Введение. История Литвы. Период 1: оригинал
Введение. История Литвы. Период 1. С. 7-19. Польский текст издания.
Wstęp. Dzieje Litwy. Okres 1
Początki Lettońskiego narodu. Na północnym krańcu lądu europejskiego, prawie od ujścia Wisły aż do Dźwiny, wzdłuż brzegów Baltyckiego morza zasiadł wązkim szlakiem naród Lettami zwany. Ród jego i nazwisko, podobnie jak Celtów, Germanów i Słowian, wyszedł w odległéj czasu przestrzeni z plemienia Kaukazkiego, i początkiem swym, oraz językiem, nic spólnego z tamtemi nie mając, został nakoniec po wielu domysłach i poszukiwaniach poczytany za naród samoistny, czyli Aborygenów. Zdanie to potwierdziły także liczne badania nad językiem, różnym od wszystkich innych dotąd trwających, pomimo śladu jakiéjś mieszaniny obcych wyrazów. Naród Lettów znany Rzymianom pod ogólném imieniem Estów, w piątym zaś wieku kiedy Rzym najeżdżał z różnemi hordami Azyi, niewątpliwie nazywający się Herulami1, na trzy oddzielne narzeczem, ale spojone religią i obyczajami rozróżnił się pokolenia. Chociaż rzymscy dziejopisowie niektóre jego ludy, jak Galindów, Sudawów i Borusków wspominają, pewniejsze jednak oznaczenie siedlisk i nazwy Lettonów, kronikarzom dwunastego wieku dopiéro przyznać należy. Najpółnocniejszą część téj ziemi leśnéj i bagnistéj wówczas, w któréj osiadł od wieków naród Lettoński, zamieszkali Kuronowie (Kors), inaczej Łotwą, lub Łotyszami zwani; do nich Semigalowie należeli, a siedliska wszystkich po obu stronach rzeki Winedy (Wenty) rozciągały się między ujściem małéj rzeki Upissą zwanej a Dźwiną, sięgając nawet za tę ostatnią aż do kraju Finnów (Czuchonów) gdzie już Letgałami (Letgali) byli nazywani. Pierwsze to pokolenie Lettońskie w tych samych posadach zostało aż do naszych czasów, w obrębie dzisiejszéj Kurlandyi i Semigallii, oraz w Inflantach polskiemi dawniéj zwanych, a z powiatów Lucyńskiego, Rzeżyckiego i Dyneburskiego złożonych. Drugie pokolenie Litwą (Letuwis) zwane, do którego Żmudź (Żamaiten) należy, dotknąwszy wązkiego brzegu Baltyku między Wentą a Preglem rzekami, głęboko w ląd stały rozciągnęło się na południe aż ku źródłom Niemna. Trzecie nakoniec pod imieniem Prussów (Pruzzi, Borussi) znajome, najszérsze pobrzeże morskie od ujścia Niemna aż do Wisły prawie zaległo, podzieliwszy się na jedenaście drobniejszych ludów. Do tych jeszcze pokoleń historycy policzyć chcą czwarte Jadźwingów (Jatwież); ale lud ten około Narwi i Biebrzy, aż ku jeziorom ziemi Pruskiej Sudawią zwanej zamieszkały, i w XIII wieku do szczętu znękany lub z sąsiedniemi narodami pomięszany, jest jeszcze dotąd zagadką co do swego pochodzenia i mowy, i obecnie silnie zajmuje uczonych badaczów historyi naszéj2. Mowa tych trzech ludów jeden naród stanowiących, różniła się między sobą dosyć znacznie, do czego się naturalnie wpływ sąsiednich cudzoziemców najdzielniéj przyłożył. Dyalekt Kuronów czyli Łotyszów przyswoił mnóstwo wyrazów fińskich to jest czuchońskich, i podobno się najwięcéj od dwóch pobratymczych języków oddalił. Dyalekt pruski uległ wpływowi pierwiastku niemieckiego czyli gotskiego; słowianszczyzna odbiła się znakomicie w dyalekcie litewsko-żmudzkim, z tą różnicą że Zmudź, to jest niższa część Litwy, mniej uległa wrażeniom obcym, bo otoczona spółplemienuemi ludami, i w głębszém ukryciu zasiadła, zachowała może największą czystość mowy dawnej Lettońskiej.
