II. Трокское воеводство (часть 4 из 9): оригинал
II. Трокское воеводство (часть 4 из 9). С. 354-381. Польский текст издания.
Powiat Grodzieński
Po obu stronach Niemna rozciągający się, od półnacy sięga swoją granicą części powiatu kowieńskiego na lewym brzegu tej rzeki położonego, na zachód graniczy z Prusami i z wojew. podlaskiém, od południa ma toż województwo po rzekę Supraśl, a od wschodu województwo nowogródzkie i powiat lidzki aż po ujście strumienia Rotnicy do Niemna. Kraj ten we wschodniej części, mianowicie około Grodni otwarty, żyzny i zaludniony, od dawnych czasów, napełniony jest w zachodniej wielkiemi lasami. Niemen przerzyna go wzdłuż od południa ku północy, którego najznaczniejszemi przypływami w tym powiecie są: z lewej strony rzeka Swisłocz z prawej Kotra. Ród mieszkańców w tym powiecie jest sławiański, z wyjątkiem klinu ziemi sięgającego aż pod Wisztyniec do granic kowieńskich ku rzece Szeszupie, i pogranicza pewiatu trockiego po lewej stronie Niemna; język też litewski tylko w tych okolicach znany jest między ludem, gdzie indziej zaś wszędzie ruski albo też polski. Przez powiat grodzieński ciągną się właśnie owe wielkie lasy, które od granic pruskich, czyli raczej od Augustowa przy jeziorach zaczynając się, przedłużają się nieprzerwaném niemal pasmem do Niemna ku Mereczowi, a stamtąd po obu brzegach rze» ki Merecza aż do Rudnik pod Wilno. I stąd to raczej aniżeli od tych lasów co idą od Niemna do Szeszupy, okolica za ową puszczą położona, z dawien dawna nazwaną została Traktem Zapuszczańskim. Te właśnie lasy Krzyżacy w wyprawach swych do Litwy pogańskiej nazywali Puszczą. — Grodzieński powiat chociaż istotnie wchodził w skłąd księstwa trockiego za Kejstuta, przedtém jednak nim Litwa stała się zaborczą, to jest do końca 12 wieku stanowił dzierżawę udzielną słowiańską, gdzie książęta ruscy podlegający bądź kijowskim władcom bądź halickim panowali. Po zniszczeniu ich potęgi przez Tatarów, Litwini korzystając z tego zajęli pod Mendogiem w połowie 13 wieku tę ziemię. Za Gedemina rządził ją krewny jego Dawid sławny swego wieku rycerz, znany w historyi pod imieniem Rządcy czyli Kasztelana Grodzieńskiego: Kiedy się potém synowie Gedemina podzielili państwem litewskiém, ziemia grodzieńska od Krzyżaków Land-Garten zwana, dostała się razem z księztwem trockiém w podział Kejstutowi bratu Olgerda. Później Jagiełło pozbawiwszy stryja dziedzictw jego, oddał r. 1382 Skirgajlle bratu swemu powiat grodzieński; ale za dojściem zgody z Witowdem r. 1386, powrócony został temuż Witowdowi z przydaniem Brześcia i Podlasia w zamian za księztwa trockie i żmudzkie. Witowd pisał się odtąd panem i dziedzicem grodzieńskiej ziemi aż do r, 1389, kiedy powstawszy przeciw namiestnictwu Skirgajlły, przeszedł do Krzyżaków. Nakonice w r. 1392 kraina ta przeszła ostatecznie pod rządy Witowda jako W. książęcia całej Litwy pod zwierzchnictwem Jagiełły. — Naczelnóm miastem powiatu jest: Grodno, od Krzyżaków nazwane Garten, Gariena, źródło jednakże imienia swego ma istotnie w języku słowiańskim od Grod albo Horod; bo też bardzo starożytną jest osadą tego plemienia. Nie można wiedzieć teraz początku jej, to tylko pewna, że w Latopisach ruskich piérwsza wzmianka o Grodnie znajduje się już pod r. 1128, jako stolicy udzielnej włości 211, które podług nich miało być w r. 1183 spałoném od piorunu razem z cerkwiami murowanemi. Hiedy Kajdan wódz Batego zapuścił się około r. 