VIII. Брест-Литовское воеводство (часть 3 из 3): оригинал
VIII. Брест-Литовское воеводство (часть 3 из 3). С. 773-800. Польский текст издания.
Puszcza Białowieska. z Wspaniały ten zabytek pierwotnych, odwiecznych] lu. sów dawnej Europy, zamieszkały przez żubry, które w nim ostatnie już schronienię dla swego plemienia znalazły, zalega w obrębie więcej niż 30 mil kwadratowych pograniczną okolicę Litwy i Polski, w zetknięciu prawie czterech województw: Podlaskiego, Brzeskiego, Trockiego i Nowogrodzkiego. Lecz istotnie sama puszcza pokrywa północny kraniec Wtwa Brzeskiego, zawarty między powiatem grodzieńskim od północy, wołkowyskim od wschodu, a Podlasiem od zachodu, rozciągając się między 529 29 i 52? 51” szerokości półaocnej, a 419 10” i 820 długości wschodniej. Z jednej strony miasta podlaskie: Orla, Kleszczele Narew, z drugiej brzeskolitewski gród Pruśena, ołaczają ów egromny les, 25 mil jeograficznych obwodu mający 506; którego długość nieprzerwana zaczynając od wsi Hajnowszczyzny wynosi mil 7, na sześciowilowej szerokości; daleko jeszcze dłużej ciągnie się od Królowego Mostu przez Białowicżę i Radnię ku Swisłorzy, albo z drugiej strony od południa na północ, między wsiami Dziadówką a Narewką. Rzeki Biała i Lsna ograniczają puszczę od miejsc otwartych z południa, Narew zaś przerzyna ją we wschodniej strenie, i tam adiędsy iieprzebytemi błotami i zaroślami bierze swój początek; kilka innych jeszcze strumieni skrapia tę krainę leśną, między któremi Narewka, statki już nawet ładowne spławiać może. Niebetyczne drzewa stami lat wiek swój znaczące: sosny, jodły, świerki, dęby, lipy, to znowu klon, jesien, cis, brzdza i wiąs, pokrywają niedostępnemi gęstwinami, odwieczne legowiska żubrów, łosi, niedźwiedzi, sarn, dzików i rysiów. Jeden tylkę modrzew między drzewami niesnalazł tu sobie micjaca, jednego tylko jelenia z pemiędzy zwiersąt nikt tu nie zobaczy; pierwssy z natury nie upodobał tu miejsca, drugiego srogie zimna jednej nadzwyczajnej zimy, z całym rodem wygubić miały; za to bóbr, owo przemyślne. zwierzę, a tak już rzadkie w Litwie, swobodnie tu swoje chatki buduje nad brzegami licznych strumieni. Nie gdy ręka ludzka toporem nie dotknęła sędziwych drzew w środku tej odwiecznej pussezy 507, same one upadały ad późnej starości, albo od bursy stosami ogromnych: powałów, niedostępniejszemi czyniąc i tak głuche nstronia; same się odradsały w ezerstwej i najpiękniej asej młodzieży. Jednej nawet części tych lasów nadane umię Mesnanów, gdzie piętrami wznoszące się zawały ogromnych pami uschłych i połamanych, splątane z wyrosłeni nanowo z pomiędzy nich drzewami, tworzą nieprzebytą puszczę, samym nawet strażnikom w zupełności nieznaną. Po brzegach jednakże puszczy. wyrabiano drzewo na spław do handlu, i dechód z niego okeło 100,000 zł. rocznie wynosił, prócz petażu i smoły. "Trzody żubrów, których niewięcej jak ed 700 do 800 - liczą zwyczajnie, hłądzą tu swobodnie po tych leśnych przestrzeniach, przerywanych tu i owdzie błotnistemi Iąkami, karmiąc się liściami i korą drzew, lub ulubienemi sobie trawami. Panowanie ich tu przed innemi dzikiemi zwierzętami jest powszechne i bezsprzeczne; szanują ich nawet i ludzie, jako jedyną już w całej Europie familią dzikich wołów, opiekę praw nad niemi. rezeiągeją 508, a nawet rękami swemi gotują im pokarm na zimę, wznosząc stogi siana w pewnych odległościach. Wreście, istotna sława puszezy Białowieskiej polega na przebywaniu w niej tego swierza; bo co do jej wielkości, znalazłyby się'na ziemi dawnej Polski petężne jej spółzawodnicski. Ogromne lasy Sstwa borysowskiego.nie ustępują jej w niczem; puszcza Smołowicka w Wtwie mińskiem, przewybornym gatunkiem -sosny, przewyższa wszystkie bory całego kraju; nakoniec lasy rozciągające się od Rudnik pod Wilnem ku Niemnowi, kiedy były więcej szanowane, zawierały w swoim ogromie, w rozmaitości swego położenia, ohf: tości łąk i strumieni, tyle prawie warunków, ile ma puszcza Białowieska do pobytu największego zwierza, do wzrostu niebotycznych drzew i do wielkich łowów;, Łosie, niedźwiedzie, sarny i rysie, dotąd w nich mie szkają, a żubr był tamie kiedyś niezawodnie. Puszcza Białowiezka dzieli się: na Królewską i Tyszkiewiczowską; ostatnia może czwartą lub piątą część poprze dzającej stanowiąca, odgraniczona jest od pierwszej rzeką Narewką i należy do dóbr Swisłocz zwanych, w powiecie wołkowyskim leżących. 509 Puszcza zaś Kró lewska, może jeszcze od Zyg. Augusta za którego pierwszy ras pomiar gruntów po królewskich dobrachi porządki gospodarskie zaprowadzać się zaczęły, mogła mieć swoję tak zwaną ordynacyą, a przynajmniej oste: tecznie urządzoną musiała być za Władysława IV, po dobnic jak puszcza Rudnicka około Wilna; słowem, podział jej na straże, czyli kwatery, sięga dość dawnych czasów. Jednakże ostatecznie urządził te lasy i podzie: lił, sławnej pamięci Anteni Tyzenhauz podskarbi N.L. zarządzający pod panowaniem Stan. Augusta sfołowe mi dobrami królewskiemi, do których i puszcza Biało wiezka należała. Dzieli się odtąd na trzynaście straży:
