Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Введение. История Литвы. Период 3 (часть 1 из 4): оригинал

Введение. История Литвы. Период 3 (часть 1 из 4). С. 33-57. Польский текст издания.

Wstęp. Dzieje Litwy. Okres 3

Ścieśmienie pogaństwa, nowa dynastya. Rok 1283 stanowi epokę w dziejach narodu Litewskiego. Wkrót ce po zabiciu Trojdena którego panowanie miało być okrutaém, przez nasadzonych od Dowmounta Kśiążęcia Uciańskiego spiskowych, stronnictwo litewsko-pogań:. skie przemogło nad wpływem Rusko-litewskim, a Lutuwer pan Ejragoły na Żmudzi stanął na czele rządu najwyższego w Litwie. Jedynowładztwo takie po długich rozterkach wewnętrznych, ważném i wielce pomyślnem było dla bałwochwalczej narodowości i zachowania udzielnego bytu Litwy. Tenże sam rok bowiem, był ostatnim kresem podbicia Prus przez hrzyżaków. W Nadrawii jednej z licznych ziem tej krainy i między Sudawitami, skonał starożytny poganizm Lettoński; ogień święty Perkuna przez gromadne szczątki najprzywiązańszych do bałwochwalstwa swego Prusaków, uniesiony został wgłąb Źmodzi; skąd sami wygnańcy rozeszli się na różne osady po całej Litwie. Tak więc ostatek bałwochwalstwa starej Eoropy we trzynaście wieków po Chrystusie, zawarł się w ciasnym obrębie ziemi nad wodami Baltyku, między ubogim, ale rycerskim i pierwotnej tęgości lu dem. Od tej epoki zakon Teutoński przedsięwziął zaczepnie już za granicami swych posiadłości, łamać w saméj Litwie zgnębioną przez nich w Prusiech narodowość Lettońską. Słabe były'jeszcze na początku téj nowéj epoki usiłowania Krzyżaków, a raczéj ostrożne, chociaż mniéj więcej spólne z działaniami mistrzów laflantskich od Kuronii i Semigallii napastujących: i ograniczały się tylko staraniem o utwierdzanie granic zakonu od Litwy, a razem niszczenie warowni wznoszonych przez Litwinów nad Niemnem i w Żmudzi. Dosyć miał jednak sił przemożny Lutuwer na sgromienie Krzyżaków, kiedy pomimo nieustannych z niemi utarezek, zdołał jeszcze wysłać ze znacznem wojskiem syna swe.» go Witenesa w roku 1291 na złupienie Polski. Litwini aż do Łęczycy dosięgli, i w walnej bitwie w której poległ Kazimierz Książe Łęczycki, Polaków od Mistrza posiłkowanych pokonali. Witenes ów około roku 1292 sam jeden już Królem, czyli Wielkim Książęciem Litewskim zostawszy, głośniejszym się stał od ojea Lutuwera przez swoje czyny wojenue13. Te jednakże nie miały charakteru zaborczego; zdaje się owszem że chęć zbogacenia się łupami bogatszych od Litwy sąsiadów, i myśl przerażenia ich nagłemi a srogiemi najazdami, przewedniczyły Witenesowi przez ciąg dwudziestu przeszło lat panowania (r. 1292—1315), w wyprawach jego na Ruś i Polskę. Pod dowództwem tego wojownika Litwini sprzymierzywszy się z Bolesławem Książęciem Masowieckim, pa trzykroć napadając Polskę szarpaną domewemi niezgodami za Władysława <okietka, posunęli najazdy swe aż pod Kalisz (r. 1307), a wprzód jeszcze (r. 1300) ziemię Dobrzyńską spustoszyli. Krzyżakom Witenes zawsze stawiał mężne czoło, nieustanne ich napaści na Zmudź i na ziemię Grodzieńską silnie ode pierał, welując szkód swoich w Prusiech. Gdy saś pemnożenie warowni nad granicą przez zakon wszniesio» sienych utrudniało pomszczenie się za krzywdy: Wielki Książe z inuéj strony w głąb jego posiadłości trwogę i rabunek roznosił. Tak w r. 1298 zniszczył Brodnicę w ziemi Chełmińskiej, r. 1311 spustoszył Warmią, a prócz tego każdorocznie wyprawami i oblężeniem napastował kraj i zamki pogranicznę pruskie. Lecz i zakon w téj uporczywéj walce nie raz znaczne korzyści ednosił, nie raz ciężkie klęski Litwie zadawał. Najdotkliwszém z nich było zburzenie w r. 1294 nad rzeką Dubissą świętego miejąca pogańskiego Homowe, przez słynnego Komtura Ragnety Ludwika von Liebenrel, gdzie znaczne łupy Krzyżacy unieśli porabijawszy kaplanów, a następnie pod sprawą tegoż Komtura, na nieJakiś czas wielki wpływ i pewien rodzaj zwierzchności sobie nad Żmudzią zapewnili. Nie raz wyprawy krzyżackie pląadrowały okolice Grodna, i w głąb Litwy: aż na prawy brzeg Niemna posawały się. Raz nawet sam Wielki Książe osobiście wielkiéj doznał niepomyślności; gdy bowiem r. 1311 po spustoszeniu Warmii z wojskiem łupieżą i jeńcami obciążoném powracał do Litwy, napadł go w obozie pod Woplank blisko Rastenburga W Bartonii rozłożonego, Wielki Komtur Henryk von Plotzke z większemi siłami, i po zaciętej walce do ucieczki przymusił. Jeńcy wydzierając się z więzów pemagali Krzyżakom do gromienia pogan, z których jedni na placu polegli, drudzy tułając się po puszczach z rozpaczy na drzewach się wieszali. Witenes cięty mieczem w głowę w boju przez rycerza zakonnego Dusmer, zaledwo życie uniósł z dwoma domownikami. Pogrom ów jednak w takich napaściach rabownmiczych nie miał żadnego. wpływu na losy Litwy: owszem Witenes podwoił jeszcze swoje usiłowania w niszczeniu Prus, i burzeniu warowni przez Krzyżaków budowanych na pograniczu Żmudzi. Łatwiéj mu szły zapasy wojenne z rycerzami Inflantskiemi, bo zawzięte kłótnie arcybiskupów Ryzkich z zakonem, znacznie się przyczyniały do pomyślności jego wypraw. HRyżanie i arcybiskupi ich ciągle prawie trwali w przymierzu z Litwą, która też nieustannie pod wodzą Witenesa i syna jego Gwazeluty, szeroko aż za Dźwiną zamki i ziemie krzyżackie wojowała, a w roku nawet 1305 zamek nadmorski pod Rygą Dynamindę zdobyła. Inne było położenie wówczas Litwy względem Rusi, zupełnie różne stosunki Wielkiego jej Książecia z kniaziami na Polesiu i po za Dźwiną siedzącemiUciemiężenie Rusi przez Tatarów i upadek potęgi królestwa Halickiego, zabezpieczyły zupełnie Litwę ztéj strony; i byłoby może znacznie powiększyło swe granice państwo Witenesa, gdyby go tak silnie nie zajmowali Krzyżacy. Jednakże mocarz ten około r. 1307 znowu do Litwy przyłączył księztwo Połockie, i synowi swemu Wojnowi rządzić w nim rozkazał. Obok tego sławny Dowmunt książe Uciański, broniąc wiernie i gorliwie Rzeczypospolitej Pskowskiéj, sławę imienia Litewskiego na północy podnosił. Ruś zatém zaczęła może wtenczas wpływać już, pod względem obyczajów i wyobrażeń religijnych na Litwę. Witenes jednak był w całém znaczeniu słowa tego, pogańskim monarchą, bo siła żywotna jego władzy w starożytnej narodowości Lettońskiéj istotnie jeszcze leżała, bo wreście skąd była największa natarczywość nieprzyjaącielska i niebezpieczeństwo, stąd musiało być największe oddziaływanie. Ruś w téj epoce zostawiona była jeszcze na stronie, a walka z zawziętym na zagładę Litwy zakonem stała się powszechną i nieubłaganą. Witenes cały swój żywot jej poświęcił, i dzieła swe wojenne zakończył silném i długióm eblężeniem (r. 1315) zamku Christmemel, który W. Mistrz Karol Beffart na prawym brzegu Niemna między Jurborgiem a Wieloną zbudował. Umierając we wrześniu t.r. Witenes, podobno od piorunu rażony, zostawił rządy Litwy w jednej dłoni zjednoczone, synowi swemu Gedeminowi, którego potwarz krzyżacka chciała zrobić zabójcą i przywłaszczycielem. Fałszywe to mniemanie stąd urosło, że Gedemin zaraz po śmierci ojca (r. 1315) kazał stracić Pelusę syna Trojnata Książęcia Żmudzi, który mu jak się zdaje dła nieustannych knowań Krzyżachich, zawadzał do spokojnego zawładania tronem Litewskim. 