Wpływ obcych plemion. Odróżnienie się dyalektów Lettońskich między sobą, skutkiem było wpływu sąsiedzkich narodów, które zewsząd od nieznanych wieków naciskały szczep Lettoński, bardzo nieliczny i w szczupłych siedliskach zamieszkały. Najpiérwszy jednak ruch w tym narodzie, jak tego ślady w dziejach rzymskich pozostały, zdziałali Herulowie: którzy czyli to Litwinami, czyli też Łotyszami będąc, rozbici przez Gotów wracali w te strony około r. 500 po Chrystusie. W szóstym wieku, już około ujścia Wisły na stronie pruskiej, historycy i geografowie dawni pokazują jakiś łud z mieszaniny różnych pokoleń powstały, który oni rozmaitemi Widami (vidi varii) nazywają 3. Jakoż w ósmym wieku, tu właśnie w okolicach jeziora Druzno, znalazła się znaczna osada Saxonów, których jakieś pokolenie chroniąc się aż w te strony po ujarzmieniu swojém przez Karola W. (r. 777), znacznie wpłynąć miało na przekształcenie Prussów. W tych przemianach i poruszeniach plemion Lettońskich, widać znowu z drugiéj strony, że Winedowie ród Fiński po obu stronach rzeki Windy (Windawa, Wenta) w. odległej starożytności osiadły, ustąpił z czasem miejsca posuwającym się ku Dźwinie Kuronom, zostawiwszy jednak na dawnych siedliskach pobratymców swych Angerami zwanych, którzy się ostatecznie z Kuronami pomieszali. Z tego wszystkiego łatwo jest wytłumaczyć odmiany w mowie, obyczajach, a nawet i fizognomii trzech głównych plemion Lettońskich.
Przybycie Skandynawów. Lecz zbliżając się do czasów zaprowadzonego chrześciaństwa na północy, do czasów więcej historycznych, nowy wpływ, a daleko dzielniejszy od innych widzieć się daje. Ludy Skandynawskie z brzegów Szwecyi, Norwegii i Danii, rozlatują się na lekkich łodziach swoich po morzu Baltyckiém, i najeżdzać zaczynają pobrzeża Kuronów i Sambów czyli Prusaków. Te ich najazdy nieograniczają się mawet samemi rozbejami; mieszkańcy Szwecyi we środka dziewiątego wieku zdobywają osady w dzisiejszej Karlamdyi i Żmudzi i mieszają się z krajowcami, gdzie dotąd w ostatniéj ślad ich bytu pozostaje w niektórych nazwiskach szlachty, zupełnie gockich. Duńczycy około połowy dziesiątego wieku, gnieżdżą się w Sambii pod imieniem Wittingów. Obok takich podań historycznych, powstają odpowiednie im tradycye między narodem Lettońskim. 'Tak na Żmudzi zachowuje się wieść o przybyłych niegdyś z zamorza cudzoziemcach, którzy tam gdzie są dzisiaj Ptotele osiedli i zamek w nich mocny wybudowałi. 'Tak również powstaje przekształcona od kronikarzy powieść o przywędrowaniu z Rzymu aż w te strony Palemona, który miasto Lipawę jakoby zbudował, z towarzyszami Dorsprungiem, Ursynem i t. d., którzy nad rzeką Dubissą przy jej ujściu do Niemna, Rzym nowy czyli Romowe założyli. Tradycye te ciemne i przekręcone, podpierają wszakże tę pewność historyczną, że plemie Lettońskie przed upowszechnieniem jeszcze chrześciaństwa w północnej Europie, doznało wielkiego już wpływu obcych narodów na siebie. Od dziewiątego wieku zdaje się nowy rodzaj ukształcenia i porządku towarzyskiego zaprowadzony przez Normandów czyli Skandynawów, u bliższych morza Lettonów, wywiódł ich z pierwotnego gminowładztwa, utworzył nową hierarchią dotąd nieznanych