Augustowska, Narewiska, Browska, Hsjnowska, Leśniańska, Starzyńska, Stołpowicka, Krukowska, Okolnicka, Swietliczańska, Pobialska i Dziadowlańska. 510 Kraina ta leśna, ma także swoję historyą; wzmianka o niej w dziejach zaczyna się od panowania Władysława Jagicliły, który w niej lubił polować dla wiekiej licze by zwierza, a szczególniej że się żubry obficiej tu, niż, gdzieindziej znajdowały. Król ten razem z Witowdem r. 1409 przez ośm dni odbywali tu łowy, nietylko dla rozrywki, ale też celem opatrzenia się w mięso dla wojska, prsed wyprawą na Krzyżaków; ubiwszy zatem. ogromną iłość zwierzyny, kazali nasolić i naładowawszy nią beczki, przez Narew i Wisłę do Płocka spławić. 511 Znowu potem roku 1426, kiedy wielki mór w Polsce i Litwie grasował, schronili się tu Jagielło z Witowdem, i żony ich; ale król polując uległ przypadkowi, ponieważ koń upadł pod nim, i złamał sobie goleń. Zapewne juź od tej epoki znajdowała się jedyna w tej niezmiernej puszczy osada zamieszkane, tam gdzie do dziś dnia w straży Browskiej znajduje się miejsce zwane Sfarą Białowieśą, od którego.o ćwierć mili inne, zwane od ludu Zamczysko. Zdaje się więc, że tu był przynajmniej od unii z Litwą, myśliwski dwór, czyli zamek drewniany królów polskich, który od bielejących się wież swoich, nazwany być mógł Białowicżą, od czego i cała puszcza wzięła swe nazwanie. Ale wtem miejscu,. które się zowie Zamczysko, odkryto wiele mogił starożyfnych; roskepawasy jednę, analegieno kilka kościatrupów w pownym regularnym kierunku ułeżonych, mających pod głowami naczynia gliniane w kształcie małych garnezków. Oczywisty dowód, że przed 14 wie+ kiem jeszcze w bałwochwalstwie, jeżeli nie Polski, te Litwy przynajmaiej, pograniczne tych dwóch plemion hordy błąkając się w owych lasach, zamięszkiwały je w tem miejscu; może nawet Jadźzwingowie w krwa. wych walkach z Polakami, szukali tu schrenienia dla siebie i bogów swoich. Teraźzniejsi mieszkańcy puszczy, mówią językiem litewskim, lub małornskim z polska; noszą czarne siermięgi i łapcie (pastoły), rodzaj chodaków z łyka plecionych, które są na Litwie w powssechnem użyciu między ludem wiejskim. Polewali w puszczy Białowieskiej i Zzygmuntowie aba, 'a Stefan Batory częściej jeszcze rozrywał się łowami z pobliskiego GGredaa, gdzie nieraz przebywął, tu dojeżdżając. Dotąd w straży Hajnowskiej jest wzgórse, zwane Baforowa Góra; w straży zaś Browskiej, blisko źródeł rzeki Jelarki, część pięknego lasu zewie się Zwierzyniec Królewski, alba Wielką Kletną. Jestto wielki i suchy ostęp zarosły odwiecznemi dębami, któne najwdzięczmiej bluszcz obwija; otaczają go parkany i płoty, bo tam spędzano zwierzęta, które królowie ubijali z alian umyślnie wtym celu zbudowanych. Jan Kazimierz po- Iował także r. 1650 w tych lasach; większe jednakże ławy odbywały się tu za panowania Sasów. Oba Augustowie II i III, mając niemieckim obyczajem urządzone na wielką skalę myśliwstwo, pośpieszali tu nieraz dogadzać namiętności ewej do rozrywek tego rodzaju. Pamiętne są najbardziej łowy, które odbywał August III r. 1752 w dniu 27 września, z królową, królewiczami Ksawerym i Karolem, z całym swoim dworem niemieckim, i kilku panami polskimi, między którymi znajdo: wał się najsławniejszy owego czasu myśliwy Jan Wielopolski Cześnik K. Ubito 42 żubrów i 13 łosiów, prócz mnóstwa innej zwierzyny; sama królowa miała zabić 20 żubrów. August III na pamiątkę tych świetnych łowów, każał wznieść nad brzegiem Narewki, we wsi Bia-. łowieży blisko mostu, pomnik z kamienia piaskowego 12 stóp wysoki, z napisem polskim i niemieckim, wyrażającym datę łowów, nazwiska osób mających uczestnictwo, i liczbę ubitej zwierzyny. 512 Utrzymują, że straż Augustowska otrzymała swe nazwanie od jednego > z królów Sasów. August III w wspomnianej wsi, która istotnie jest Nową Białowieżą, i która właśnie leży prawie w samym środku całej puszczy, kazał także zbudować dom myśliwski, na wzgórzu nad brzegiem Narewki, ocienionej wierzbami i olszyną, przy wsi li+ czącej 56 chałup wieśniaczych i kościół. W pomieszka: niu tem, chociaż drewnianem, znajduje się wysoki i dość ozdobny salon otoczony wielu małemi pokojami; widok z nich rozciąga się na dolinę porosłą dębami, między któremi ogród przyjemnie jest urządzony. Stanisław August wracając z sejmu grodzieńskiego r. 1784, przy był tu 30 sierpnia i przez 3 dni polował; ubito wówczas 4 żubrów. Stanisław Poniatowski Podskarbi L., na przyjęcie dworu królewskiego wybudował dwie duże z obu stron domu oficyny; otaczają one wielki dziedziniec, gdzie myśliwi sgromadzają się z całą psiaraią, przed daniem hasła do wypraw łowieckich. Białowieża jest jedyną osadą wewnątrz puszczy, 513 ale 20 z górą wsi jest rozsianych po zabrzeżu jej wokoło. Podskarbiowie nadworni lit. zarządzający dobrami stołowemi królewskiemi, mają także nadzór i nad tą puszczą; łcwczy mieszka w dworze Białowieży, zarządza lasami i myślistwem, utrzymując się z dochodów folwarku tego; ma pod sobą 13 leśniczych i 120 strzelców, a prócz tego jest pięć wiosek, których miesskańcy są osacznikami, liczących 108 dymów. Znajduje się tu wielka psiarnia, s różnych gatunków psów złożona; arsenał zsś myśli wski napełniony sieciami, bronią i wszelkiemi narzędzia: mi do polowania, mieści się w osebnym damie stojącym pod wielką lipą z prawej strony dworu: —Do tego krótkiego opisu puszczy Białowiezkiej, dodać winniśmy jednę jeszcze okoliczność, któraby wielkiego odgłosu w Europie stronom tym przyczyniła, gdyby pomysl: niejszy obrót wzięła. Wiadomo, że sławny Jan Jakub Rousseau, uproszony od Wielhorskiego, napisał około 1770 r. projekt do ustawy rządowej dla Polski. W tym celu nauczył się hisforyi narodu naszego, przyłożył się do poznania obyczajów jego i praw, a w ciągu tej pra: cy powziął najprzychylniejsze mniemanie o Polakach, i dał się z tem słyszeć: że między nimi prędzejby rad