1 Panowanie Gedemina. Królestwo. Feudalność. Kiedy Gedemin obejmował rządy Litewskiego państwa, znaczna joł była rozległość jego rozpostarta orężem Mendoga, Lutuwera i Witenesa. Od północy granice jego opierały się o Kuronią (Kurlandyą) i Semigallią zawładane już ostatecznie przez rycerzy Infiantskich, dalej idąc biegiem Dźwiny zajmowały po obu jej stronach leżące księztwo Połockie, na wschód opierały się o Berczynę. Na południe, Polesie litewskie rzeką Prypecią oddziełone było od Wołynia aż do Bugu, od którego zaczynając, Litwa graniczyła na zachód przez Narew aż do rzeki Biebrzy i jezior dawnej ziemi Jadźwingów, z Mazowszem: a dalej temiż jeziorami, do ujścia Szeszupy w Niemen, tą rzeką do Ragnety, stamtąd zaś lądem prawie aż pod sam Memel, z Prusami. Wązkim tylko pobrzeżem Żmudź dotykała Baltyku, między rzekami Upissą i Okmianą. Piękna rzeka Niemen z licznemi przypływami innych pomniejszych, skrapiała cały ten kraj od źródeł swoich aż do zamku krzyżackiego Ragaety.— Pierwsze sprawy wojenne Gedemina musiały się naturalnie oprzeć o Krzyżaków, którzy zaraz chcąc korzystać ze zmiany panującego w Litwie, wpadli do niéj za Niemen i zamek Bissenę opanowali. Ale napady te ograniczały się podjazdową tylko wojną, w któréj niszczono i rabowano włości żmudzkie, oblegano zamki różne po Litwie, korzyści naprzemian i klęski odnosząc; ponieważ zakon ważniejszemi sperami był zajęty z Polską. I ze strony litewskiéj także nic ważniejszego rozpoczynać nie można było, bo kniaziowie ruscy z Wołyniaą zrobiwszy umowę z zakonem najechali (r. 1316) państwo Gedemina, zabrali Brześć i aż pod Grodao się posunęli. Gotowość do obrony W. Książęcia i męztwo Dawida rządcy Grodzieńskiego, zaiweczyło zamiary Rusinów. "Tymczasem zimą i latem powtarzały się napady Krzyżaków i przybywających do nich rycerzy z Czech i Niemiec, na Litwę. Znaczna część Zmudzi zagarniętą została, co nakoniec zmusiło Gedemina ubezpieczonego ' od strony Wołynia do zaczepnego działania. Zebrawszy więc potężne wojsko z całego kraju i od Tatarów, wyruszył na Żmudź r. 1318, i nad rzeką Żejmilą pod wsią Żejmelami blisko granicy Kurlaadzkiéj spotkał się z główną siłą Krzyżaków. Dowodca jej Henryk Plotzke Marszałek zakonu, miał w swoich szeregach cztery ty- „siące Żmudzinów, którzy gdy walka długo i z uporem z obu stron trwała, przeszedłszy do Litwy, nakłonili zwycięztwo na stronę Gedemina, Wielką klęskę ponieśli wówczas frrzyżacy, znaczna ich część rozbita potonęła w rzekach, inni którzy nie polegli na placu,. psami tro. pieni po lasach od ludu wiejskiego pomordowani zostali, mała zaledwo garstka uszła pogoni. Zakon utracił wtenczas opanownną przezeń cześć Żmudzi 14. Nieugięty wszakże Marszałek Pruski w zamiarach swoich, coro-. cznie z nowemi siłami napastował tę ziemię, a Dawid Starosta Grodzieński oddawał mA wet za wet pladrnjąc w Prusiech. MNakoniec przedsiębierczy Marszałek Henryk, z mocniejszym oddziałem posunął się raz zuchwaléj, aż w głąb kraju ku jego stolicy Miednikom. Ale oskoczony w zasadzce przez mnóstwo Litwy pod wodzą Gedemina 27 lipca, i nie mogąc nawet uchodzić dla zawalłonej ściętemi drzewami drogi, po wałecznéj obronie połegł wraz z dwudziestu rycerzami i większą częścią jaźdy swojej 15. Poganie żmudzcy i litewsey składając dziękczynną ofiarę bogom swoim za to zwycięztwo, spalili żywcem na stosie Gerarda Rode Wójta Sambijskiego, w całéj zbroi na koniu do słupa przywiązanego 16.-—Klęski te tak były dotkliwe dła zakonu, że na dwa lata ustały zupełnie wzajemne najazdy, i rozejm zawarty został. Gedemin wtenczas odwrócił się ze wszystkiemi siłami na zawojowanie Rusi Wołyńskiéj, któréj kniaziowie słabi i niespokojni ulegając na przemian Tatarom i Litwie, nadwerężałi nieraz bezpieczeń stwo państwa Gedeminowego. Roku 1320 księztwa Włodzimierskie i Łuckie uległy orężowi tego monarchy, azwycięztwo jego wr. 1321 pod'Białogrodem oddały w moc litewską Żytomierz i Kijow z okolicznemi ziemiami i miastami17, księstwo nawet Perejasławskie jemu się poddało. Gedemin zapewniwszy wyznanie wiary mieszkańcom: rząd swój, namiestników i załogi,.po znaczniejszych grodach zaprowadził, i odtąd słusznie się nazwał Królem Litwinów i wielkiéj części Rusi (Rex Lelwinorum et multorum Rutkhenorum/. Zbogacony takiém rozszerzeniem granic państwa, którego najwyżsi władcy dotąd raz w Kiernowie, drugi raz w Nowogródku przemieszkiwali: postanowił założyć. inną stolicę więcéj już odpowiadającą nowéj postaci swojego kraju. Zrazu wybrał sobie na stały pobyt zamek w Starych Trokach, który sam zbudował. Ale nie długo polując po nad Wilią, zachwycony pięknóm położeniem miejsca zwanego Śwenforoga, gdzie na łące przy ujściu rzeki Wilny do Wilii, wśród gaju dębowego kapłani Perkuna wieczny egień mu palili, i gdzie już znaczna osada się znajdowała: wymurował zamek na szczycie góry urzą zwanej, i tu w mieście odtąd Milno mianującem się,. stolicę królestwa swego ustanowił. Mocarz ten piérwszy istotnie pod Którym potęga Litwy silnie już na zewnątrz objawiła się w Europie, przyjął i utrwalił w niej systemat feudalay, zapewne z własnej myśli i położenia kraju wysauty. Mniej było wazalów we właściwej pogańskiej Litwie, gdzie już ród dawnych miejscowych panków spokrewniony z domem panującym znikał zupełnie. Żmudź ścieśniona z obu stron od Krzyżaków i rozdzielona na drobne włości, mając tylko swoich bojarów, nie pozbyła się jeszcze zupełnie pierwiastku gminewładztwa, i w tym względzie była odrębną niejako ud reszty kraju. Ale obszerne ziemie Rusko-Litewskie miały rozlicznych kniaziów swoich, którzy na udziałach swych zostawieni od Gedemina, stali się jego lene nikami i obowiązki swego stanu ściśle musieli wykonywać, nietylko wojenne lecz i cywilne, mianowicie co do spadku, i małżeństwa córek, czego ślady aż do ostatecznej unii z Polską w prawach Litewskich pozostały.