naczelników, Kuningasów i Wittingów. Religia. Wyobrażenia jednak religijne między Lettonami bujnie razkrzewione i długo a upornie pielęgnowane, sięgać muszą daleko odleglejszéj niż te wszystkie wpływy obcych plemion epoki. Uległy wprawdzie i one wrażeniom przyniesionym od tych narodów, które jakimkolwiek sposobem stykały się z plemieniem Lettów, lecz to sięga widocznie przedhistorycznych czasów, chociaż późniéj mogli zapewne Leftowie przyswoić wiele dogmatów i obrzędów od Skandynawów i pogan słowiańskich. Dogmata wiary indyjskiéj i perskiéj, a nawet obrzędy bałwochalcze Gallów w religii Lettów' postrzegać się dają. Niektórzy nawet chcą widzieć ślady idei mitologicznych Greków i Rzymian. W ogólności, zestarożytnej czci żywiołów upowszechnionéj na wschodzie, pozostała mianowicie u plemion Lettońskieh cześć dla ognia, który we wszystkich obrządkach głównym był przedmiotem pod nazwaniem Znicza, i na ołtarzach rozlicznych bóstw palił się pod strażą kapłanów i wajdelotek. Słońce uważane jako żródło ognia, odbierało cześć w postaci boga zwanego Sofwaros, inaczéj Swajtestir, który był światłem i duszą całego świata i wszystkich bogów. Fatalizm czyli wiara w przeznaczenie był głównym dogmatem Lettonów; bożek ich Pramsimas albo Prokorimas nazywający, się kierował losami bogów i ludzi. Pod tą niejako opieką rządzili ziemią trzej główni bożkowie: Perkunas władca pierunu, król bogów i ziemi, oraz całego przyrodzenia, Poklus bóg piekła karzący zbrodniarzy, i Alrimpos władnący morzem i wszystkiemi wodami, czczony w postaci węża. Wszyscy trzej stanowili jakąś trójcę pogańską, będąc symbolami nieba, ziemi i piekła, wszyscy razem w jednej światyni byli czczeni; wszakże pomimo bojaźni jaką Poklus mściwy i nieubłagany obudzał, 'najpiérwsze. miejsce trzymał Perkunas. Wielbiono ge i bano się więcéj od innych, dla tego zapewne że nie w samej tylko wyobraźni, ale w gromach powietrznych. widoczniéj od wszystkich moc swą objawiał. Dotąd jeszcze lud w Litwie chcąc komu złorzeczyć, powiada: „żeby cię Perkun zabrał.» (Kat tau Perkunas ringti). Jakoż istotnie bożek ten, najwższéj i najokazalszéj czci był celem. Jemu to olbrzymie dęby zą ołtarze przeznaczano, jemu dzień nawet jeden w tygodniu to jest piątek poświęcono. Prócz tych głównych bóstw, pomnażające się związki Lettonów z poganami Słowiańszczyzny i Skandynawii namaożyły mnóstwo podrzędnych bożków, albo duchów opiekuńczych w rozmaitych przedmiotach i zatrudnieniach codziennego życia. Tak Zaemienikas był bogiem ziemi i urodzajów, Kawas wojny, Gardoaj(is okrętów i burzy morskiej, Patelo duchów powietrznych, /uszlawis chorych i zdrowych, Kielo- Dewas dróg i podróżnych, Letuwanis deszczu, Gulbi stróż osobisty, i wiele innych. Były i boginie, między któremi /raurime opiekuska ognia świętego, Lajma zawiadowczyni losu kobiet i dzieci, Zetua symbol swobodyi roskoszy, Milda bogini miłości, powszechniéj od innych czczone, lub wzywane były. Pomimo jednak oddawania tak wielu, różnéj natury bogom i duchom czci, wyobrażenia najwyższéj istoty, twórcy światów, nie były obcemi dla Lettonów. Mieli bowiem jeszcze dwa bóstwa wyraźnie tego dowodzące: to jest Okapirmas bóg przed