żyć, aniżeli w sepsutym Paryżu. Słysząc o tem Antoni."Tyzenhauz Podskarbi N. L. podczas pobytu swego w stolicy francuskiej 1778 r., powsiął myśl namówienia filozofa genewskiego do przeniesienia się do Polski; wiedząc zaś o jego nienawiści do towarzystwa i o zamiłowaniu w życiu samotnem, postanowił mu ofiarować na przyszły pobyt lasy Białowiezkie, miejsce najodludniejsze zapewne w całej Europie. Obowiązywał się wybudować dom, podług podanego od filozofa planu, zapewniał wszelkie wygody życia, usługę, pojazd do przejażdżek, a przytem nie wkładał nań żadnych obowiązków, ani zatrudnień. Znajomy w literaturze naszej ksiądz Xawery Bohusz, prałat katedry wileńskiej, znajdujący się w Paryżu przy osobie Tyszenhauza, użyty był do tej negocyacyi. Podobało się to zrazu odludkowi paryzkiemu, już zdawał się chętnie przystawać na przełożenia Bohusza, gdy jedno niespodziane zdarzenie, popsuło wszystkie zabiegi i namowy Tysenhauza. Zjawił się w Paryżu na nieszezęście swych rodaków, znany awanturnik Wiażewicz, który zrobiwszy spekulacyą na dztwactwach Russa, zabrał z nim znajomość, podszedł udanem nieszczęściem, i haniebnie oszukał. Oburzony Rousseau zdradzoną ufnością, rozgniewał się i na Polaków, a zaniechawszy zupełnie zamiaru zamieszkania w puszczy Białowieskiej, przeniósł się do Ermenonville pod Paryżem, gdzie mu przyjazń ofiarowała przytułek; i na tem się skończył fantastyczny pomysł 'Tyzenhaiza.— Puszcza Białowiezka leży o 13 mil od Grodna, 8 od Brześcia. Do końca 18 wieku nie ma jej opisów szczegółowych, prócz wzmianek w Bielskim, Stryjkowskim, Rzączyńskim pierwszym naturaliście naszym, i w rzadkiem dziele Gilibert’a: Indagatores naturae in Lithuania.514
Powiat Piński
Stanowi część większą tej krainy, która ciągnąc się wzdłuż wielkiej rzeki Prypeci po obu jej stronach od źródła, aż do ujścia do Dniepru, nosi nazwisko Polesia Litewskiego. Że jednak druga jej część zwana powiatem mozyrskim, należy do Wtwa mińskiego: o Polesiu więc w ogólności, jako o kraju wyjątkowym, różniącym się osobliwszą swoją postacią nadzwyczajnie od innych, powiemy po opisaniu Wtwa mińskiego.
Pińsk (Pinskum) nad Piną, która łącząc się opodal z rzeką Strumień zwaną, zaczyna tworzyć wielką rzekę Prypeć. Należy do bardzo starożytnych grodów litewskiej Rusi; wspomina o nim Nestor około r. 1097, byt jego zatem historyczny sięgać musi połowy jedenastego wieku, a początek ginie w odmęcie barbarzyńskich wieków. Pierwszy zdaje się Skirmund W. ks. Litewski opanował Pińsk r. 1160, posiadany od potomków Włodzimierza Monomacha. Następcy ich wszakże utrzymywali się przy władzy, raz słuchając Litwy, drugi raz potężniejszych od siebie książąt wołyńskich; takimi byli r. 1260 Teodor, Daniel i Jerzy książęta pińscy. Gedemin dopiero, jak wszystkie kraje i grody od granic właściwej Litwy aż sa Kijów, tak f sam Pińsk około r. 1320 do państwa swego przyłączył, a w podziale jego pomiędzy synów, drugiemu z rżędu Narymundowi księstwo pińskie przeznaczył. Dzielnica ta obejmować miała Mozyr i znaczną.część Polesia wołyńskiego. Zdaje się wszakże, że syn Narymanda nie posiadał już Pińska, ale księstwo bełskie; natomiast przy końcu tegoż wieku inny Narymuńd, brat Jagiełły ukazuje się w historyi, jako książę na Pińsku panujący. Dziejopisowie nasi dają mu na chrzcie imię Bazylego, czyli Wasila; jakoź istotaie Wasil ks. piński, przysiągł r. 1386 wierność Jagielle, a r. 1287 zamek mu Halicz oddawał. 515 Za rządów Witowdowych mógł Zygmunt Kejstutowicz ks. starodubowski brat jego, Pińskiem władać, bo i Francisskanie w tem mieście są jego fundacyi r. 1396, którym papieś powierzył razem parafią katolicką. Pierwszym proboszczem był Wincenty Franciszkan, który miał ochrzcić Zygmunta. Kościół był drewniany z początku, konsekrował go Wasiłon pierwszy bis. wileński. Zygmunt I przez przywilej w Wilnie r. 1509 pisany, dał jakiemuś kniaziowi Fiedorowi, Iwana synowi, Jarosławowiczowi w dożywotnią dsierżawę księztwo pińskie, które on w nagrodę znakomitych zasłog swoich od przodków Zygmunta trzymał, co także po nim przyznane zostało uwdowiałej żonie Helenie. Przywilej ten, jest tej treści: że król przyjmuje pod opiekę swą książęcia z żoną, potwierdzając im przywileje dawniej dane na dobra: Pińsk, Kleck, Dawidów-Horodek, Rohaczew i Wiados Panieważ zaś księstwo żadnego potomka nie mają, zapisują więci oddają królowi i potomkom jego pomienione dobra” ze skarbami swemi; da żywota jednak swego, oboje zachowują używanie śwej własności, lecz bez mocy szafowania dziedzictwem. Ks. Fiedor fundusz kościoła farnego, składający się mianowicie z dziesięciny dochodów zamku, dostatecznie pomnożył. Zamek bowiem, jako główny punkt i sawiązek miasta, wznosił się tu od niepamiętnych czasów. Niemnicjsza starożytność przyznana jest cerkwi katedralnej, której władykowie czyli hiskupi od 12 wieku już są przez dziejopisów wspominani, rządząc z podwójnym tytułem eparchiją pińską i turowską. Lecz gdy katedra ta od Litwy pogańskiej zniszczoną została, odnowicielem jej dopiero sostał Witowd, którego fundacyą potwierdził 1448 r. Kazimierz IV. Podobnież odległe i nieznane są początki monasteru zakonników obrządku wschodniego, którzy po nastaniu unii, utworzyli zgromadzenie Bazyljanów. Latopis Mitrofaniusz, dawnych, wieków pisarz, był czerncem, f, j. zakonnikiem pińskim. Zygmunt I zamek, miasto i krainę pińską: Castrum ef oppidum Pinsk, cum cursis el disirściibus ad ea periinenlibus, po zgonie wdowy ks. Fiedora, prawem