Положение, границы и деление Великого княжества Литовского: оригинал
Положение, границы и деление Великого княжества Литовского. С. 108-118. Польский текст издания.
Położenie, granice i podział Wielkiego Księztwa Litewskiego
Po ostatecznej Unii z Polską r. 1569 przez Zygmunta Augusta, tak wspaniałomyślnie z jego strony skojarzonej, W. Księztwe Litewskie zaczęłe stanowić trzecią prowiacyą po. Wielkiej i Małej Polsce w ogólnym składzie Rzeczypospolitej. Cóżkolwiek bądź dawni ziemiopisarze krajowi, zacząwszy od Sarnickiego, Gwagnina i Stryjkowskiego aż do późniejszych za wieku Stanisława Augusta, powiedzieli o ziemi litewskiej, cóżkolwiek długo jeszcze prawiono i powtarzano nie zgłębiWszy rzeczy, o jej lasach głuchych, e jej bagaach niezwierzonych: Litwa taka jaką znalazł ją rok 1772> pięknym i żyznym jest krajem. Przyrodzenie prócz obfitości kruszców, nie odmówiło jej żadnych innych płodów i bogactw. Czegóż bowiem nie znaleźć na przestrzeni jedenastu województw składających dawne W. Księztwo? Sto z górą mil od Marycnbauza w Inflanciech do granic Wołynia, z północy na południe, rozciąga się jego ziemia: sto również mil wschodnie granice odległe są od zachodnich, biorąc od Mścisławia za Dźwiną aż do Wisztyńca pod granicę pruską, w prostej linii. Na tej przestrzeni chociaż klimat zimniejszy nieco od polskiego, na północy jednak zdrowy, zbożu i owocom przyjazny, ku południowi w niczém się nie różni od tamtego. Mnóstwo rzek, jezior i strumieni skrapia rozległy ów kraj, a trzy główne żyły wód tych przerzynają go w różnych kierunkach: Niemen, Dźwina i Prypeć. Ale Niemen, ów piękny i tyle sławiony Niemen, od Rzymian CZronos zwany, jest sercem ziemi litewskiej. Na samej granicy województwa Mińskiego i Nowogrodzkiego wynurzając się z głębi lasów; na północ Słucka, między Brzozowem a Kopylem, skromnie zraza płynie ze wschodu na zachód, powiększając się rzekami Uszą, Berezyną, Dzitwą, Mołczadzem, Szczarą i Kotrą, i choć szeroki i spławny, zdaje się wszakże chować wszystkie swoje piękności aż do granie dawnej krainy Ryngolta i Gedemina. 'Tu dopićro w Grodnie, pod murami starożytnej Garteny, rosko-. szne brzegi jego łamią się w spadziste góry świętemi dawniej gajami porosłe, dziś różnobarwnemi łanami zbóż pokryte. Stąd obierając już krótszą do morza podróż, zmienia bieg swój i zwraca go od południa na północ, a rzeki Merecz i Strawa zwiększają wody jego, czyniąc je przezroczystszemi i i głębszemi. Łecz w Kownie, Niemen przyjąwszy do siebie największą i najpiękniejszą po nim z rzek litewskich Wiłią, staje się urotzym i poetyckim. Wspaniałe góry uwieńczone gajami, i porozdziełane przepaścistemi parowami, osłaniają bystry nurt jego, smugi zielonych łąk rozściełają się coraz częściej między korytem a stromemi wybrze-' łami. Za Kownem naprzód Niewicża, potem Dubissa łączą się z Niemnem, a wielka droga pocztowa nigdzie już go nie odstępując, odsłania czarowne widoki owego Renu północnego. Podróżny oswojony z ojczystemi dziejami, wielkie ich pole widzi rozwinięte przed sobą. - Tu były niegdyś w zbiegu wód Niewiaży i Dubissy z Niemnem, święte czcicieli Perkuna Romowe, tu arcykapłan