Powtórne stosunki Litwy % Rzymem. Takióm pań stwem rządząc Gedemin, znalazł się w położeniu zupełnie wyjąlkowem co do religii Nie porzucając pugaństwa, dla żywotnej jego siły w rodzinnym kraju, podbudzanej srogiemi gwałtami zakonu niemieckiego, zostawił zupełną wołaość wyznania ludom ruskim, a nawetzwierzchności dachowneéj Metropolicie Moskiewskiemu nie zaprzeczał. Czuł on wszakże niedostateczność owéj starożytnej czci bogów swoich, i zbliżający się jej upadek zapewne przewidywał; widział konieczną potrzebę nowéj cywilizacyi w kraju, przywoływał więc z Polski i Niemiec rzemieślników, (worzył miasta, murował zamki które dotąd drewnianemi były. Co większa! otworzywszy wolny wstęp do Litwy Franciszkanom opowiadającym Ewanielią, pow znosił kościoły katolickie w Wilaie i w Nowogródku, a nakoniec żeby raz na ' zawsze zagrodzić Krzyżakom powód do napaści, postanowił sam dobrowolnie na wzór poprzednika swego Mendoga, przyjąć wiarę chrześciańską obrządku rzymskiego. Do tak stanowczego kreku skłoniła go ostatecznie krucyata ogłoszona (r. 1322) przez bullę Papieża Jana XXII przeciwko Litwie za poduszczeniem zakonu,. i greźne przygotowania Krzyżaków do nowej wyprawy po upływie dwuletniego rozejmu. Powodując się radami Arcybiskupa Ryzkiego i całego duchowieństwa Inflantskiego, napisał Gedemin dnia 26 maja r. 1323 ze: stolicy swojéj królewskiej Wilna list do Papieża Jana XXII, przekładając mu krzywdy sobie od zakonu wyrządzone, i przekonywającze krwawa jego walka z KrzyżŻakami nie ma na celu obalenia wiary Chrystusa, lecz własną tylko obronę od napastników. Na poparcie tego oświadczał że zawsze sprzyjał chrześcianom, słowo Boże im opowiadać dozwalał i sam kościoły katolickie budował, i że nakoniec teraz gotów jest przyjąć chrzest, i zcałém państwem swojém uznać zwierzchność stolicy apostolskiéj. Jednocześnie posłał także listy Gedemin do zakonników św. Dominika i św. Franciszka, wzywając ich do wspierania zamiarów swoich i przysłania opowiadaczów Ewanielii, a do miast hanzeatyckich Lubeki, Stralsundi, Rostoku, Sztetyna i innych, z uwiadomieniem o postanowieniu połączenia się z kościołem rzymskim, i z prozbą o przysłanie rzemieślników i kolonistów różnego rodzaju, na osadę w Litwie, zapewniając im wszelkie swobody, opiekę prawa niemieckiego (Ryzkiego) i wolne przejście przez kraje Bolęsława Książęcia Mazowieckiego. Nie przestając na tem Król Litewski tego jeszcze roku 1323 w jęsieni, zawarł uroczyste przymierze w Wilnie z Arcybiskupem Ryzkim, Biskupami Ezelskim, tudzież miastami Kurlandyi, Inflant i Estonii, oraz rządcą téj ostatniéj prowincyi z ramienia Króla Duńskiego ustanowionym. 'T'ra- 'ktat ten swobodę handlu i wzajemnej obrony mający na celu, ściągał się nietylko do Litwy wyższéj czyli Muxtofe, oraz niższej czyli Zmudzi Żamajten, ale razem do Pskowa, który Gedeminowi podlegał i do całéj Rusi należącej do państwa Litewskiego. Utwierdzili go zaś uroczyście swojemi pieczęciami w Wilnie posłannicy wszystkich, stron, umyślnie do téj stolicy przez króla wezwani 18. Skutkiem takiego kroku Gedemina było saprzód wezwanie do zakonu przez Papieża uczynione, żeby odtąd nie ważyli się napastować tego monarchy, jeżeli wiarę chrześciańską przyjmie: a nareście żeby pokój przezeń z pomienionemi miastami zawarty szazowali.