kaduka spadłe na niego, odał 1519 r. w dożywocie nienasyconej bogactwami królowej Bonie. W tej epoce miasto ofrzymało wyzwołenie z pod praw ziemskich i przywileje magdeburskie. Bona zostawiła po sobie pamiątkę, uposażając na nowo farę r. 1555, której r. 1445 Kazimierz IV nadał wioskę, Alexander zaś r. 1504 pomniejsze dochody. Za Zygmunta Starego missto długo spokojne, w ludność i handel urosłszy, doświadczyło srogiej a niespodzianej klęski. Na początku 1527 r. Tatarowie - korzystając z tęgich mrozów, przez ścięte rzeki, jeziora i bagna wtargnęli na Polesie, i aż do samych ścian Pińska spustoszenia roznieśli. Powetował tej napaści Konstanty ks. Ostrogski, rozgromiwszy niedaleko Pińska najezdnicze hordy. Wróciła więc wkrótce spokojność, miasto szeroce zabudowawszy się, sięgało swym handlem dalekich krajów. Wielka przemiana religijna, spokojnie się tu odbyła. Biskup Jan Hehoł, na synodzie unii w Brześciu r. 1595, przystąpił do zjednoczenia z koś. katolickim; znaczniejsza wszakże część mieszkańców została przy dawnem wyznaniu. Chmielnicki hetman Kozaków posuwając się do Polski, wyprawił z oddziałem wojska pułkownika Niebabę, który zająwszy Pińsk 1648 r. mieszczan podburzył i do buntu nakłonił. Łączyło się do nich i chłopstwo okoliczne do tego stopnia, że Kozacy grozili wielkiem zaburzeniem eałej Litwie. Janusz Radziwiłł Het. P. L. na pierwszy odgłos powstania, wysłał wojsko dla siłumienia buntu,. które 7 pazdziernika niedaleko miasta ohozem stanęło. Nazajutrz Łukasz Jelski podstąpiwszy pod wały, wezwał mieszkańców do poddania się, i wydania przy-. wódców buntu; ale mieszczanie odrzucili wezwanie, i postanowili do ostatka się bronić. Przyszło więc do szturmu i sawsiętej walki; wojsko każdy dom zawzięcie broniony adobywać musiało; rzez powstała okropna, tewając bez przestanku od południa 9 października przez całą dobę; reszta niedobitków uchodząc nad rzdkę Piaę, napadnięta od chorągwi Połubińskiego, w nurtach jej koniec znalazła. Tymczasem pożar miasta wszczęty wśród bitwy, rozszerzał się straszliwie przez dwa dni następne; dwa kościoły rzymoskie z klasztorami, dwie cerkwie ruskie z monasterami, dwie unickie 5,000 domów, stało się pastwą płomieni; 516 zresztą, rabunek swawolą czeladzi wojskowej sprawiony, dokończył niemal exystencyi nieszczęsnego miasta. Do tak srogiej kary, prócz zaciętego uporu mieszczan i to stało się powodem, że otworzywszy bramy Kozakom, kościoły porabowali, księży pozabijali, a żydzi wszyscy prawie padli ofiarą ich nienawiści. Musiał być Pińsk obszernem i ladnem miastem, kiedy dziejopisowie spółcześni podają na 5,000 domów spalonych, a 14,000 ludzi zabitych. Chociażby to była liczba przesadzona, wszakże o ludności i obszernym handlu pińskim wszystkie świadectwa w tamtym wieku jedneostajnie podają. 517 Sejm r. 1652 zważając niedostatek obrony w mieście, wydał następną ustawę: „miasto Pińsk przyległe niebezpieczeństwom, nie mając słusznego ufortyfikowania naprzeciwko inkursyom nieprszyjacielskim, wnosiło przez posłów ziemskich instancyą, aby tam municya erygowana była i wał reformowany.
Przeto postanawiąmy: aby tak chrześcianie, jako i i życ dzi i wszelkich juryzdykcyj ludzie, także włość tameczna, wał reformowali i tę municyą nieodwłocznie ufortyfikowali,. Sejm r. 1673 nowem postanowieniem mnaglił mieszkańców do obwarowania miasta, połączonemi wszystkich siłami, Od panowania Zygmunta III, Pińsk zaczął się napełniać zgromadzeniami zakonnemi, których szybko wznoszące się i rozległe mury, zmacznie ozdobiły miasto; Albr. Stan. Radziwiłł fundował r. 1635 Jezuitów, którzy szkoły, następnie zaś drukanią 1729r. otworzyli, a co rzadsze w owych stronach było swego czasu, aptekę utrzymywali. Dominikanów sprowadziła r. 1678, Kopciowa kasztelanowa trocka; r. 1695 Jan Karol Dołski Marsz. W. L. zrobił fundacyą zgromadzenia ks. Komunistów, zbudowawszy im kościół dre-. wniany pod tytułem ś. Karola Boromeusza, który dopiero r. 1770 wymurowany został. Bernardyni osadzeni zostali r. 1717 przez Michała ks. Wiśniowieckiego Hetm. W. L. i żonę jego Katarzynę, lecz kościół ś, Michała wymurowano im r. 1786. Karmelitów Bosych sprowadził r. 1734 Symeon Osowski landwójt miagdeburyi pińskiej, wystawiwszy kościół drewniany ś. Kazimierza i klasztor murowany. Maryawitki fandowane r. I756 przez księdza Stefana Turczynowicza. Prócz tych kościołów, kilka jeszcze w różnych epokach powstało ta cerkwi wschodniego obrządku. — R. 1706 był Starostą ks. Wiśniowiecki stronnik Augusta IE, a posiadając tuż za miastem obszerną jurydykę, zaczął tam wznosić wielki pałac, otaczony ogrodem. Wtem niespodzianie przybył 5 maja Karol XII król szwedzki, z wojskami swemi do Pińska. Król zaledwo zaiadł z konia, powiada dziejopis życia i wojen Karola XII 518, wstąpił natychralast na dzwonnicę koś. jezuickiego, dla rozpoznańnia tej dziwnej okolicy, która otaczała miasto; a spostrzegłszy nieścignione okiem błota i wody, zawołał: otóż to moje non plus ulira! -Nie było jednak żadnego sposobu przedarcia się stąd prosto ua Wołyń, ani mostami, ani na łodziach, jak był król zrazu przedsięwziął; postanowiono zatem pozostać na miejscu przez kilka tygodni, dla doczekania się reszty dążących, zaarmiją pułków. "Tymczasem rozkazał król najśpieszmiej ponaprawiać wszystkie drogi i zbudować po różnych miejscach mosty, kędy wojska przechodzić miały. Pińsk wydał się Szwedom, których tam z zadziwieniem ujrzano, ponieważ żaden% mieszkańców pojąć nie