Hiriwe-Kriwejie w: dębowych. gajach. chował bogi swe przed móciwóm okiem Krzyżaków, tu dałej Mendog, Gedemin i Olgerd wznosząc po górach na przemiany z Teutonami obronne zamki, których starożytse mury stoją do dziś dnia, walczyli z zakonem o niepodległość narodu. Za Jurborgiem dopićro Niemen, zagarnąwszy wprzód do siebie dwie j jeszcze rzeki, Szeszupę i Jurę, opuszcza ziemię litewską, i przybierając w Prusiech imie Memla wpada kilku korytami do zatoki Kurońskiej. Żywiąc wiele gatunków ryb, a między niemi łososie i pstrągi, spławny jest dla statków zbożem ładownych Wicinamś zwanych, od miasta Stołpców w województwie Nowogrodzkiém położonego: od Kowna zaś unosi już pruskie berlinki masztowe. Jak większą część rzek litewskich, tak i Niemen, zawalały głazy granitowe utrudzając żeglugę. Za Zygmunta Augusta Mikołaj "Tarło z Szczekarzewic Chorąży Przemyślski i dworzanin królewski, swojém staraniem oczyścił go z większych przynajmniej kamieni, od Grodna aż do granie; za co mu wdzięczni ziomkowie, nad brzegiem tej rzeki wznieśli kamienny pomnik, a młody wierszopis szlązki Schroether, pamięć tego dzieła w wićzszu łacińskim przekazał potomnym 46.— Z przypływów do układu wodnego Niemeńskiego należących, rzeka Befesyma mniejsza i różna od Berczyny do Dniepru wpadającej, zaczyna się w okolicach Bogdanową w powiecię Oszmiańskim i przerzynając lasy Wiśniew- > skie, wpada do Niemna między Mikołajewem a Delatyczami; Szczara wypływa z bagien poleskich, przechodzi województwo Nowogrodzkie i wyżej Mostów łączy się z Niemnem; Merecz rzeka bystra, przezroczysta i pstrągami zarybiona, wynurzywszy się z lasów Wialbutowa w powiecie Oszmiańskim, bieży przez rozległe bory Jaszun, Olkienik i Oran, a pod miastem Mereczem wpada do Niemna. Siratwa pokazując się blisko jezior Trockich, krótkim biegiem swym skrapia żyzniejsze okolice powiatu Trockiego, i między Rumszyszkami a Dorsuniszkami niknie w Niemnie. Wspanialszś nad inne towarzyszki jego Wilia, a spółząwodniczka Niemna, co do czystości wód i piękności swych brzegów górzystych, ma swoje źródło w bagnistych lasach ciągnących się od Borysowa wzdłuż Berezyny, pod wsią Szylimy (czy też Szylińce) na pograniczu województw Witebskiego i Mińskiego. Inaczej u ludu li: tewskiego zaraz niżej Wilna zwana Neris lub Maris, zabrawszy z sobą różne mniejsze rzeki, jak Serwety, Ilig, Wiazyń, Źejmianę, Wiinę czyli Wilenkę zdradliwą dla wielkiej swej bystrości, Wakę węgorzami zarybioną, i Świętą rzekę, spławia zrazu tratwy z drzewem towarném i zbożem, a wyżej Wilna nawet dla wicin jest przystępną aż do ujścia swego pod Kownem do Niemna, a przytém w różnego rodzaju ryby obfitującą. Za Kownem Niemen przyjmuje do siebie: Niewiażę, która wypływając z żyznych równin powiatu Wiłkomirskiego, oddziela Żmudź od Trockiego województwa; Dubissę w, powiecie Szawelskim zaczynającą się i pod Średnikiem z nim łączącą się; Szeszupę która biorąc początek w lasach traktu Zapuszczańskiego, z lewej strony z nim się spotyka; Mitwe pod Jurborgient doń uchodzącą, i nakoniec Jur, co za Re: towem w głębi Żmudzi ma swój początek, a blisko już granicy pruskiej, razem z Mitwą wpada do Niemna.