Powróś polityki Gedemina do pogaństwa. Dnma i drapieztwo zakonu Teutońskiego zniweczyło chwalebne zamiary Gedemina, usiłowania Biskupów Infłantskich i Iroskliwość stolicy Rzymskiéj. Nie zważając na te wszystkie okoliczności Krzyżacy, wzmocnieni przybywającemi do nich corocznie rycerzami z Niemiec, zaczęli na nowo z 'coraz większém natężeniem najeżdzać ziemie Litewskie, a Gedemin oddawać im wet za wet podobnemi łupieztwami w Prusiech. W roku jeszcze 1322 namiestnik W. Mistrza Wildenberg spólnie z Bernardem Książęciem Szlązkim zdobyli zamek Wajken na Żmudzi, spustoszyli powiaty Rosieński i Ejragolski. Litwini nawzajem opanowali miasto Menzel; w roku zaś 1323 splądrowali okolice Welawy; Dawid Starosta Grodzieński ścigał w Estonii Krzyżowników Infiantskich a potóm miasto Psków od ich oblężenia wyzwolił, silna zaś pod dowództwem jego wyprawa do ziemi IDobrzyńskiéj, wielkie tam spustoszenia rozniosła. Przeszło 20,000 jeńców chrześciańskich przyprowadzili do siebie z tych wszystkich wypraw Litwini, i bogate łupy. Ponowiły się w r. 1324 z wielką natarczywością napady krzyżackie, oraz przybyłego rycerstwa z Czech i z nad Renu; tym razem przedmieścia Wileńskie nawet spalone zostały, osada zwana Dowidyszki w Trockim zniszczona, "Tymczasem Papież żeby się przekonać o rzeczywistości zamiarów Gedemina co do przyjęcia wiary chrześciańskiéj, wysłał legatów swych do Rygi, skądby się łatwiéj z nim znosić mogli, i załatwić zatargi między Arcybiskupem Ryzkim a Mistrzem Wielkim zakonu. Lecz Krzyżacy bojąc się nawrócenia Litwy bez-ich udziału, boby się wówczas niepotrzebnym stał ich zakon, potrafili już w tym przeciągu czasu jaki upłynął od pierwszego oświadczenia Gedemina do r. 1324, ostudzić w nim chęć przyjęcia chrztu, swojemi gwałtami. Nie przestając na tém, posła Litewskiego Sedegajłłę jadącego do Rygi od Króla, dla układów z Legatami papiezkiemi srodze w zamku Aszerade zamordowali. Takie oburzające postępki zakonu, a stąd przekonanie się że przyjęcie wiary chrześciańskiéj nie uwolniłoby Litwy od opieki krzyżackiéj: może też wreście niepewność łatwego skłonienia pogan litewskich i żmudzkich do porzucenia ich bogów, a razem obawa osłabienia sił żywetnych państwa z bałwochwalczéj narodowości hart swój biorących, skłoniły Gedemina de wyrzeczenia się pierwotnych zamiarów. Zaparłszy się więc publicznie listów swych, które dawniéj z namowy Ryżan pisał i do Rzymu lub po Niemczech rozsyłał, dla udowodnienia że już o chrzcie nie myśli, wyprawił zaraz w jesieni tegoż r. 1324 Dawida na pustoszenie Mazowsza, którego władcy zaszli w ścisłe związki z zakonem; a drugie wojsko posłał za Dźwinę do Inflant. Zniszezenie ziemi Mazewiece kiej było okropne: zrabowany i spalony Pułtusk, a z nim 130 wsi i miasteczek, trzydzieści kościołów parafialnych złupionychi zalesionych, 6,000 niewolnika upro» wadzono.