mógł, żeby się w ich błota ktokolwiek chciał zagłębiać, wydał się mówię, dosyć rozległem miastem, byłby nawet pięknem, gdyby wszystkie budowle w nim zaczęte, do jakich i pałac Wiśniowieckiego należy, były skończone. Ludność składała się z mieszkańców różnych wyznań, greekie jednak było najliczniejsze; najznakomitszą instytucyą było kolegium jezuickie, a ich apteka najpożyteczniejszą dla całej okolicy. Mieszczanie przemyślniejsi i pracowitsi od innych, prowadzili znaczny handel; fabryka tutejsza skór, (których wyprawą Tatarowie zamieszkali od Witowdowych czasów się trudnią) słynęła na całe królestwo. — Taki jest ogólny obraz Pińska, który nam Szwedzi s tamtej epoki zostawili. W 10 dni po przybyciu swojem Karol, nic nikomu nie mówiąc, siadł na konia o północy, i z jednym tylko ks. Wirtemberskim wyjechał z miasta. Nazajutrz stanął o mil kilkanaście w Lachowiczach, które już przez swoich zastał opanowane; dalej pobiegł do Klecka, a potem już z wojskiem poszedł pod Nieśwież, i zmusił sałogę do poddania się; toż samo uczynił se Słuckiem, poczem spokojnie wró. cił konno z tymie towarzyszem do Pińska. Nakoniee opuścił 3 czerwca miasto, kasawszy wysadzić ną powietrze pałac Wiśniowieckiego, głównego Szwedów nieprzyjacitla, i przedmieście będące jurydyką tegoż księcia spalić ze szczętem. W ostatnich czasath Pińsk aświetaił się odwiedzinami Stan. Augusta 1784 r.; przybył on tu 7 września z wielkim orszakiem dworu i szlachty miejscowej, na ozdobnych łodziach płynąc pół mili. Powitany przed koś. Franciszkanów mowami Naruszewicza bis. koadiutora smoleńskiego i prowiicyała, na które odpowiedziawszy wszedł do świątyni; z kościoła jechał do przygotowanego dla siebie w kol-. legium pojczuickiem mieszkania, skąd przypatrywał się z okna na przyległe błota i wody, oras na niesliczone przy brzegach łódki napełnione drobną szlachią, pierwszy raz na przybycie królewskie w mundury powiatowe ubraną. Z wielkim wszystkich sbudowaniem odwiedził grób, słynący z dawna łaskami apostoła pińskiego Jędrzeja Boboli S. J., xa prawdziwego męczennika Chrystusowego od Benedykta XIV uroczystym wyrokiem uznanego, oglądając to od 128 lat menaruszone ciało, które po swem zamordowaniu, w ziemi błotnistej zakopane i zatajone, przez lat kilkadziesiąt leżało 519 Oglądał też sławną na mil kilka przez niedosłępne błota. usypieną groblę nakładem Ogińskiego Het. W. L., a starannym dozoter. Bntrymowicza sędziego ziemskiego świeżo ukończuną; 9 września opuścił król miasto, udając się do Nieświeża. 520 Dwa opisy zr. 1781, dokładnie dają poznać óweżesny stan Pińska, pierwszy s nich opiewa: „Położenie miasta, jak jest najpomyśl. wiejsze, tak i na wirok najpiękniejsze: gdyż z jednej strony rozległe pól płaszczyzny na kilka mil ciągnące się, ż drugiej: ż węzła rozmaitych rzek wylew tworząc asksktałt morza, sprawują najprzyjemniejszy miasta prospekt. Próce tej szczęśliwości, którą sama zdz rsyla natara, taki jest dowóz i tanność płodów z Wołynia i Polesia, juk tradno w innem miejscu i mileście, prócz Ukrainy snaleść. Spustoszałe to miasto, budować się saczyna ża przewodnictwem i pobudką niemałą Podstarosty Butrymowicza, który dla ozdoby miasta wspaniały wystawił pałac. Spodżiewać się należy polepszenia wkrótce losów Pińska: stojąc bowiem na gościńcu; w środku zbiegu i połączenia kanałami rzek portowych, które handel przechodowy z Baltyckiego na Gzarne morze tworzy, koniecznie czynić musi marysersom przystanowisko. Już tu przybywają tóżne stat: ki, jakoto: bajdaki i wielkie szuhaleje z Czarnobyl i Kijowa, maładowane mydłem, zbożem, łojem i innem towarami. Łączące się z Pińskiem miasteckko Karolin, kupił t. r. książę Prymas Michał Poniatowski. e) Gazeta Warszawska 1784 r.
W, drugim opisie czytamy: „Pińsk ealego. Polesia zaszczyt i stolica, prąeszło na pół mili rozejągnione, na: leżało do parządnych i bhandlowaych miast; lecs przes napady Kozaków, Szwedów, różne przygody, n aeasfatek przez wielki pożar będąc aniszcsont, zmniejszyła się w liczbie mieszkańców, i juryzdyksyi pagdeburskiej puzbawiene, do tego prayszło stamn: iż wanyaliso dee ehody magistratu i/handle, przez Żydów zagarniane gostały. Teraz, lubo przez ojcowskie wsględy N. menarchy jest pedź wigalone. zapadku i przywrócony ma magistrat, nie mośc jednak stać się krajowi dobrzę użyłecznem £ przyszyny Żydów, któwzy cały handel i niemal wszystkie rzemiosła zagarnąwszy, są sawadą, wzrost umsstu silnie tamnjącą. Zwrócić więc miasto da właściwych prerogatyw i nofańć Zydów da dawnycu zwyczajów, byłeby rzeczą i sprawiedliwa i pońyśeczną. Za uprzątmeniem tych przeszkód, mógłby sakwitnąć handel, który się teras przez kanal Muchawiecki i przes rzeki pińskie edkrywa; mogłyby być i powiększone jazmarki, które pracz wymagany do krabki żydowskiej podatek, powstać nie mogę; nastąpiłaby i więkaza Licz: ba rzemiecólaików, których nateras jest tylko: malarza, stolarsów 2, kowalłów 7, rymarzów 5, siedlars, astel» machów 3, bednarzów 3, kotlarsów 2, krawiec, garnea+ rzów 2, mularsów 9, tkaczów 4, kusznierzów, szew» ców 20, ganbarsów 9, rześników 6, rybaków 4, cieśliA, kuraików 20, chlebaików esyli piekarzów 30, olejnis ków 6; Zydów saś: złotników, musężników, kramarzów, krawców, kusznierzów, szmuklerzów, piernik rzów, krupników, piekarzów, szynkarsów, bes liczby..521 Najwaśżnicjssą częścią miasta, jest przedmieście Karolin, gdyż tu się znajduje przystań Brzeg swana, gdzie pełno sawsze widać statków s6lą i sbożem ładowanych.