czasem istniejący, który bytem swym uprzedził wszystkich innych bogów, i Wirszajtos nazywany od Żmudzinów Auztejas Wissagistie, który był ojcem bogów. — Wreście wyliczyliśmy tu przedniejsze tylko bóstwa, i te mianowicie które u Litwinów cześć odbierały, bo mitologia wszystkich trzech pokoleń szczepu Lettońskiego razem wzięta, tak zwłaszcza jak ją wielu dziejopisów chce rozciągać aż do przymiotów bóstwa, byłaby nieskończoną. — Zasady religii tej, chociaż dzikością pogańską przejęte, jak i wiele innych narodów przed przyjściem Chrystusa, miały jednak pewien zaród moralno-. ści, pewną siłę w systemacie swoim, które długo nie pozwalały jej upaść przed naleganiem gwałtownego apostolstwa Niemców i Słowian, które nieraz zagrzewało Litwinów i Prusaków do zwycięskiéj walki z nieprzyjaciołmi, do czynów prawdziwie bohatyrskich. Rara i nagroda w przyszłóm życiu, za postępowanie na ziemi, była jednym z głównych dogmatów wiary Lettońskiéj. Zgoda, przyjaźń, gościnność i skromność kobieca, nauczane były i zalecane od kapłanów. —Dawni kronikarze pruscy i litewscy zachowali nam wiadomość o obrządkach stej religii i duchowieństwie jej pogańskiém. Miejsca bogom poświęcone były pospolicie na polach lub łąkach dębami porosłych, gdzie pod najsędziwszém drzewem, stawiano posąg Perkuna w postaci starca trzymającego w dłoni pioruny, przed którym na kamieniu, jakby na ołtarzu jakim, palił się wieczny ogień Znicz pod strażą samego arcy-kapłana. Zprawéj jego strony umieszczone było straszne wyobrażenie Poklusa boga piekielnego, który chudą swoją twarzą, siwą brodą i dzikością spojrzenia przerażał obecnych; przed nim wisiały godła jego, to jest: czaszki ludzka, wołowa i końska, dla ubłagania gniewu jego czyniono ofiary z.ludzi. Po lewéj ręce stał pospolcie posąg Atrymposa bożka morza i wody, w postae wie młodzieńczej, którego znamieniem ' było naczynie wodą napełnione i snopem zboża nakryte, gdzie węża wodnego chowano. Jemu przy świetle świec wosko: wych, palono w ofiarze kadzidło bursztynowe. Miejsce to całe, gdzie wszystkie drzewa były poświęconemi, albo gdzic jeden tylko ogromny i odwieczny dąb stał ze swemi konarami, było murem lub drewnianym parkanem otoczone, przy którym po kątach umieszczano, innych bóstw mniejsze lub większe posążki; węże zaś święte w norach pod dębem chowano. Przy wnijściu stały zaraz domy kapłanów rozciągając się do koła parkamu, między któremi leżały stosy drew suchych do zasilania ognia świętego. Lud cheący oddawać cześć bogom swoim, zgromadzał się ną placu między świątynią i domami. Ale takie bożnice były tylko jak się zdaje w Romowe, to jest tam gdzie najwyższy kapłan spólny Prussom i Litwinom miał stałe swe siedlisko, które podług zmiany losów narodowych przenosiło się z miejsca na miejsce. Po zagładzeniu pogaństwa w Prusiech mieczem krzyżackim, zbudowano takie Romowe na Żmudzi przy ujściu rzeki Dubissy do Niemna; ale sniszezone znowu przez rycerzy Zakonu, usunęło się w głąb kraju ku ujściu Niewiaży do Niemna. Późniéj nieustanne walki z zakonem zmusiły arcy-kapłanów na inne święte miejsca przenosić bogów i mieszkania swoje, które o Kiernów i Wilno w XIII wieku oparły się, a nakoniec i tu