1241 ze swoją hordą aż do tego miejsca: stał tu na urwistym brzegu rzeki Niemna z prawej jego strony, drewniany gród w którym panował nad okoliczną krainą książe, zwany Jerzy syn Hleba, słowiańsko-ruskiego rodu rycerz. Ten dzielnie broniąc się od napaści Mongołów, poległ sam, a zamek zdobyty i zburzony, po ustąpieniu nawały tatarskiej sterczał samotnie w pośród okolic srodze spustoszonych. Takie to grodzisko czyli Horodyszcze dawne słowiańskie, znalazł książe litewski Erdziwiłł Montwił» łewicz około r, 1241, wyprawiony razem z bracią swemi Wikindem i Towciwiłłem, od W. książęcia Mendoga stryja swego, na szukanie sobie państwa w ziemi słowiańskiej. Tym sposobem Grodno zburzone od Tatarów, opuszczone przez Rusinów, przeszło w spokojną posiadłość Litwinów, którzy zaraz na zgliskach dawnego grodu, nowy zamck zbudowali i przed wałami obyczajem słowiańskim, Sfołp czyli wieżę warowną wymurowali. Podług ruskich kronikarzy Grodno w roku 1253 było już zupełnie w litewskiém władaniu. Knusili się książęta haliccy wspólnie z Tatarami w r. 1278 o odebranie tego zamku Litwinom 212, ale zamiary ich spełzły na niczém; dopićro Krzyżacy po dokonaném podbiciu Sudawii, wyprawiwszy się w lecie roku 1284 pod mistrzem prowincyonalnym Konradem Thierberg, wgłąb Litwy, oblegli po raz piérwszy Grodno czyli Gartenę. Powodem może głównym do tej napaści, było schronienie się pod opiekę tego grodu, pozostałych od rzezi Sudawczyków pogah ziemi litewsko-pruskiej, którzy pod naczelnikiem swym Skurdo nie chcąc uledz przemocy Zakonu, uszli do Litwy i w podzamczu, Grodna lub w jego okolicy, osiedli w r. 1276 pod opieką W. księcia Litwy Trojmata. Przewodnikiem Krzyżaków do wyprawy na to miasto, był Skomund Sudawczyk który znając tutejsze strony gdy był wygnańcem, przeszedł potóm na stronę Zakonu i chrzest przyjął. Po gwałtownym szturmie i zaciętej obronie mistrz Thierberg zdobył nakoniec Grodno, i w perzynę obró. ciwszy, okoliczną ziemię przez oddział Skomunda spustoszył, jeńców i łupy pozabierał. Odbudował jednak niezadługo Witenes następca Lutuwera zniszczony zamek, budowali się koło niego powracający z lasów mieszkańcy, gdy tymczasem nowy napad zagrosił tej warowni. Komtur z Balgi Zygfryd Reiberg wyprawił się w te strony r. 1296 z Prus, i chociaż nic nie zrobił zamkomi, spalił jednakże otaczające go podzamcze. Grodno odtąd stało się celem wypraw krzyżackich, gdyż to była piérwsza główna warownia wyższej Litwy od granie praskich, i klucz niejako do całego kraju w tej stronie. Podczas wyprawy Witenesa na Polskę w roku 1306, mistrz prowincyomalny pruski Konrad Sack w mniemamiu że Grodno słabą jest opatrzone załogą, wyprawił na ubieżenie go Alberta Hagen rycerza. Gwałtowna burza zaskoczywszy go blisko miasta, dozwoliła mu wpaść znienacka aż na przedmieście. Wszakże skończyło się na spaleniu jego i zrabowaniu, bo straż zamkowa miała się na ostrożności. Litwini zatém natychmiast przezornie działając powiększyli załogę, o czém nie wiedząc Eberhard Virnemberg komtur królewiecki ze stem rycerzy zakonnych i sześciu tysięcami jazdy staną pod Grodauem, w nadziei że po spaleniu podzamcza łatwiej je opanuje. Lcez wsparci świeżemi posiłkami Litwini wyszli z twierdzy i stanęli do walki. Od wschedu słońca zaczęta bitwa, trwała z największą zaciętością prawie aż do samego wieczora; odparci zrazu Litwini powrócili do boju, aż nakoniec znaieni Krzyżacy znaczną stratę poniósłszy zmuszeni zostali do odwrotu. Ciągłą jednak usilność do opanowania Grodna utrzymując Krzyżacy, chcieli znowu w r. 1312 napaść na nie zaienacka, uwiedzeni podstępnemi namowami jednego Bajora litewskiego, którego w niewoli u siebie trzymali. Szczęściem jednak dla nich postrzegli się dość wcześnie, że W. książe Witenes stał obozem pod Groduem ze zaaczną siłą, gotów na ich przyjęcie, i co prędzej uszli do swego kraju. Grodno w tym czasie