Loszoz. Pod samym Pińskiem nad brzegiem Piny, leży słynne w historyi litewskiej opactwo Bazyliańskie zwane Leszes, a w 13 wieku, jak chcą nasi dsiejopisowie Wrowsk. 522 Tu po zabiciu r. 1263 Miadowga króla Litwy', syn jego Wojsiełk czyli Wolstynik zakonnik obrządku wschodniego, schronił się s Ławryszewa i ukrył się przed nienawiścią Trojnata sabójcy Mindowga. Stąd nakoniec, po śmierci tegoż Trojnata i Swar. na jego następcy, wezwano Wojsiełka r. 1265 na tron litewski, który siadłszy na nim, nie porzucił habitu, i kapturu mniszego na purpurse nie przestał nosić. Monaster tutejszy nosi tytuł ś. Daniela.
Horodyszcze, wieś o milę od Pińska, dawny zapewne gród słowiański. Jan Karol Kopeć Wda połocki fandował tu w dziedzictwie swojem r. 1662 Benedyktynów, którym oddano parafią nowo utworzoną. Kościół ś. Anny murowany z klasztorem, leży na kępie otoczonej Jasiałdą, a zdrugiej strony wielkiemi błotemi; długa około 200 sążni grobla prowadzi do lądu. Kopeć. wielki orędownik Benedyktynów, sprowadził kolonią tych sakonników se sławnego ich klasztoru Monte Cassino w królestwie neapolitańskiem leżącego; skąd pochodzi, że niektórzy pisarze nazywają tutejszą rezydencyą Benedyktynów: śn Castro Cassino: Szcsygielski przypisując 1669 r. dzieło swe: Piarus Benedicfina Kopeiowi, dziękuje mu że Pińszczyznę tym sposobem z Włochami połączył.
Janów, miasteczko na trakcie s Pińska do Brześcia, między błotami. Żydzi tutejsi dość znaczny handel prewadzą z Warszawą, dostarczając masła w faskach, skąd ono na fergach warszawskich litewskiem się zowie. Dawae to dziedzictwo książąt Szujskich, herbu Pogonia, których groby znajdują się w koś. farnym, późniejsze rodziny Orzeszków. Błogosławiony Jędrzej Bobola Soc. Jesu, wysłany z pińskiego kollegium Jezuitów doutwierdzenia w wierzei nauczania słowa Bożego, w całym powiecie przez 26 lat apostałował gorliwie, jednając wielu zwolenników dla rzymskiego wyznania. Janów był polem jego prac apostolskich, gdyjbuat między ludem podauszczony z jednej strony źle zrozumianą żarliwością szlachty i Jezuitów, z drugiej przeniewierstwem Rozactwa, wybuchnął i w tem mieście z najwię: kszą zaciętością. Bobola chociaż tylko nauczaniem i przekonywaniem walczył z różnowiercami, bez względu jednak na spokojny charakter missyi jego, napadniony od tłumu we wsi Mońślnie tuż pod Janowem 16 maja 1657 r., kiedy mszę odprawiał, nielitościwie samordowany został. Inni utrzymują: że męczeństwo Boboli zaczęło się pod Wyłowem, gdzie i figurę na tę psmiątkę postawiono, dokonane zaś zostało w samym Janowie, na rynku przeciw fary. Stany Rplitej na kilku sejmach dopominały się, ażeby się starano u stolicy rzymskiej o policzenie Boboli w poczet świętych. Pomimo tego, zwłoki jego leżały w wilgotnym grobie, i nikt się nie starał o kanonizacyą; aż nakoniec Godebski rektor jeznicki w Pińsku i Alex. Wyhowski bis. łucki, przedsiewsięli postarać się o to. Rozpoczęto proces kanonizacyi, a ciało tymczasem Bobc!i 1712 r. do lepszego udutaicjąsego grobu przeniesienena.zasiube:. Wakoniec Benedykt XIV uzaał ge 1755 r. sa św. męczenmika, Wssałże akta synodu łuckiego 1726 r. wzmiankują, śe ciało Jędrzeja Boboli snajdowało się uŻeczaitów w Disisku; i'w tysz właśnie roka August II cierpiąc ma nogę, wotum swoje w kształcie złotej nogi dó tego świętego ofiarował. — Stanisław August jadąc do Nieświe< ża r. 1784, przybył ta 6 września. „W dźmn panów Oegeszliów wojskich pińskich oglądał skład jego cały, potem ogród dobrą symetryą ułożeny i sspełerami ozdobiony. N. Pan chwalił io. miasteesko.z echędóstwa i i porządnych domów. 523:
Chemaskk nad Jasiołdą, niegdyś własność książąt Dolskich. Ostatnie tego imienia, Katarzyna, córka Jana Karola Marszałka W. L. zmasłego r. 1696, poszedłesy za ko. Michała Wiśniowieckiego, wniosła te dobra de jego imienia. Karel XII idąc z armją swoją na Ukra. inę, przybył te I maja 1706 r. i dzień: cały przepędził,
Zabierz o ćwierć mili od Chamska, otoczeny błietami, s jednym tylko przystępem, własność niegdyś ke. Wiśniowieckich. Mała ta twierdza miała 4 bastio: ny i palisady, głęboki przekop apasywał: ją naokole, a 40 dział bronile wałów. Król Stan. Lesznsyński po suwając się ze swojem wojskiem za Kanolem XII, przy» szedl pod Zabierz 13 maja r. 1706 i weswał dowódcę do poddania się. Wystrzały z dział byly na to odpo< wiedsią; ale uwiadomiony e tem król szwedzki, wysłał natychmiast jenerała Mejerfeld, dla opanowania warowni. Gdy jednakże i tym rasem komendant stawał w uperze, przybył i sam Karol, opasał najściślej Zahier. i piężką artyleryą nawet sprowadaźł « Piźika. Wtenczas zdał się dowódca na łaskę z załogą 700 łudzi wynoszącą; król szwedski spaliwszy domy i magazyny, kazał tu miejsce zrównać z słemią, działa zaś wszystkie sagwośdzić. "Tak sać był zajęty sniesiemiem tej warowni, że później wychodząc z Pińska, pojechał jeszcze raz do Zabierza, żeby się naocznie przekonać, jak dnlece postąpione w robotach około zagładzenie wałów i przekopów.
