z rzeką Łowatem, ze trzech stron otaczającem zamek i miasto. Roka 1580 król Stefan wysławszy z Uświata wojeko litewskie pod sprawą Mikołaja Dorohostajskiego Wdy. połockiego, i węgierską piechotę pod dowództwem Jana Bornamissy, twiere dzę tę opanował. Wtenczas odbywały się tu rokowania o pokój między królem a posłami Iwana Bazylewicza, ale skutku żadnego nie wzięły. Władysław IV ogromne włości Newelskie z zamkiem nadał r. 1634 w nagrodę zasług Krysztofowi Radziwiłłowi Wojewodzie wileńskiemu i Het. W. L. Odtąd wznosiły się tu kościoły katolickie prócz cerkwi, tak że w ogóle świątyń obu wysnań powstało ośm. W r. 1653 Newel został zajęty przez wojska Alexego Michajłowicza, i zostawał w ręku rossyjskiem aż do czasu przedłużenia rozejmu Andruszewskiego, między Janem Ill a Fiedorem Alexiejewiczem w dniu 17 sierpnia 1678 r. Radziwiłłów linija nieswieśska, pisze się panami na Newlu i Siebieżu 461. Ostrowno nad Dźwiną, miasteczko z kościołem farnym fundowanym przecz Zygmunta Augusta za odniesione swycięztwa, gdzie się znajduje obraz cudowny Bogarodzicy, ozdobiony jak twierdzą przez tegoż króla bogatą koroną. Michał Pociej Wda witebski odnowił ten kościół, Alexander zaś Sapicha Wda mścisławski wprowadził do Ostrowna około r. 1620 zgromadzenie Dominikanów.

Bieszeńkowiczo nad Dźwiną, miasteczko dawmiej Sapieżyńskie, gdzie Kaź. Leon Sapieha Podkan- <lerzy W. L. fundował około r. 1650 kościół farny; ostatecznie należące do imienia Chreptowiczów.

Powiat Orszański

W 17 wieku należał do Wdztwa smoleńskiego, w następnym zaś po odpadnieniu Smoleńska nosił nazwisko ziemi Orszańskiej i liczył się razem z powiatem brasławskim w Wdztwie witebskiem: Ostatecznie zaś pod panowaniem Stanisława Augusta, s powiatem witebskim zaczął składać tegoż imienia województwo istniejące do września 1772 r.; część jednak połudaiowa powiatu orszańskiego, pozostała jeszcze przez lat 20 przy Polsce.

Orsza, miasto zabudowane w równinie po obu stronach Dniepru i wpadającej do niego Orszanki, czyli Orssycy; otoczone było wałem ziemnym i miało w 17 wieka wielki murowany zamek. Orsza jest jednym ' z dawnych grodów wschodniej Sławiańszczyzny; kronikarze zakonni ruscy, wspominają już o nim pod r. 1116 w dziejach Włodzimierza Monomacha: W połowie 13 wieku, Towciwił synowiec Mendoga króla Litewskiego, wyzuty od niego s księstwa Połockiego, był namiestnikiem tego monarchy w Orszy. Podług dziejopisów litewskich, zdobył to miasto Swiatosław ks. smoleński 1386 r., lecz Witowd W. ks. Lit. do którego państw należało, zaraz je odzyskał. Jednakże prędko znowu, bo około r. 1396 bojarowie smoleńscy samowolnie miasto zajechali, wygnawszy z włości okolicznych właścicieli przez króla Władysława Jagiellę ustanowionych. Rychło to jednak Witowd uskromił, wygnawszy z miasta i. powiatu bojarów, a podżegacza tych rozruchów, jakiegoś kniazia Jana Michajłowicza ściąć kazał w Orszy. Gdy W. ks. Wasil Iwano. wicz zajął znaczną część Litwy, Orsza której ZygmaentI przywileje miejskie zapewnił, oparła się jego sile. Tu takie w dzień ś. Małgorzaly 13 lipca r. 1508, tenże król na czele wojsk koronnych ed Mikołaja Firleja dowodzonych i hufców litewskich, odniósł zupełne, zwycięztwo nad kniaziem Glińskim. Ale jeszcze świetniejsza walka zaszła niedaleko stąd nad rzeką Kropie- wną 8 września r. 1514, w której Konstanty ks. Ostrogski Hetman W. L. mając pod sobą Jerzego Radziwiłła,, Jana Swierczowskiego nad Polakami, a Wojciecha Sampolińskiego nad dworem królewskim przełożonych, na głowę poraził Iwana Czeladinai Bułhakowa, którzy