mocniej obwarowane zostało, jako skład zapasów woe jennych i punkt graniczny, z którego wyprawy litewskie udawały się na wojowanie Mazowsza i pełudniowo-wschodnich powiatów pruskich 213. Dopóki: żył sławny Dawid rządca zamku i powiatu grodzieńskiego, - dopóty Niemcom nie szły pomyślnie ich wyprawy do
tego miejsca. Lecz skoro go nie stało, zaraz im szczęście sprzyjać zaczęło. Za mistrzostwa Wernera Orse:,
len, okeło roku 1328, sześćdziesiąt rycerzy zakonnych
z 3,000 żołnierstwa, zręcznie porebiwszy zasadzki tak
potrafili złudzić załogę, że bardzo prędko i łatwo miae
sto i zamek opanowali. Wtenczas 84 znakomitszych Li;
twinów zabranych w niewolą ochrzcić się musiało
w Prusiech, dokąd Krzyżacy wielkie łupy stąd unieśli.
Zamek grodzieński nadany w roku 1385 przez Jagiełłę Witowdowi. stał się na czas niejakiś stolicą tego książęcia, który pisał się panem a nawet często książęciem grodzieńskim (Dux Hrodnensis). Ale prędkie poróżnienie się jego z królem polskim, przywiodło tego monarchę niedługo potem z hufeami polskiemi pod wały Grodna. Witowd udawszy się znowu do Prus, zostawił ma załodze w tóm mieście straż z Niemców złożoną pod dowództwem krzyżackiego rycerza Marquarda Saltzbach. Tymczasem Władysław Jagiełło po zdobyciu Brześcia, stanął z wojskiem koronnóm pod Grodaem w marcu r. 1390, w zamiarze zdobycia go. Z początku szczupłe siły nie dozwoliły nawet ścisłego oblężenia zaprowadzić, gdy jednak wkrótce Skirgajłło z Litwą, a Włodzimierz Kijowski i Korybut Siewierski książęta z Rusią, przybyli na pomoc Jagielle: zaczęto silnie szturmować do zamków, których już dwa wtenczas było, wyższy i niższy nad Niemnem. Obłężeni jednak dzielnie się bronili i przedłużając walkę, do. czekali się odsieczy. Marszałek Zakonu na czele Krzyżaków spólnie z Witowdem przybyli na pomoc i stanęli na drugim brzegu Niemna naprzeciw zamków grodzieńskich. Pićrwszem ich usiłowaniem było zbudowanie mostu de przeprawy, i już udało się im łańcuch przes rzekę aż do, niższego zamku przeciągnąć, i tratwy pewiązać pod osłoną pocisków załogi zamkowej. Lecz wojska Jagiełły puszczając wielkie sztuki drzewa z góry Niemna, rozerwały łańcuch i zniszczyły zaczęte roboty, poczém przypuszczono szturm gwałtowny do niższego zamku i wkrótce go opanowano. Gdy zaś po odwrocie odsieczy krzyżackiej z drugiej strony rzeki, obłężeńcy s Niemców i Litwinów strony Witowda trzymających się złożeni, poróżnili się z sobą: przyszło do tego, że i górny zamek grodzieński po sześcioniedzielném dobywaniu poddał się Jagielle 214. Nie na długo jednak tym razem został on w posiadaniu królewskiém, bo podczas owej sławnej wyprawy na Litwę Konrada Wallenaroda w r. 1391, Witowd z oddziałem swoim odebrał Grodao pomimo dzielnej obrony Polaków i Litwinów składających załogę. Nie pomogłyby jednak działa z których Witowd tłukł z natężeniem mury zamkowe, gdyby nie kłótnie między oblężeńcami wszczęte osłabi ły dacha obrony. Do ostatecznego jednak poddania się skłonił załogę pożar wzniecony podstępnie wewnątrz warowni. Znajdujący