Bezdzież, miasteczko o milę od Chomska, w pobliżu jeżiora Sporowskiego. Tu 8 września 1771 r. Michał Ogiński H. W. L. przychylny konfederatom barskim, uporczywą stoczył walkę. Błotai wody w tych dobrach są nadzwyczaj niedostępne i rozległe; są wsi, do których w żadnej prawie porze toku nie można się inaczej dostać jak na czółnie. Mieszkańcy żyją w zupełnem odosobnieniu od reszty kraju.
Kożangrodek, miasteczko na płaszczyznie zupełnie piaszczystej i kamieni pozbawionej położone; oblewa je mała rzeka Una, zamieszkała bobrami. Niedaleko też od wschodu i Prypeć płynie, skąd mieszkańcy do. syć są zajęci handlem wodnym, a w domu suszeniem ryb na sprzedaż, których taka jest obfitość, że funt często po groszu się sprzedaje. 524 Był tu zbór kalwiński fundowany około r. 1635 przes Dorotę z Zawiszów Podbereską.
Dawidgródek, inaczej zwany Horodek Davwidów, miesto ordynacyi kleckiej ks. Radziwiłłów, w pięknem swłaszcza jak na Polesiu położeniu; zabudowany na wyspach między trzema odnogami rzeki Horynia, który stąd o 2 mile dwoma korytami, to jest: Wietlica zwąnem i drugiem, wpada do Prypeci. Mieszczanie ehrześciańscy zajaują się uprawą ogrodów, wyprawą, skór, oraz robotą szewcką. Płody przemysłu ogro' - wego, jakoto: nasiona ogórków i różnego warzywa, cebulę, czosaek, śliwki suszone, i t. p. rozwożą w odlegie okolice Litwy; w Wilnie zgromadzają się s temi produktami przed ratuszem, jak ich przodkowie od 300 lat zwykle toż samo czynili, a lud nazywa ich ególnem imieniem Pińczuków. Prócz tego przywożaą: grzyby se szone, krupy czyli kaszę jaglaną, solone mięso i ryby wędzone, a mianowicie piskorze, zwane u nich wiunami, pieczone i na rożenkach wiązane; wreście przedają płótno domowe, i tak zwaną rzędzinę, czyli tkankę rzadką, a nieżle wybieloną, która się używa do osłony okien od komarów. Co do przemysłu rękodzielnego, ten daje im szczególniejszego kształtu buty juchtowe z długiemi cholewami, aż za kolana zachodzącem), z podwójną podeszwą, które dziegciem przesiękłe nie: dopussczają wilgoci, a zatem nader potrzebne i dogodać w kraju tak wilgotnym, powszechnie od ludu w całej Pińszcyznie są używane, nie wyłączając kobiet. Wsselkiinny handel, tak wodny jako i drobny kramarski, w ręku Żydów sestaje. Robią tn także dobrze wyple: 'tane bryczki. —
Turów (Turovia) nad Prypecią, najdawniejsza? jakiej dzieje krajowe wspominają osada. Normaado: wie Waregami zwani, mieli aż tu ku końcewi IX wieku dosięgnąć wycieczkami swemi po Słowiańszczyznie, i Tar, Rogwolda towarzysz, naczelnik ich hordy jednej, miał dać początek temu grodowi. 525 Na samym schyłku X wieku Włodzimierz W. monarcha kijowski, dzieląc swe państwo, oddał ks. turowskie przysposobionemu synowi swemu i krewnemu Światopełkowi. Kronikarze ruscy pod r. 1127 wspominają Wiaczesława ks. turowe skiego, któremu Mścisław syn Włodzimierza Monomacha W. ks. kijowski, a brat Wiaczesława, kazał iść na-. przeciw buntującym się Iirywiczanom. Księstwo turowskie zostawało odtąd pod panowaniem książąt z rodu Włodzimierza Monomacha, zajmując w swojej przestrzeni Pińsk i grody okoliczne. Jednakże wpośród zapasów między rozlicznymi książętami ruskimi, Turów odmieniał nieraz swych władców. Litwini wrastający w potęgę nie omieszkali korzystać z tych niezgód; ich W. ks. Skirmund odniosłszy walne zwycięztwo około r. 1160 przy rzece Jasiołdzie nad Mścisławem ks. wołyńskim i turowskim, ostatnią tę krainę do państw swoich przyłączył. Podług niektórych latopisów, Skirmund miał oddać Turów synowi swemu PissymundoWi; wszakże nic pewnego o dalszym losie tego miasta powiedzieć nie można, aż do czasów Gedemina, chyba to: że historya jego ściślę jest połączona z dziejami Pińska. Oręż zwycięzki Gedemina przyłączył ostatecznie około 1320 r. i Turów do państwa Litewskiego, i odtąd zdaje się, książęta tutejsi podwładni wielkim ks. litewskim, stolicę swych posiadłości do Pińska prze-
Nestor.— Karamzin.— Kronika Ruska, wyd. Daniłonieśli. Jednakże władyka czyli biskup wschodniego obrządku, o którym kroniki wspominają 1146 f. długo tu pozostał. Witowd odnowił tę katedrę w Pińsku, dlatego władykowie ci pińskimi i turowskimi zaczęli się pisać. Michał Gliński opanowawszy miasto i zamek r. 1608, mocną osadził załogą. Lecz dalsze losy jego były jeszcze smutniejsze, bo podczas najazdu Tatarów r. 1521, ze szczętem xrabowane i spalone zustąło, co też, się powtórzyło w ciągu ościennej wojny 1534 r. Koza-. ey podburzywszy lud na Polesiu, usadowili się 1648 r. w Turowie; lecz Janusz Radziwiłł Het. P, IL. wpadł nagłe do miasta 1649 r. i w pieńich wyciął. — Dobra turowskie zamożne w lasy po obu stronach Prypeci roz-, ciągające się, przeszedłszy zczasem na własność prywatną, należały ostatecznie do Sołłohubów. Drewniane to, ale dość rozległe miasto, ma kilka cerkwi; na posadzie zaś dawnego zamku, stoi parafialny kościół. Niektórsy Anglicy złożywszy 1790 r. kampanią handlową, zamierzyli nabyć je, celem wycięcia łasów, a potem odprzedania ogołocenej z nich ziemi; już nawet Ogiński wysłany w tym interesie do Anglii rozpoczął układy, lecz wypadki krajowe stanęły temu na przeszkodzie.