z całym obozem dostali się w niewolę, trzydsieści tysięcy poległych na polu bitwy straciwszy 462. Chociaż dziś w podaniach miejscowych zgasła pamięć tej bitwy, jednakże z wielkiej liczby mogił lasem porosłych, ale pośród pól uprawnych sypanych, wnieść można: że główne spotkanie zajść musiało między wsiami Horodnią a dzisiejszym Antonilem. Za Zygmunta Augusta, kiedy jeden s madzielnicjszych wodzów jego: Filon Kmita Czarnobylski, jako Starosta orszański rządził zamkiem i miastem, znowu Orsza stała się ważnym punktem wojennym, gdzie równie jak w pobliżu stanowcze boje się odbywały. Na samem zaczęciu roku 1564, kiedy kniaź Piotr Szujski s Połocka, a Obolerńscy.s Wiazmy z wielkiemi siłami wysłani przez Cara Iwana Wasilewicza Groźnego podstąpili pod miasto, Mikołaj Radziwiłł Hetman W. L. polecił Kmicie straż zamku i pilae uważanie na obroty Oboleńskich; sam zaś zwabiwszy ku sobie Szujskiego, walne nad nim odniósł. zwycięstwo na polu Iwańskiem między Orszą a Ułą. Wówczas Kmita uderzywszy z Ościkiem na obóz Oboleńskich, o ostatnią ich klęskę przyprawił, i ogromną zdobycz zabrał 463. Znaczny ten gród chociaż cały prawie drewniany, uderza jednak wielką liczbą ' kościołów i klasztorów; samych katolickich murowanych znajduje się pięć, drewniane dwa. Jezuitów kollegium fundował r. 1612 z kościołem ś. Michała Zygmunt III, za przyczynieniem się Liwa Sapiehy, który plac gdzie przedtem stał zbór ewanielicki dla nich nabył, wymurowane zaś własnym nakładem Jana III 1690 r. i dobrami uposażone, Jezuici utrzymywali tu szkoły i parafją. Bernardyni, fundowani za Władysława IV, z dwoma kościołami: drewnianym i murowanym. Założycielem ostatniego był Andrzej Młocki Starosta orszański w r. 1636. Franciszkanie z kościołem murowanym pod tytułem Narodzenia Matki Najświętszej, kosztem niejakiego Kotkowskiego w r. 1680. Dominikanie z kościołem drewnianym fundacyi ks. Hieromina Albrychta Druchiego-Sokolińskiego Ssty łuczanowskiego 1650 r. Trynitarze z kościołem ś. Trójcy, zbudowa-. nym r. 1714 przez Adama i Władysława Sakowiczów. Bazyljanie, których cerkiew' murowaną pod nazwaniem Opieki Matki Boskiej, wzniosł starosta Jan Łuepkowski 1758 r. Hlasztory żeńskie drewniane są dwa: Maryawitek i Bazyljanek; ostatni zbudowany r. 1642 przez Antoniego Sielawę Metropolitę unickiego, z cerkwią także drewnianą Opieki Matki Boskiej. Oprócz tych świątyń, znajduje się kilka cerkwi wschodniego wyznania, z których pierwszą soborną Narodzenia Maryi, wymurowali parafianie r. 1681 za pomocą ks. Druckiego Sokolińskiego; druga parafialna drewniana z tytułem Zmartwychwstania Pańskiego, powstała z ofiar pobożnych r. 1757; trzecia również parafialna ś. Mikołaja, jest najdawniejszym kościołem chrześciańskim w Orszy, ale początek jej niewiadomy. Za Dnieprem wznosi się inna cerkiew drewniana Eljasza proroka ' przez ks. Zofią Jurjewiczówną zbudowana r. 1505.