zagasły na zawsze przed światłem religii Chrystusa. Wiele innych prócz tego miejsc uświęconych i boźnie, niemających takiéj okazałości, znajdowało się po Litwie i Żmudzi; jedne z nich szczególnym bóstwom, jak naprzykład bogini Praurymie, dła którój kapłanki ogień wieczny paliły, drugie wszystkim razem jak na Antokolu pod Wilnem, przeznaczone były. Około znaczniejszych świątyń pospolicie rozciągały się zgliszcza, czyli place na których palono ciała zmarłych książąt i rycerzy z ich końmi i sługami, lub wojennych brańców na ofiarę bogom. Kapłani. Swięta Na czele tych obrządków pogańskicb i kapłanów lettońskiéj wiary, stał Kriwe-Kriwejte arcy-kapłan i głowa wszystkich pogan lettońskiego plemienia, co do wiary, a prócz tego sędzia najwyższy ludu i pojednawca jego przywódców. Powaga jega była wielka, znamie godności laska z trzema hakami w górze; rzadko się kiedy ukazywał ludowi, a doszedłszy późnéj starości palił się dobrowolnie na stosie. Stolica jego była zawsze w Romowe, naprzód w Natangii prowincyi pruskiéj, potém na Żmudzsi, nakoniec w Litwie. Po nim szli kapłani Kriwe, mieszkający przy bożnicach po większych włościach lub miastach; pas tylko biały płócienny na zwykłéj sukni i laska dwa razy zakręcona, odróżniały go od innych, ale również miał prawo prócz obowiązków duchownych godzić lub rozsądzać spory między ludem, i przechowywał skarby publiczne albo prywatne. // ajdeloci b4li kapłanami niższego rzędu, którzy wszędzie po całym kraju przebywając, każdemu bogu i na każdćem miej. seu czynili ofiary, mieszkańców w wierze przodków utwierdzali, uczyli ich pewnej moralności, zapowiadali dni świąteczne i pory roku oznaczali, błogo. sławili w pracach lub przedsięwzięciach, tłumaczyli hiezwyczajne wypadki i nakoniec wolę bogów objawiali. Wajdeloci przy ofiarach kładli wieńce zielone na głowę, inaczej mało się różnili od innych ubiorem, ale znaczenie ich i wpływ były niezmiernie obszerne. Oni to byli wzywani do chorych, oni pocieszali strapionych, a szli do boju z walecznemi, utrzymując za. pał religii i narodowości między ludem. Prócz Wajdelotów w każdym domu mógł być zwyczajny ofiarnik, do oddania po wszedniéj ezci bogom, którego nazywano Wirszajtos, i który był zazwyczaj najstarszy w rodzi. nie lub osadzić wiekiem i rozsądkiem. — Obok kapłanów Lettoni mieli także dziewice bogom poświęcone, zowiące się W ajdelotkami, które utrzymywały ogień na oltarzu bogini Praurime wiecznie palący się, i pewne ofiary z właściwym obrządkiem czyniły. Cały ten szereg pogańskiéj hierarchii religijnéj, kończył się różnego rodzaju i nazwiska, wrożbitami, czarownikami, guślarzami i śpiewakami. Zdaje się że ci co więcéj natchnienia okazywali, a wróżąc i śpiewając po domach wędrowali, nosili nazwę Burtinikas. Nie będziemy tu wyliczać wszystkich guseł i zabobonów gminu nieoświeconego prawdami Ewanielii, dodamy tylko, że lud Lettoński w prostocie swojej równie jak wszystkie dawne narody w początkach cywilizacyi, składał na ofiarę bożyszczom płody kraju swego i domowe zwierzęta, jak zboże, mleko, miód, kury it. d. Ofiara kozła do najuroczystszych należała, Ale niekiedy były zdarzenia, że i ludzi poświęcano, naprzykład