Łahiszyn, miasteczko wśród lasów; starostwo tutejsże de 1788 't. płaciło kwarty 2,750, a hyberny 3,470 zł. Radziwilłowie nieraz tę dzierżawę posiadali, a kościół farny fundował Albe. Stan. Radziwiłł kanclers W. L. 1634 roku.
Lubieszów, inaczej Nowy Dolsk, nad rzeką Strumieniem. Niegdyś dziedzictwo książąt Dolskich, z których Jan Karol Marsz. W. L. z żoną Anną z Chodorowskich, fundowali 1693 r. Piarów, i kościół im drewniany pod wez waniem ś. Jana Ewanielisty wystawili. Około r. 1745 samiż Piarowie zaczęli na miejacu dąwuego, wznosić mury okazałej basyliki, która szczegółnie dla pięknych alfresków zdobiących jej wnętrze, należy do najokazalszych świątyń w Litwie; twórcą ich jest znakomity malarz Łukasz Hiibel, także Piar. Urodzony r. 1722, przybył tu 1749 r. na nowicyat; po wykonaniu ślubów, oddał się przez lat kilka malowaniu olejnych obrazów, zdobiących refektarz i korytarze. Po zupełnem ukończeniu kościoła i kollegium, Hibel zaczął 1762 r. alfceska malować, ozdobiwszy niemi całą świątynię w ciągu lat trzech. Piarowie utrzymują szkoły i konwikt na 18 ubogich uczniów; posiadają niezły gabinet fizyczny, aptekę i piękny ogród; do nich także należy parafija. — Lubieszów przed wprowadzeniem Piarów był wsią, i po otwarciu dopiero kollegium, zamieniony został na schludne i porządne miasteczko. Znajdują się tu i Kapucyni, fundacyi Janai Felicyanay z Czosnowskich Czarneckich, kasztelaństwa bracławskich 1761 r.; kościół i ich klasztor są z muru. Dubrowioa czyli Dąbrowica, nad Horyniem, dawniej z zamkiem książąt Dubrowickich, imienia dawno już wygasłego, i ze szkołami ks. Piarów utrzymywanemi. 526
Motol nad Jasiołdą, ze starostwem płacącem do 1788 r. kwarty 1016, hyberny 1280 zł.
Teleochany nad kanałem Ogińskiego, z fabryką fajansu.
Lachowicze, dzierżawa opłacająca do 1788 r. kwar. ty zł. 400.— Wysock nad Horyniem.— Sniadym nad Prypecią. — Lubaszew.— Pohost. i.t. d.
Сноски
506 Stanisław Górski w opisłe puszczy Białowiezkiej (ob. Encyklopedya powszechna) podaje rozległość tej części, która do rządu należy na 17%, tylko mil (), a obwodnią na 21 mil, podług rozmiaru w r. 1793, sprawdzonego 1806 r.
507 Mowa tu jest a epoce dawnej 1 W zakresie której dzieło niniejsze jest zawarte.
508 Statut litewski zawarował bezpieczeństwo żabrów.
509 Od r. 1795 część puszczy Królewskiej zmniejszyła się 20! cznie, przez nadanie lasów odciętych od niej dla kilku osób, 24 rozkazem Imperatorowej Katarzyny II.
510 Trzynastej nazwiska nie wiemy; dziś zowią ją 7rybem Rumiańcowa, któremu Katarzyna II tę część puszczy darowała.
511 Długosz, Bielski.
512 Napis ten szczegółowie jest ogłoszony w szacownem dziełku pod tytułem: Mćmożre deserżptif sur la foret Impćriale de Białowieża en Lithuanie, rćdigć par le Baron de Brincken. Varsovie 1828; oraz w piśmie Jgn: Rubio nskiegoś Nauka łowiectwa, Wilno 1825, T. II, str. 98.
513 Mówi się tu zawsze o stanie tej okolicy przed r. 1795, bo teraz kiedy to piszemy, wsi Teremiska i Pogorzelce założone 4 między lasami niedaleko od Białowieży.
514 Vilnae 1781, w rozprawie mającej tytuł: Observationes de bisone Lithuanico.
515 Ob. Naruszewicz VI, 35. Długosz, Stryjkowski. W metr. lit. są pod skazówką ks. 191, str. 1, r. 1386: „Listy Bazyliusza ks. Pińskiego, któremi Władysławowi królowi i Jadwidze jego małżonce, i koronie pols. obiecuje i ofiaruje zupełną i wszelaką wierność chować, i onych nigdy nie odstępować, ale ze wszystkim powiatem i potomstwem swem, wiecznemi czasy mocnie stać. Datum w Łucku w wigilją śś. Szymona i Judy apostołów,.
516 Ob. rękopism rebelii miasta Pińska,. T. VI Aiżenacum 1841 r. i pamiętniki Albr. Stan. Radziwiłła Il, 350.
517 Grądzki w swojem ważnem dziele: Historia belli CosacecoPobonici, str. 114 pisze: „Pinsko. urbs frequentissima, ae popu: losissima, proditione civium in potestate m hostium devenerat,-
518 Adłerfeld Il, 586.
519 O męczeństwie błog. Boboli, ob. niżej pod Janowem.
520 Pomnijmy na to wyrażenie: „żekażdemu się swoje podoba,. ses) Pisał: Kraszkowski intendent celny w Dąbrowicy. Ob. Dziennik handlowy; Wirżzawa 1187 r.
521 Lwowicz landwójt brzeski i pisarz ceł skarbu W. X. L. (Dzien. haadl. 1787 r.)
522 Stryjkowski ks. VIII, roz. 4, 287.—Gwagnin II, 228.
523 Zbiór wiadom. tygod. na rok 1784.
524 Zajmującą wiadomość o Kożangrodku i okolicach pod względem hygienicznym, podał prof. Adamowicz w piśmie swojem: "Praktyczne najnowsze postrzeżenia niektórych lekarzy. Wilno 1846 roku.
525 wicza, Wilno 1827, str. 121. Jeografowie nasi, mianowicie z czasów Stan. Augusu, Lubieszów nazywają Lubaszew, biorąc za jedno obie te nazwy.
526 Uczniami tych szkół w nowszych czasach byli: Cypryan Godebski, Aloizy Felinski i Łukasz Gołębiowski.