Wszystkie te rzeki któreśmy dotąd wyliczyli, prócz wielu innych mniejszych strumieni, spólnie z ojcem swym Niemnem, są po większej części istotnie rodzinne litewskie, nad któremi praojcowie plemienia Lettońskiego zasiedli i językiem Mendoga rozmawiali. Inne, jak Dźwina, Prypeć, Bug, Narew i Dniepr, należą raczej do państwa, niż narodu litewskiego. O nię oparły się granice potęgi Gedeminów, Olgerdów i Witowdów, one jednak skrapiały przestronne ziemie wojewódzfw składających prowincyą litewską w roku 1772; o nich więc również nie możemy zamilczeć,— Dśźwina (zachodnia) u Ptolomeusza Rubon zwana, zaczynając się w Rossyi za granicami województwa Witebskiego, płynie środkiem jegu i województwa Połockiego, a potém oddzielając Inflanty polskie od Litwy, i Księztwo Kurlandzkie od dalszych Inflant wpada pod Rygą do morza Baltyckiego. Piękna ta rzeka, rybna, żyznemi nie raz wybrzeżami zalecona i spławna, przybiera do siebie w różnych miejscach liczne strumienie, z których znaczniejsze są: Widźba pod Witebskiem z Dźwiaą łącząca się, Łuczosa, Uła, Obola, Połota pod zamkiem Połockim do niej uchodząca, Dzisna, Dryssa, Druja. — Dnsepr z głębi Rossyi wziąwssy swój początek, przypływa z pod Smoleńska do granic województwa Mścisławskiego i wzdłuż je przerznąwszy odgranicza potem od województwa Mińskiego, a wszedł. szy na Ukrainę oblewa mury Kijowa, i nakoniec przez dawnych Tatarów posady wchodzi niżej Chersonu do morza Czarnego. Znakomitym jegoprzypływem zlewego brzegu w obrębie Litwy, jest rzeka Soś paralelnie prawie płynąca od Msścisławia przez powiaty Mohilewski, Rohaczewski i Rzeczycki. Z prawej strony wpada do Dniepru powyżej Rzeczycy Berezyna (większa), mająca źródła swe w lasach Borysowskich opodal miasteczka Berezyny w województwie Mińskiém. Dalej łączy się z Dnieprem jedna z najznaczniejszych rzek W. Ks. Litewskiego Prypeć, która wielkością swą i zagarnieniem do siebie wielu innych strumieni zdaje się tworzyć osobny systemat wodny. Zrazu nazywana Sirusmieniem, wysączywszy się z błot ziemi Chełaskiej pod miastem Hołownem, niedaleko Lubomli, za. biera z lewej strony rzekę Pinę i odtąd Prypeci imie przybiera, potém zagarnia z tegoż boku Jasiołdę, Słuc% Litewską i Pczyc; z prawej zaś Turyq, Styr i Horyń. Prócz tego wpadają do niej mniejsze rzeki: Łania, Stwikha niżej Turowa, Uborć i Sławeczna. Rzeka Prypeć z przypływami swojemi teraz wyliezonemi, zaczynając od Ratna do Pińska i stąd do Mozyra, przepływa całą tę płaszczyznę, którą od północy Litewskiém, a od południa Wołyńskiém Polesiem nazywamy. Szeroka i spławna już wyżej Mozyra nie tylko na tratwy, lecz i na wielkie statki Bajdakami zwane, ułatwia cały handel drzewem, smołą i zbożem, tych stron z Ukrainą. Obfitując w różne gatunki ryb, a między innemi w te które się Wieroxsubamś zowią, łączy się z Dnieprem poniżej Czarnobyla. — Ostatnia wielka rzeka, która od granic Małopolski sam kraniec prowiącyi litewskiej w województwie Brzesko-Litewskiém przerzyna, jest Bug. Źródła jej są w województwie Ruskięm między Oleskiem a Lwowem, pod Brześciem przyjmuje do siebie wody Muchatoca, rzeki spławnej, i pod Serockiem łączy się z Narwią. — Obfitość wód zalewających w południowej stronie Litwę, i pemyślny ich Kierunek dla handlu, oddawna już naprowadzały na myśl rząd i przemyślniejszych obywateli Rzeczypospolitej do urządzenia tu i ułatwienia za pomocą kopanych kanałów kommunikacyi wodnej. Trwi dotąd jeden z