Prócz tego na cmentarzach ruskich znajduje się cerkiew' Jana Bohosława o jednym oltarzu, postawiona 1790 r. przez Jana Ciechanowicza, i druga mała cerkiew' drewniana ofiarowania Matki N. se składek parafian r. 1782 wzniesiona 464. Orsza leży przy wielkiej drodze z Mińska do Smoleńska, Stwo grodowe przynosiło złp. 1926 kwarty; sądy i sejmiki odbywały się w mieście. Wszystkie jego okolice obfitują w pokłady kamienia wapiennego, którym mieszkańcy od niepamiętnych czasów handel prowadzą. z Moskwą, Kijowem i innemi miejscami. o IKopyś na lewym brzegu Doiepru, miasto i dobra znaczne, tytuł hrabstwa noszące, własność linii nieświeżskiej Radziwiłłów, które oni dostali po Katarzynie ks. Ostrogskiej, żonie Krzysztofa Radziwiłła Wdy wileńs. Hetmana i Kanclerza W. L. zmarłego 1603 r. Był tu zamek warowny, a jest obecnie zbór kalwiński, przez tegoż Krzysztofa sałożony. Szkłów (Sclovia), miasto niemałe i handlowe, z prawej strony Dniepru położone, z zamkiem obronnym, dziedzictwo Chodkiewiczów, na którem sławny bohater Jan Karol pisał się brabią. Dierwszy też on był twórcą warowni szkłowskiej. Alexander Chodkiewicz Wda trocki, wprowadził tu r. 1619 zgromadzenie księży Dominikanów i znaczną ich biblioteką obdarzył. Nadany im kościół, był wprzódy zborem kalwinów, fundowanym w 16 wieku od przodków Wojewody, który dyssydentów ztąd rugował. Tuż pod Szkłowem r. 1653 podczas nieszczęsnych wojen za Jana Kazimierza, Hetman W. L. Janusz Radziwiłł nie czekając przez zawiść na połączenie się z Hetmanem polnym lit. Gąsiewskim, ciężką klęskę poniósł od wojsk ruskich, które jednak pomimo uporczywego oblężenia, miasta dobyć nie mogły. Ks. Potemkin, otrzymawszy na własność dobra te od Imperatorowej Katarzyny około 1773 r., zaprowadził tu fabrykę zegarów. Dubrowna, czyli Dąbrowna, z lewego brzegu Dniepru zbudowane miasteczku, ze starożytnym zamkiem opustoszałym, przy ujściu rzeki Kropiwny. Niektórzy twierdzą: że tu właśnie przypadła bitwa r. 1514, nosząca nazwę zwycięztwa pod Orszą, od której Dąbrowna o 2'/, mili jest oddalona. Taż sama Dąbrowna, była podobno gniazdem zgasłego już od dawna rodu Hlebowiczów, co się pisali stąd hrabiami, i którzy czas niejakiś w XV wieku oświatą i znamienitemi zasługami w kraju rej wodzili. Mikołaj Hlebowicz Kasztelan wileński, fundował tu Bernardynów około 1630 r. Borysów nad Berezyną, przy ujściu do niej strumienia Schy; miało niegdyś zamek drewniany i mocno warowny. Starożytna to jest osada plemienia słowiańskiego w tych stronach, podług latopisów bowiem jeszcze w r. 1102 465 Borys Wszewołodowicz książę dzielnicy Mińskiej, miał tu pierwszy gród założyć, który następnie Mścisław syn Monomacha władca Rusi wschodaicj, r. 1127 w napadzie swoim na kraje Krsywiczan wstępnym bojem opaaował 466. Borys syn Litwina Ginwilła, książę połocki, około r. 1199, podług podobieństwa dot prawdy, zamek podniósł i znowu umocnił. Alexander Jagielończyk podczas wojny 1500 r. z teściem swym Carem Iwanem Wasilewiczem, niemały tu czas z odwodowem wojskiem swem przebywał, i dopiero po klęsce Konstantyna Ostrogskiego pod Wiedroszą poniesionej, odwrót ku właściwej Litwie rospoczął. Lecz daleko dłuższy był tu pobyt Zygmunta Starego 1514 r. kiedy wojska swego przeszło 30,000 „jazdy i 3,000 piechoty liczącego, przegląd odbywał, a później poselstwo od Papieża Leona X zachęcające do pokoju z Rossyą przyjmował. Tu nakoniec król z odwodowem wojskiem 4,000 ludzi wynoszącem, przez ciąg całej tej wyprawy przemieszkał, i po dwakroć napądających na obóz nieprzyjaciół odegnał pomyślnie. Wtenczasto Michał Gliński, zdradę zdradą naprawiając, do Borysowa potajemnie przysyłał do króla z gotowością powrotu do posłuszeństwa, i tu przebaczenie królewskie otrzymał, chociaż mu niefortunne losy korzystać z niego nie pozwoliły. Dopiero po odebranem tu doniesieniu o świetnem zwycięztwie Konstantyna Ostrogskiego nad Kropiwną w okolicach Orszy, opuścił król samek borysowski. Swobody municypalne tego miasta, zaczynają się dopiero od Zygmunta Augusta, który mu przywilej na magdeburyą 10 sierpnia r. 1563 nadał. Stefan Batory r. 1577, Zygmunt 1 r. 1595 i Władysław IV r. 1640 potwierdzali je i rozszerzali. Stąnisław August przywilejeń removafionis zwanym, odnowił poprzedników nadania 24 czerwca r. 1792, ogłaszając Borysów miastem wolnem od wszelkiej juryżdykcyi ziemskiej, przy nadaniu osobnej pieczęci wyobrażającej w białem polu bramę o dwu wieżach, pomiędzy któremi znajduje się postać ś. Piotra z kluczami w ręku. Na mocy tego przywileju, apelscya od urzędu miejskiego, do sądów apelacyjnych w Mińsku naznaczoną została. Prócz cerkwi wschodniej, jedna jest tylko rzytńsko katolicka fara fundacyi Adama Kazanowskiego Ssty borysowskiego w r. 1642, bogato uposażona za upoważnieniem Władysława V. Ogrómne dobra i lasy stanowią starostwo do najbogatszych w kraju policzone i złp. 13,519 kwarty, a 9,000 hyberny płacące 467. Borysów znaczny dość handel prowadzi, mianowicie zbożem, solą, kaszą jaglańą i gryczaną, oraz mąką pszenną, co wszystko z Dniepra w górę przychodzi bajdakami z Ukrainy i Małorośsyj.