Pierwszy wpływ Polski na Litwo. Klęska ta naz by dotkliwa dła Polaków, zwróciła uwagę Władysława Łokietka. Sam widząc w Krzyżakach największych wrogów swoich, postanowił nietylko zabezpieczyć się od kajazdów Litwy, narodu wojownego i dzielnego, którego orężem trudno było zwyciężyć ostatecznie: ale jeszcze pozyskać w nim groźnych sprzymierzeńców, przeciw spółnym nieprzyjaciołom i ciemiężycielom swym Krzyżakom. Wyprawiwszy zatém posłów do Gedemina, żądał eórki jego Aldony w małżeństwo dla syna Kazimierza, i obronnego przymierza przeciw zakonowi. Przyjął Król Litewski oświadczenia Władysława roku 1325, Aldona zostawszy chrześcianką pod imieniem Anny, oddała rękę synowi Łkokietka, i przyprowadziła z sobą w posagu 24,000 jeńców polskich z głębi Litwy. Wkcótce ted skutki tego piśrwszego związku PolskizLitwą, dały się uczuć przewaźnie Krzyżakom. Zatrwożeni temi stosunkami zajęli się wprawdzie zaraz pomnożeniem średków obrony, i weszli w ścisły związek z Królem Czeskim: ale to jeszcze nie mogło ich zupełnie zabezpieczyć, bo Król Polski jął się mądrych i skutecznych sposobów zgnębienia potężnego i szkodliwego dla wszystkich sąsiadów zakonu. Postamawiając naprzód osłabić sprzymierzeńców jego, nim reżejm z Krzyżakami upłynie, wpadł s posiłkami litewskiemi naprzód r. 1325 na Książęcia Mazowieckiego i Płock mu spalil: a następnego 1326 r. ze znacznóm wojskiem wspartóm przysłanemi z Litwy hufcami pod wodzą słynnego Dawida, wyprawił się do Brandeburgii po św. Janie w lecie, i kraj cały osobliwie około Frankfortu nad Odrą, obyczajem oweczesnym sniszesył zupełnie. Litwini powracając przez Mazowsze nie przepuścilłi snowu spustoszonej już po tylekroć ziemi; lecz i sami stratę wielką ponieśli, bo Dawid ów który był zięciem Gedemina i postrachem nieprzyjaciół kraju swego, zabity został przez niejakiego Andrzeja szlachcica Mazowieckiego, przez zemstę za tyle klęsk ojczyznie jego zadanych. Litwini w r. 1327 pod dowództwem Olgerda syna Gedemina wpadli naprzód do Prus, a potém powtórnie do Brandeburgii nad Odrę, i mnóstwo okolic do szczętu splendrowali, zwłaszcza że krzyżacy nie dość silni chronili siędo zamków. W następnym roku sam Gedemin spólnie z Łokietkiem najechał ziemię Chełmińską, ale Krzyżacy otrzymawszy posiłki z Niemiec wyprawili się nakoniec r. 1328 do Litwy i Grodna dobyli, a potem zamku Oakaim; korzystając zaś z rozejmu zawartego z Łokietkiem na rok jeden, większe siły obrócili ku Litwie, w której granicach nad Niemnem usiłowali nowe zamki budować. KMKrucyata ogłoszona przez Papieża w tym roku ma Litwinów, sprowadziła mnóstwo rycerzy z Niemiec pod dowództwem Króla Czeskiego na Żmudź, gdzie z potężném wojskiem Krzyżacy ku Miednikom się posunęli. Lecz i ta wyprawa zeszła na niczém, bo Władysław Łokietek chcąc odwrócić oręż zakonny od Litwy, rozejm wypowiedział, a Krzyżacy Inflantscy kłócąc się nieustannie z Rygą, żadnej pomocy W. Mistrzowi od Kurlandyi dać nie mogli. Gedemin na pomszczenie się za tę napaść posiłkując w r. 1330 Łokietka, zaszedł aż na brzegi Drwęcy ze swemi pułkami. — Następne dwa lata zakon zajęty wojną z Polakami zostawiał w pokoju Litwę, Król Gedemin zaś korzystał z tego czasu — do czynniejszego zajęcia się sprawami Ruskiemi. Umoeniwszy naprzód wpływ swój i opiekę nad Pskowem 19; dokąd Alexandra Książęcia Twerskiego z wygnania do rządów powrócił, pogodził miasto te z Nowogrodem Wielkim, i tam syna swego Narymunda jako kniazia osadził; obie zaś te rzeczypospolite do pojednania z W. Książęciem Moskiewskim Janem przywiódł. — Pomimo takiego zatrudnienia na Rusi, podjazdy litewskie po dwakroć napastowały Prusy, Gedemin zaś musiał się opierać w r. 1334 Mistrzowi Inflantskiemu, który uwolniwszy się od domowych kłólni z Ryżanami uczynił wyprawę aa Żmudź, i do Litwy nawet wtargnął. Nastąpiła zgoda, przez którą Litwini oddali zachodnią Semigallią Inflantczykom. Ale wkrótce zakon przedsięwziął wielką wyprawę do kraju pogan, dla powetowania ich najazdów. Roku 1336 w poście W. Mistrz Teodoryk w towarzystwie Ludwika Margrabi Brandeburskiego, Filipa Hrabi Namur i wielu innych rycerzy, z wyborem zbrojnego ludu wyprawił się na Litwę, i wszedłszy do ziemi Troppen obległ warownią nazwaną przez kronikarzy zakonnych Pillenen czy też Pul/enie20, zbudowaną z ogromnych sztuk drzewa, która służyła za schronienie dła pogan powracających z wycieczek do Prus. Za zbliżeniem się chrześcian, cztery tysiące okolieznych mieszkańców. z rodzinami i majątkiem schroni<. ło się do téj warowni. Wkrótce jednak Niemey opasawszy ją ściśle, tak gwałtowne szturmy we dnie i w nocy z przeważnemi siłami przypuszczali, że wały i ściany zupełnie były stłuczone taranami, albo sagrożone podsadzeniem min: a większa część oblężeńców przy najdzielniejszéj obronie ranami okryta, stała się niezdatna do boju. W takiej ostateczności widząc Litwini niepodobieństwo dalszej obrony jeżeli odsiecz nie przyjdzie, postanewili zginąć raczej wszyscy, sami sobie śmierć. dobrowolnie zadając, aniżeli poddać się nienawistnym Krzyżakom. Odsiecz nie przyszła — i Litwini umrzeć potrafili. Wymordowawszy naprzód Żony i dzieci, zwłoki ich zrzucili na ogromny stos drew zapalonych pośród zamku, poczém sami siebie nawzajem zabijając rzucali się na ogień, paląc i to wszystko co tylko posiadali. Stara jedna kobieta wielkiego wzrostu i siły, stu poganom siekierą głowy pościnała, a potem siebie zabiła21. Dowódca warowni książe jakiś mazwiskiem Marger, bronił się jeszcze walecznie na czele swojéj straży, lecz gdy wszyscy prawie polegli, okryty ranami rzucił się w podziemną kryjówkę, i własną ręką zabiwszy żonę, sam sobie nakoniec życie.odebrał. Krzyżacy opanowawszy zamek, zwaliska tylko, popioły i trupy walecznych obrońców jego znaleźli, Czyn ten godny bohater. stwa dawnych Greków i Rzymian zadziwił zwycięzców, a wieczną sławą okrył Litwinów. — Mistrz Wielki zrównawszy z ziemią tę warownią, chciał tegoż raku zbu-. dować zamek na stronie litewskiéj, przy ujściu Dubissy do Niemna, gdzie było dawniej Roniowe pogańskie znisczone od Krzyżaków, ale mu Gedemin przeszkodził. W następnym roku dopiero (1337), Jan Król Czeski z liczną gromadą książąt i rycerzy aż z nad Renu, wyprawiwszy się do Litwy, twierdzę pomienioną pod nazwaniem Marienburg pomógł wznieść Krzyżakom, a sadto inny jeszcze zamek nad Niemnem nazwany Bajern od założyciela swego Henryka Książęcia Bawaryi dokończyć ułatwił 22. Uzbrojono więc obie twierdze i załogami opatrzono, a tymczasem liczne wojska krzyżowe przebiegały głąb kraju i niszczyły go srodze. Wyprawę tę poczytano w Europie za tyle znaczącą, że, Cesarz Ludwik Bawarczyk wielki orędownik zakonu, w przekonaniu że już łatwo całe państwo Gedemina podbitém od Krzyżaków zostanie, darował im na wieczaość Żmudź, Litwę i Ruś, przez akt uroczysty w Monachium 17 grudnia roku 1337 datowany.