nich idący ze Sporowskiego jeziora przez błota Kokoryckie do młastóczka Bezdzieża (w dzisiejszym powiecie Kobryńskim, gubernii Grodzieńskiej), trzy ćwierci mili zaledwo długości mający, który jak podanie miejscowe niesie, miał być kopanydt kosztem Królowej Bony! Połączyć Berezynę z Wilią Królewic Władysław zamyślał, i na to konstytucyą sejmową sobie wyjednał 47. Ale późniejsze wojny i niepomyślmości krajowe, zniweczyły wszelkie zamiary polepszeńia gospodarstwa wewnętrznego. Dopićro kilkunastoletni pokój za Stanisława Augusta, i rozszerzająca się jego staraniem cywiłizacya że stolicy po wszystkich prówiacyach, przekonały o potrzebie korzystania z niezliczenych darów przyżodzenia, któremi ziemia dawnej Polski na całej swojej przestrzeni uposażoną została. Zrobiony więc został za tego panowania kosztem publicznyń: sa 40,000 czerw. złot. wynoszącym, naprzód Kanał Brzeskim, lub Rzeczypospolitej zwany, który rzekę Pónę łączy z Muchawcem pod wsią Worotynicżami, w przeciągu Mil dziesięciu; a tem samém wiąże port Gdański z morzem Czarne 48. Spółcześnie prawie Michał Ogiński Hetman W. Lit. zżagrzany duchem prawdziwie obywatelskim, sam własnym nakładem poe łączył rzeki Jasiołdę ze Szczarą, a zatóm tnorzć Czarne przes Niemen z morzem Bałtyckiém pód Rróleweem.
Kanał ten którego długość mil 7 wynąsi, nazwany Kanałem Ogińskiego, uwiecznił imie swojego twórcy, i bardzo się przyczynił do pomyślaości handlu w tych okolicach 49. Jest jeszcze czwarty kanał zwany publicznysm, wypływający z jeziora Turskiego przy źródłach Prypeci, który przechodzi przez jezioro Mokrańskie, potém przez jezioro Łuki, staw Rudzki, i nakaniee wpada do Muchawca.
Tak pięknemi i licznemi wędami oblana Litwa, w lęsy magztowe, zboże wszelkiego rodzaju. najpiękniejszy len, zwierzynę wyhorną, ryby i miód obfita, daleko sięgała granicami swegi w r. 1772, pomigo strat przed ostatgią unią i za Jana Kazimierza poniesionych. Granice jej od północy zaczynały się, zajmując w obrębie swym Inflanty polskie, od ujścia rzeki Efst czyli Iwikszty do Dźwiny, i ciągnęły się przez koniec jeziora Łuban do zamku Maryenhauz, stamtąd przez jezioro Newelskie, częścią biegu rzeki Łowat; dalej na wschód szły po za Uświatem i Wieliżem do jeziora Kaspli, brzegiem województwa Witebskiego aż do Daiepru niżej miasta Dubrowny, potém równoodlegle od koryta Soży z lewego jej brzegu, prawie aż do ujścia tej rzeki do Dniepru pod Łojowem. Tu już granica W. Księztwa południowa oddzielająca je od województw Kijowskiego i Wołyńskiego, ciągnęła się w poprzek całego Polesia od Brahina pod Dąbrowicę, stamtąd do Kamienia nad Tarcem, aż za Bug ku Parczewu w ziemi Łuukowskiej. Następnie załamawszy się na zachód dzieliła Litwę od Podlasia, przez Międzyrżeczą Janów, Wysokie Lit. do okolicy niżej nieco źródeł Narwi położonej, skąd przez Suraż i Wasilków opierała się w jeziorze Augustowskiém; od niego szła dzisiejszą linią z Prusami aż do ujścia rzeki Szeszupy do Niemna, skąd tym samym szlakiem jaki teraz tewa między Żmudzią a Prusami wpadała do morza Baltyckiego między Memlem a Połągą. Morza nakoniec zaledwo przez kilka mil dotknąwszy, ciągnęła się od ujścia doń małej rzeczki Szwenfy, długą linią lądową oddzielając Kurlandyą i Semigalią od Zmudzi i Litwy aż do Dźwiny, niedaleko od Krasławia, gdzie się taż granica W. Ks. Litews. kończyła; dalej bowiem nurt Dźwiny doprowadzał ją aż do ujścia weń rzeki Iwikszty skąd się była zaczęła.