dła przebłagania Poklusa, albo dla wywróżenia losu wojny, kiedy jeńca zabijano. Wiele też świąt obchodzili dawni Lettonowie, z których najznakomitszemi były: święto wiosenne, Swufinkaj, w dniu pierwszym kwietnia kiedy dziewczęta o wschodzie słońca wybiegały ze wsi dla powitania wiosny; święto Rosy, zaczynające się w nocy 24 czerwca przed Śtym Janem, w którem palono ognie na błoniu i skakano przez nie, a nazajutrz zbierano zioła różne do leków i wróżenia przydatne 4; święto wielkie na cześć Ziemienika obchodzone we wrześniu, gdzie mu za obdarzenie pomyślnym zbiorem plonów ofiarowano bydlęta domowe i ptastwo, oraz uczty wyprawiano przy odgłosie trąb i pieśnikch; obchody żałobne czyli święto Dziadów; długie święto gi, na cześć Perkuna w listopadzie; święto //ajźgunia w tymże samym miesiącu, podczas którego. najurodziwsza ze wsi dziewica błagała tego bożka o wzrost i obfitość Inu; nakoniec święto Kolady, na cześć bożka Okopirmas, przypadało na czas Bożego Narodzenia. To cośmy dotąd o języku i religii dawnych Lettonów powiedzieli pokrótce, podług zakresu pisma naszego, stosuje się do całego ich plemienia w ogólności. Teraz żajmiemy się jedynie Litwą, najgłówniejszym szczepem tego plemienia, który najdłużéj ze wszystkich zatrzymał całą swoją narodowość przedchrześciańską, a potém zjednoczeniem swóm z Polską wszedł do składu całej Rzeczypospolitej.
Сноски
1 Od Girulis leśny. Pierwiastek Gir, Ger, jest bardzo przemagającym w języku Litewskim: mnóstwo nazwisk miejsc i osób od niego się zaczyna lub kończy.
2 Uczony professor Dominik Szulc wpadłszy na tę myśl, że Jadźwingowie nie byli Litwinami, lecz cząstką ludu mazowieckiego która jakimś przypadkiem w pogaństwie pozostała, i dla tego z sąsiadami swemi Litwinami również poganami chętnie się łączyła: ogłosił ważną bardzo rozprawę, silnemi dowodami popierając swoje założenie. Mniemanie jego, rozczytując się w niej pilnie i bezstronnie, i porównywając fakta z położeniem jeograficzném ziemi Jatwieżskiej, prawie wątpliwości nie zostawiło, że P. Szulc ważne zrobił odkrycie. Zdaje się nam tylko, iż dwie jeszcze prawdopodobne rzeczy przypuścić należy, to jest: że garstka ta pogan Mazurów złączona była z częścią Rusinów, także w pogaństwie pozostałych po lasach koło źródeł Narwi, gdzie późniéj Podlasie było, skąd łatwo się dadzą wytłumaczyć niektóre nazwiska Jatwieżskie; i powtóre, że ci Jadźwingowie najczęściéj pod wodzą litewskiej starszyzny walczyli ze swojemi nieprzyjaciołmi. Trojden książe litewski w XIII wieku, długo rządził Podlasiem. Mogli nawet Litwini osiadać pomiędzy niemi, bo i nazwiska niektórych dowódców są litewskie (np. Jundziłł), ale ziemia ich i osady różne były od Litwy zupełnie.
3 Tacyt piérwszy wyraźnie o nich mówi, a po nim: Jornandes w swojej historyi Gotów (w VI wieku). Tu zapewne około ujścia Wisły, jak na pograniczu, mogło być zbiegowisko Słowian, Lie twy i Niemców, ale oddzielnego roda Widiwariow nie było.
4 Zabytek święta Rosy został do dziś dnia w samém Wilnie. Zaraz za miastem w pięknej dolinie między górami jest przedmieście zwane Rosa, z kilkudziesięciu domów złożone, gdzie się lud corocznie na zabawy w dniu S. Jana zgromadza.