Czereja, między Orszą i Borysowem położone miasteczko nad Czereją, niedaleko znacznego jeziora Długiem awanego. W XV wieku miejsce to należało do możnej rodziny Pstruhów czyli Pstruckich książąt, wy. gasłej potem, z których Miizael arcyb. smoleński i me. teopolita Rusi, słynay poselstwem r. 1476 dó Papieża Syxtusa IV odprawionem, założył tu cerkiew ś. Trójcy, i przy niej zakonników ś. Bazylego osadził 468. Fandacya ta dokonana ostatecznie przez Bohdana Siemionowicza Sapiehę, męża Maryi z Pstruhów księżnej Siewierskiej, ostatniej tego imienia dziedziczki Czerei, potem zniszczona wojnami, podniesioną została hojnością sławnego Lwa Sapiehy, który nietylko cerkiew i morastyr wymurował, ale też zgromadzenie zakonne znaczaym funduszem opatrzył; ojciec zaś Jan Ssta drohicki, archimandryą czyli opactwo Bazyljańskie tu zaprowadził. Cerkiew ta zwana zwykle Białą-Cerkwią mieści w sobie obraz cudowny P. Maryi, przeniesiony ze Smoleńska za Zygmunta III 469. Klasztor Bazyljański z kościołem, leży o pół mili od miasta na kępie jeziora. Lew Sapieha fundował oraz w mieście 1604 r. farę, szpital i szkołę pacafjalną. Sapiehowie piszą się hrabiami na Czerei, którą kiedyś liczono do Wdztwa połockiego.

Hołowozyn w lasach niedaleko od Mohilewa, oj-. czyzna kniaziów Hołowczyńskich herbu Łabędź, gdzie był zbór kalwiński w 16 wieku przez jednego z nich fundowany, późniejsze dziedzictwo Słuszków.

Białyniocze własność Sapiehów, z których Lew kanc. W. L. fundował tu Karmelitów 1623 r.; następnie własność Ogińskich. Tu była niegdyś drukarnia, a obraz cudowny P. Maryi u Karmelitów, ukoronowany został 20 września 1761 r. przez Jerzego Mik. Hiilsen bis, smoleńskiego, nakładem Ignacego i i Heleny Ogińskich Marsz. W. L.

Hory Wielkie nad rzekami Bystra i Konczynka, miasteczko z zamkiem drewnianym 7 basztami otoczonym, główne wielkiej majętności Horyhorską zwanej, która wprzód była gniazdem wygasłej kniaziów Horskich rodziny, a pozniej przeszła na dziedzictwo Sapiehów. Ztych Lew Sapieha Kanclerz W. L. urządził dobra te wzorowie pod względem ekonomicznym w r. 1619, nadając prócz tego wielkie swobody i przywileje miasteczku w osobnej ustawie, celem zachęcenia do. osiadania i budowania się. Mieszczanie zupełnie na wzór praw magdeburskich, otrzymali sądy i zabezpieczenie swych osób i własności. Do tych dóbr należy inne miasteczko Horki-Małe nad rzeczką Kopyłką położone, które do tychże samych praw i nadań Lew Sapicha przypuścił, jak świadczą inwentarze tych majętności 1619 i 1626 r. sporządzone. W 18 wieku Hocy- Horki " stały się własnością Sołłohubów, którzy się na nich hrabiami pisali.