— Nie mogąc spokojném okiem patrzeć na tak niebezpieczne umacnianie się Krzyżaków nad Niemnem, Gedemin przedsięwziął r. 1338 wyprawę dla opanowania zamku Bajern, do czego przyrzekł mu być pomocą jeden z Wittyngów, który uszedłszy stamtąd przybył na dwór Króla Litewskiego. Brat jego pozostały w zamku miał go podpalić, i otworzyć bramy za zbliżeniem się Litwinów. Zdrada giermka królewskiego rodem Niemca, który tajemnicę wydał Krzyżakom, nietylko zniweczyła całe przedsięwzięcie, ale jeszcze wielkiéj klęski litewskiej stała się przyczyną. Litwini będąc pewni pomocy Wittynga nie wzięli machin potrzebnych do oblężenia zamku; gdy więc zawiedzeni w nadziei ubieżenia zamku znaleźli gotowość załogi do obrony, zaczęli długiém ale bezskutecznóm szturmowaniem probować szczęścia. Tyme czasem Wielki Mistrz z potężnemi siłami pospieszył na odsiecz i napadłszy z nienacka na wojsko litewskie, zniósł je zupełnie. "Ta jak się zdajc poległ stary Gedemin, raniony śmiertelnie ognistym pociskiem w szyję przez Tylmana Sunpach Krzyżaka 23; chociaż inni utrzyc mują że następnego dopiero roku podobnymie sposobem, przy, oblężeniu zamku Wielony zabity został 24. Cóżkolwiek bądź nie ustawali Litwini w dzielnej obronie Żmudzi, najbardziej napastowanéj ud Krzyżaków; je< dnakże w tym czasie nie wiodło się im pemyślnie, bo w dzień Wniebowzięcia P. Maryi r. 1338 na polach Doblawken w zaciętej bitwie, przez Marszałka zakonu Dusemer i Palatyna Renu zupełnie zwyciężeni zostali. Wyływ Rusi przes rosrodzenie dynastyi Gedemina. Olgerd. W tak trudnych okolicznościach zostawił umierając Gedemin Litwę jednemu z młodszych synów swych Jawnucie, urodzonemu z Jewny ezyli Ewy córki jakiegoś książęcia Ruskiego. Liczne potomstwo Gedemina ze trzech żon: Widy Żmudzinki, Olgi Wszewołodówny księżniczki Smoleńskiéj, i wyżéj wymienionej Jewny, rządziło różnemi księztwy od Baltyku do Dniepru, które potężny ten mocarz porozdzielał synom za życia w państwie swojém Rusko-Litewskiém, lub za granicami jego powyjednywał dla nich dzielniee. Najstarsi z tego potomstwa urodzeni z Widy, Montwid dzierży Kernow i Słonim, Narymund księztwo pińskie, skąd wezwany r. 1333 do Nowogrodu Wielkiego rządzi tą Rzecząpospolitą przyjąwszy chrzest pod imieniem Hleba czy też Wasila; synowie Olgi, starszy Ol;erd odziedziczył zamek litewski Krewo z okolicznemi powiatami j trzymał Księztwo Witebskie w posagu po żonie Maryi spadłe, młodszy Kiejstut posiadał Troki z Grodnem i rządził na całej Żmudzi; nakoniec trzej inni sy nowie młodsi zrodzeni z Jewny, posiadali: Lubart po żonie swej Buezy córce Bsiążęcia Włodzimierskiego, toż księztwo na Wołyniu, Jawnuta główne całego państwa miasto Wilao z rozległemi włościami i zamkami oraz zwierzchnią władzą nad wszystkiemi książętami, nakoniec Koryat miał dzielnicę swą na Nowogródku i Wdł. kowysku. T'yleż córek co synów powiązało małżeństwami swemi ród Gedemina, z jednéj strony z Piastami, z drugiéj z plemieniem Ruryka. Prócz najstarszej która była żoną sławnego rycerza Dawida Rządcy Grodna, trzy inne poślubiły Wielkich Książąt Ruskich i Jerzego Księcia Halickiego. Aldona czyli Anna podzieliła tron Kazimierza W., Marya wyszła za Bolesława Książęcia Mazowieckiego i Ruskiego, Danmilla czyli Elżbieta za Wacława panującego na Płocku. Łatwo stąd wnieść jak wielka potęga i powaga, otaczała wśród takich związków tron Gedemina, i jak coraz bardziéj wpływ cywilizacyi chrześciańskiej, ścieśniał znaczenie i działanie w jego państwie, litewskiej dawnej narodowości bałwochwalczej. Najsilniejsze jednak wrażenia przychodziły z Rusi, bo Ruś wpływała dwojako, raz przez kojarzenia się małżeństw, drugi raz jako przemagający już pierwiastek w składzie obszernego państwa litewskiego. Ale gwałtowna zawiść i chciwość krzyżacka kładła nieprzełamaną zaporę do zupełnego rozwinięcia się tego pierwiastku Ruskiego, bo nieustannie obudzała w poganach litewskich, to jest w ludzie panującym, tak mocne oddziaływanie, że monarchowie Litwy dla swojej własnej obrony od zakonu, musieli się trzymać poganizmu, widząc w nim żywotną i niczém niepokonaną siłę, utrzy. mującą byt ich polityczny. Dodać jednak potrzeba, że Ruś przygnieciona jarzmem mongolskiém i nadto rozdrobniona, nie mogła pod tym względem, pociągać do siebic panujących nad znaczną jej częścią W. Książąt Litwy. Ruś jednak wpływała coraz więcej od czasów Gedemina, mową swą i religią, a może nawet i obyczajami, na rodzinę panującą i dwór jej najwyższego księcia, który oswojony z chrześciaństwem, chociaż się nie mógł wyrzec bożków swych dawnych, nie bronił jednak apostołującym mnichom tak zachodniego jako i wschodniego kościoła, opowiadać Ewanielii i stawiać kościołów. — Trzeba jednak było dzielniejszej dłoni do sterowania tak wielkiém a różnorodnóm mocarstwem, od tej jaką młody Jawnuta ujął wodze zwierzchniej dostojności nad feudalnemi kniaziami Litwy. Poznali to zaraz zdolniejsi nad innych, a sprzyjający sobie, bracia jego Olgerd i Kejstut, wsławieni Już mnogiemi wyprawami za życia ojca. Bojąc się ażeby Litwa mądrością jego i męztwem podniesiona do rzędu najznakomitszego państwa w one czasy na północy, nie rozerwała się na części jak Ruś: "postanowili złożyć z dostojeństwa nieudolnego ' Jawnutę. Dokazawszy tego z łatwością oddali mu na dziedzictwo Księztwo Zasławskie, a Olgerd za zgodą Kejstuta zasiadł na tronie W. Księztwa Litewskiego r. 1341 i rozpoczął długie wojenne panowanie, które potęgę Litwy szeroko od Baltyckiego aż do Czarnego morza posunęło. Rozległość jego państw», nader rozmaitych