Prowincya litewska w powyższych granicach zawarta składała się w r. 1772 z następujących. województw w porządku wówczas używanym. oagyYswow=
Województwo Wiłeńskie.
Trockie.
Księztwo Żmudzkie.
Województwo Smoleńskie.
Połockie.
Nowogródzkie.
. Witebskie.
Brzeskie Litewskie.
Mścisławskie.
10. Mińskie.
11. Inflantskie, inaczej księztwwem zwane, spólnie do Litwy i Polski należące.
Prócz tego podziału politycznego, który wynikł ze składu państwa litewskiego i połączenia późniejszego z Polską, zachowały się w użyciu pospolitém inne nazwania ziem tworzących W. Księztwo, z różnicy ro-. dowej mieszkańców ich, lub miejscowego położenia i zwyczajów pochodzące. "Tak, całe województwo Wi: leńskie i większa połowa Trockiego są istotnie tołaściwą Litwą, a księztwo Żmudzkie niższą jej częścią, ezyli Żmudzią. Województwa Połockie, Witebskie i Mścisławskie z częścią Mińskiego nazywają Białorusią, Nowogrodzkie z częściami Trockiego około Gro-. dna i Mińskiego, Czarną Rusią; inna część wojew. Trockiego między Niemnem, puszczą Augustowską i granicą pruską zawarta, zowie się Traktem Zapuszczańskim; nakoniec południowe strony województw; Mińskiego i Brzesko Litewskiego, Polesiem. — Hęrh W.Rsięztwa jest Pogoń w polu czerwoném pod czapką to jest mitrą książęcą, czyli jeżdziec zbrojny w hełmie z mieczem w prawej ręce do cięcia podniesionym, a na lewej z tarczą, na której dwa krzyże złote w jeden spojone; koń pod nim biały rozpędzony, i czaprakiem czerwonym długim prawie do kopyt z potrójną złotą frędzią okryty. Prócz tego jest jeszcze inny herb Litwy, albo raczej dynastyi Jagiellońskiej właściwy, to jest Kolumny, czyli trzy żółte słupy w czerwonóm polu, których używali Witowd i Zygmunt Kejstutowicz na tarczach Pogoni zamiast krzyża w swoich pieczęciach, a ostatecznie Zygmunt August na owych pięknych pieniądzach litewskich bitych w mennicy wileńskiej. Dla tego też na pogrzebie Zygmunta I r. 1548 w Krakowie, niesiono prócz krajowej litewskiej chorągwi z Pogonią, inną jeszcze chorągiew księztwa tym właśnie Jagiellońskim herbem, kolumnami oznaczoną. Chorągiew W, Księztwa Litews. podług opisu Gwagnina 50, była o czterech rogach dla różności inszych. Sześćdziesiąt łokci czerwonej kitajki w sobie gamyka, w pośrodku herb własny, to jest mąż we zływoi, ną koniu białym rączę bieżący, miecz goły nad głowę, rękę prawą wyciągnąwszy, wynosi: a na wierzebu herbu czapka książęca. Na drugiej zaś stzonie ęhorągwi, Najświętszej Panny Maryi z dzięciątkiem, Zbawiciela naszego Chrystusa Pana Rodzicielki, obraz w słoneu 51.
Сноски
46 Ob. Misler. Historisrum Polonine et M. D. Lit. cołłectio: Magna, T. 4, p. 167. „De Fluvio Memola Lithuanias ete. Garmen elegiacum, auetore Adamo Schroetero Silesie.
47 Konst. an. 1631. Vol. Leg. III. fol. 684, tit. Przekopanie.
48 Konst. ah. 1775, koszta na jego wykopanie przeznaczyła ze skarbu W. Ks. Lit.
49 Konst. r. 1768 obszernie o tym kanale mówi: lit. Kanał wielki Piński, czyli port Ogiński.
50 Kronika Sarmacji Europejs. księga IL część 2, przekład Marcina Paszkowakiego.
51 Chorągiew hetmańska litewska dodaje Gwagnin, różna od tej, była koloru lazurowego, z jednej strony miała Pogoń w polu ezerwonóm, z drugiej obraz ś. Stanisłąwa biskupa i męczennika.