Sokolnia inaczej Sokolin, gniazdo starożytnego imienia książąt Druckich Sekolińskich. Z nich Janusz i Konstanty, 31 maja r. 1595 ofiarowali na kościół parafjalay katolicki cztery wioski, i sdaje się, że byli fundatorami probostwa. Michał ks. Drucki Sokoliński marszałek orszański, wyznanie helweckie przyjąwszy, zbór kalwiński wraz z kaplicą murowaną ną groby dla dziedziców przeznaczoną, na początkujwieku 17 założył, który jednak po zniszczegią swem podczas wojen 3a Jana Kazimierza, już więcej nie powstał.

Łukomlaą miasteczko pad rzeką do Uły wpadająca, niedaleko jeziora położone, o 4 mile od Czasznik, nięgdyś obwarowane, należało wprzód do Województwa „połockiego. Był tu zbór kalwiński.

Druck czyli Odrucko, starożytny zamek, którego wały wielkie dotąd pozostały na kępie jeziora, przez które rzeka Druć przechodzi. Jest to odwieczna dziedzina i stolica książąt Druckich, którzy się z czasem na dwa domy: Lubeckich i Sokolińskich podzielili.

Luboszany miasteczko i wielkie starostwo złp. 4,790 kwarty, a 2,510 hyberny płacące, w obrębie któ-. rego znajdujesię miasteczko zwane Berezyna Ihumeńska nad Berezyną, gdzie jest kościół parafialny fundacyi Kazimierza Leona Sapiehy 1633 r.

Tołoczyn przy drodze z Orszy do Mińska, handlo- wne miasteczko, z klasz. Bazylianów i farą fundowaną przez Lwa Sapiehę 1604 r., ze szkołami i szpitalem.

Inne miasteczka w powiecie orszańskim są: Kadzyn, Bóbr, i t. d.

Сноски

458 Ob. Karamzin IV, 27 i nota 35.

459 Ob. ważny i ciekawy list Lwa Sapiehy pisany z Warszawy 12 marca 1623 r. do Kuncewicza, przytoczony przez Lindego w dziele jego o Statucie Lit. str. 159. Dokument ten niedawno znalazł się między autentycznemi materyałami pozostałemi po księdzu Ignacym Kulczyńskim, króre on zbierał do napisania znanego dzieła swego: Specimen Ecclesiae Ruthenicae. Ten list podług wyznania Kulczyńskiego, wyjęty Jest z aktów beatyfikacyi bł. Józefata znajdujących się w Rzymie.

460 Ob. wyrok ten w całej rozciągłości u Stebelskiego, przydatek do Chronologii Ill, 290.

461 Siebież miasto nad jeziorem w Wtwie połockiem. Zamek tu zbudowany był na ziemi litewskiej 1535 r. przez Buturlina Wdę rossyjskiego (Karamzin VIII, 33). Jędrzej Niemira Wda kijowski sztarmując doń r. 1536, z wielką klęską opartym został.

462 Karamzin, IX. Podobno że miejsce tej pamiętnej bitwy o 4 aż mile odległe jest od Orszy, co jednak nie przeszkodziło dziejopisom do nazywania jej zwycięztwem pod Orszą.

463 Karamzin IX, 52. Paprocki. Stryjkowski. Życie i czyny wojenne Kmity, wybornie skreślił Mikołaj Malinowski w T. II, Źródeł do dziejów Pols. Wilno 1844.

464 W odległości dwóch wiorst od miasta, widać jeszcze dwa inne monastery wschodniego obrządku, męzki i żeński, oba pod nazwą Kutejńskich znajome. Założył je jakiś Statkiewicz, a Car Alexy Michajłowicz uposażył zbożową daniną i dochodem pieniężnym z majętności smoleńskich do siebie należących.

465 Daniłowicz, Latopis str. 122.

466 Karamzin T. ll.

467 < 0 pochodach i drogach Witoldowych, Stefana Batorego i Karola XII przez Borysow i okolice jego, czytać zajmujące ' Opisanie Powiatu Borysowskiego w r. 1847 w Wilnie przez Eustachego br. Tyszkiewicza wydane, z nader dokładną mappą.

468 Wizerunek starożytny Mizaela Pstruhy, dotąd w cerkwi Czerejskiej się znajduje.

469 O tym obrazie wyszło pismo pod tytułem: Zradycya Nowa o slarodawnym obrazie Czerejskim N. Maryi Panny z księgi W. X. Gwilhelma Gumpenberga Soc.Jes. pod tytułem: Atlas Marianus z różnych manuskryptów wyjęła, a w r. 1764 do druku podana za slaraniem Imć Xiędza The. Chrapkowicza, Superiora legoż klasztoru zakonu ś. Bazylego W. Stebelski w swojej Chro' nologii (T. II. str. 52) wytyka błędy historyczne przez wp berga popełnione i prostuje jego podania.