stosunków i rozmaitych nieprzyjaciół wkrótce mu nastręczyło. Prócz bowiem wiecznych i nieugiętych wrogów Litwy Krzyżaków, z któremi nigdy nieustawały krwawe spory: Olgerd zwrócić musiał uwagę na położenie Rusi północnej względem swoich krajów, a z drugiej strony na dziedzictwo krain składających niegdyś. państwo Halickie. Z pierwszych widoków wynikły: walka z Inflantczykami, a potem opieka nad Pskowemi Nowogrodem, zajścia z Moskwą i Tatarami; z drugich poszły wojny i umowy z Polską o Wołyń, Bełz i Podole. Takie sprawy składają osnowę panowania Olgerda, przeplatane corocznym bojem z Krzyżakami. Przebieżemy je po krótce, głównych tylko dotykając wypadków. Wzrost potęgi Olgerda. Jak Krzyżacy pruscy siłą oręża i podstępów usiłowali zagarnąć Pomorze i część Mazowsza, tak znowu Rycerze Mieczowi posuwali się z zaborami swemi od Inflant do Estonii. Zwudząc tam walki z Finnami i Łotwą, zajść musieli w zatargi z sąsiednią Rusią. Olgerd zacząwszy w niej przewodniczyć już w r. 1341, jkiedy sie wyprawił pod Możajsk dla przywrócenia go sprzymierzeńcowi swemu księciu Ra. zańskiemu, wystąpił roku następnego w obronie Pskowa przeciw Niemcom którzy go oblegli, i przymusił ich do odstąpienia. Skutkiem tej wyprawy było ustalenie opieki litewskiej nad Pskowem, który Andrzeja syna Olgerda wziął sobie za rządcę. Zbliżenie się Olgerda z wojskami pod mury Nowogrodu w r. 1346, dosta-. tecznóm było do uśmierzenia zamiarów nieprzyjacielskich na Litwę, z namowy oddalonego z niej Jawnuta wynikłych. I ta Rzeczpospolita zawarła z W. Książęciem Litewskim obronne przymierze przeciw Krzyżakom. Z niemi ciągle wiódł się bój zacięty; lecz ra jednym razem ze wszystkich stron Litwa uderzyła na zakon. Znaczne jej wojska wpadły do Sambii i okropnie ją spustoszyły, a inne oddziały wtargnąwszy do Semigallii. gdobyły zamek Tarweit, potém znmiszczywszy część Kurlandyi, spaliły Mitawę, przeszły Dźwinę i aż w środek Inflant z nadzwyczajną szybkością zniszczenie i przestrach rozniosły (r. 1343). Następnego zaś roku ponowił się równie niespodziany i rówąje szybki napad Litwy pod wodzą Kejstuta na okolice Rastenburga, Sudawią i Mazowsze. Niedołęztwo W. Mistrza Ludolfa nie umiało korzystać z posiłków, które królowie Węgierski i Czeski w tymże roku przywiedli na Litwę, i zakon znalazł się w najniebezpieczniejszém położeniu. Dopićro nowo obrany Wielkim Mistrzem Henryk Dusemer, zdołał r. 1345 podnieść zachwianą w tej stronie sprawę Krzyżaków. Zebrawszy ze 40,000 wojska wyprawił się na Żmudź, gdzie na polach Onkaim wielką zadał klęskę Litwinom. Ci jednak nie zrażeni tém niepowodzeniem, znowu pod naczelnictwem Olgerda i Kejstuta wpadli r. 1347 w sam post do Prus, gdzie zniszczywszy powtórnie Rastenburg, splondrowali Bartnią i część Warmii, spalili przedmieście Lewenburga i z ogromnemi łupami, oraz więźniami do kraju swego powrócili. Napady te ustawicznie powtarzane z wielką szkodą dla Krzyżaków, sprowadziły wreście na Litwę mściwy ich oręż w groźniejszy niż dotąd wyprawie roku 1348. Wielki Mistrz Dusemer w towarzystwie marszałka zakonu Zygfryda Dahenfeld, W. Komandora Wiaryka Kniperode i gościnnych rycerzy z Anglii, Francyi i Niemiec, wszedł na czele potężnego wojska do wyższej Litwy, i tam w powiecie Trackim nad rzeką Strawą do Niemna wpadającą, spotkał się z Olgerdem idącym na czele Litwy i Rusinów. Drugiego lutego przyszło w tém miejscu do walnej bitwy, (może około Żyimor) w której po krwawym boju Krzyżacy zupełne odnieśli zwycięztwo, położywszy od 'H0 do 18 tysięcy trupem Litwy i Rusi, gdzie też poległ Narymund brat W. Księcia. Zwłoki jege Komtur Labiawski odesłał OI. gerdowi, a ten kazał je spalić uroczyście podług obrządku pogańskiego. Krzyżacy stracili 50 przedniejszych rycerzy i Romturów, a 4,000 żołnierza; nie posuwając się wszakże w głąb Litwy; odwrócili się ku Żmudzi, gdzie zdobywszy Wielonę, powiat Ejragolski i inne pobliższe szeroko spustoszyli 25. Zatargś x Polską o Wołyń. Wojna na Podolu. Po tem starciu się potęgi zakonu z Litewsko-Ruskiemi siłami, ustała nia czas niejakiś wojna od tylu lat i z taką zaciętością prowadzona; Olgerd miał czas obrócić uwagę i czynność swą niczém niezmordowaną, w inną stronę. Kazimierz W. Król Polski korzystając z rozdrobnionéj Rosi południowej i mając dawniejsze do niej prawo od Litwy, zaczął w r. 1349 wojować ją przeważnie, bez względa na zwierzchnie prawo do niej W. Książąt Litewskich. Łuck i Włodzimierz prędko uległy jego orężowi, a nawet Brześć należący do posiadłości Kejstuta żostał opanowany. Olgerd bądź osłabiony zwycięztwem nad Strawą, bądź zajęty bacznością na obroty Krzyżaków Inflantskich przy granicy Żmudzkiej, nie należał z razu do wojny z Polską. Kejstut tylko z Lubartem bronili spólnie swoich dziedzictw, a gdy drugiemu tylko Kazimierz Łuck oddał z warunkiem hołdownictwa, w Brześciu zaś swojego starostę zostawił: Kejstut udał się do wybiegu, oświadczając za powrócenie odjętych mu krajów przyjąć wiarę chrześciańską. Sam nawet Papież Klemens VI uwiedziony. tem oświadczeniem Litewskiego Książęcia, pisał do niego okazując mu stąd radość swoję i zapewniając opiekę. Zmieniły się jednak, jak dawniej Mendoga i Gedemina tak i teraz Kejstuta zamiary, skoro pokój dwuletni od Krzyżaków dozwolił wzmódz się na siłach potędze litewskiej. R. 1351, Olgerd z Kejstutem i Lubartem wtargnąwszy na Ruś z posiłkami tatarskiemi, zaszedł aż pod Lwów niszcząc okolice jego, zdobył zamek Bełzki, odebr.ł Brześć i Włodzimierz. Kazimierz musiał wejść w tymczasowe układy z Litwą, przy której Włodzimierz pozostał. Lecz zaledwo ich dokonał z potrzeby, natychmiast zrobiwszy umowę «z Ludwikiem Królem Węgierskim uderzył spólnie z nim na Litwinów, i przy zdobyciu Włodzimierza, wziąwszy w niewolę Kejstuta z Lubartem, cały Wołyń napowrót opanował 26. Kejstut potrafił ujść z więzienia, Lubarta- sami Polacy uwolnili, który im wszakże nie wypłacił się za to wiernością, bo w roku 1353 i Wołyń odebrał i zagony swe aż pod Halicz zapuścił. Tymczasem Olgerd uśmierzywszy napad Tatarów na Podole (r. 1351), za ich pomocą przywrócił pod władzę swą buntujących się przeciw sobie synawców Książąt Koaryatowiczów, którzy szukali pomocy węgierskiej.

Сноски

13 Duisburg, Chronicon Prussiae III, 241, wyraźnie nazy. wa Lutuwera Rex Łethovie, a Witena synem jego.

14 Stryjkowski, Kojałowicz, podług dawnych kronik Litewskich. Dusburg i inni kromkarze Pruscy zupełne o tém milczenie zachowują. x

15 Narbutt IV. 482—3, obie te bitwy za jedną uważa, ce się jednak nie pokazuje z porównania dziejopisów między sobą, -

16 Voigt, Geschichte Preussens. Band. IV.

17 Karamzin. T.IV.

18 Przymierze to i dalsze akta wyjaśniające ową epokę panawa nia Gedemina w Litwie i stosunków jego politycznych z Rzymem i Infantami, ob. w Kodexie Dyplomat. Litews. Raczyńskiego

19 Karamzin T. IV. str. 196 —99 i 201.

20 Nie można wiedzieć z pewnością, dla przekręcenia nazwisk. w kronikach niemieckich, gdzie się ten zamek znajdował? Czy na Żmudzi jak chce mieć Voi gt T. IV. 535. czy w Zapuszczańskim jak przypuszcza Narbutt T. IV. 600?—Zdaje mi się że w tym ostatnim przypadku ziemia Troppen byłaby powiatem Trockim, a uamek Pullen, czy nie byłby toż samo co dzisiejsze Punie nad Nie-. mnem w powiecie Trockim; gdzie istotnie są ślady warownego miejsca. W każdym razie odkrycie istotnego położenia tego zamku byłoby ważnóm dla historyi, bo wypadek którego był sceną, nader jest zajmującym i zaszczytnym dla Litwy.

21 Kronika Wiganda z Marburga, wyd. Raczyńs. Poznań 1842, str. 51.) Voigt, IV, 536—7.

22 " Obacz szczegółowe opisanie tych zamków do dziś dnia widoenych w mojéj »Historyi Wilna» T. I. str. 105—9.— oraz w ni: niejszóm dziele, niżej przy opisie Zmudzi. "(( „Kodex Dyplomatyczny Litwy», Raczyńsk. str, 42.

23 Kronika Wiganda z Marburga. wyd. Raczyńs., str. 57.

24 Długosz, Naruszewicz, a za niemi Narbutt IV, str. 614 —19.

25 Wyrażenie Wiganda z Marburga: »et ita terminatum est hoo bellum śn Lithwania justa flumen Streben,» adaje się niezawodnie potwierdzać zdanie tych, którzy sądzą, że ta wielka walka zakonu 1 Olgerdem, nie w Prusiech pod Labiau, lecz w Trockiem nad neką Strawą zaszła. Porównać V oigt a T. V, dodatek 11, str. 692.

26 Naruszewicz T. VI, str. 174, wyd. Mostowa.

* Jawnuftis znaczy w języku litewskim młodziuchny. (с. 50; знак сноски в тексте не распознан)