się przy tej rozprawie razem ż Witowdem marszałek Zakonu, okrutnic się obszedł Z Polakami, bo piętnastu z nich ściąć kazał, resztę do Malborga odesłał. W następnym 1392 roku gdy przyszło do pojednania między Jagiełłą a Witowdem, wyrugował on z Grodna załogę krzyżacką i litewskim żołnierzem je osadził. Lecz wkrótce, bo tegoż samego roku jeszcze Zakon mszcząc się za przeniewierstwo Witowda, wysłał znaczne wojska rycerstwem niemieckiém i angielskiém wzmocnione, pod wodzą marszałka Wernera Teltingen i W. komtura Helfensiein, na zdobycie Grodna, jako najgłówniejszego miasta w dziedzicznej ziemi tego książęcia. Nieszczęściem, chociaż załoga licząc 4.000 zbrojnych dosyć mocną była do oparcia
się nieprzyjaciołom, tak jednakże niezdolnego miała
dowodcę, że zamki trzy tylko dni broniąc się, wzięte szturmem zostały; tysiąc Litwy legło w boju, a trzy tysiące poszło w niewolą. W Grodnie zaledwo ślad jego bytu pozostał, bo miasto spalone, zamki zburzone, a okolice zupełnie spustoszone były 215. W kilka lat jednak musiały być i zamki i miasto odbudowane, bo w r. 1398 W. książe Witowd zjechał tu z całym dworem swoim i panami radnemi dla przyjęcia pełnomocników Zakonu, z którym tu w dniu 23 kwietnia zawarł traktat pokoju 216. Władysław Jagiełło zwiedzając Litwę w dalszym ciągu panowania swego, nigdy prawie nie opuszczał Grodna. Tu obchodził r. 1414 święto Bożego Narodzenia, załatwiając nieporozumienia zaszłe z Witowdem; stąd r. 1416 pisał do Cesarza Zygmunta ze skargą na Krzyżaków zrywających zjazd na Niemnie, przyłączając w upominku zabitego na polowaniu żubra; stąd r. 1418 razem z królową Elibietą i radą senatu popłynął Niemnem na.głośny ów zjazd 2 W. mistrzem Kichmejster do Wielony. W Grodnie r. 1425 umawiał się król z tymże mistrzem za pośrednictwem Witowda o granice między Polską a Prusami, co ponowioném zostało w jesieni r. 1426 podczas łowów. — Swidrygajlło objąwszy po Witowdzie rządy W. księztwa, nieraz przebywał w Grodnie, jak świadczą umowy. i pisma jego publiczne stąd datowane. W Grodnie właśnie zbratawszy się z Zakonem przeciw Polsce, zawarł z posłami Jagiełły r. 1432 u:nowę na zjazd do Torunia dla zawarcia ostatecznej zgody. Długi był pobyt Swidrygajłły tego roku w Grodnie, bo stąd ciągle od maja do konca lipca pisywał albo do króla albo do W. mistrza, kłócąc się z pierwszym, szukając pomocy drugiego. Do najważniejszych jednak wypadków zaszłych w tém mieście za panowania Jagiełły, należy poślubienie przez Witowda w r. 1418 trzeciej żony Julianny, pomimo oporu Piotra biskupa wileńskiego, w obecności króla i królowej polskiej. —Po zgonie Władysława III pod Warną, gdy Polacy postanowili oddać koronę polską Kazimierzowi Jagielończykowi bratu jego, świetne poselstwo w tym celu wyprawione z Krakowa, na którego czele był Wincenty Kot arcybiskup gnieźnieński, znalazło tego książęcia w Grodnie dnia 15 października roku 1445. Poprzedziła je przybyciem swóm królowa Zofia wdowa po Jagielle, dla nakłonienia syna do żądań Polaków. Po kilkudniowej naradzie, stanęło na tém, że W. książe Kazimierz złożywszy sejm z ziem litewskich i ruskich w Wilnie, da ostateczną odpowiedź stanom polskim na trzy Króle następnego roku do Piotrkowa 217. Kazimierz IV pół życia przepędziwszy w Litwie, umarł 7 czerwca roku 1492 w Grodnie, przyjechawszy tu z Trek, ciężką już dotknięty niemocą. Zygmunt I i syn jego Zygmunt August często odwiedzali Grodno, to obracając, tędy drogę z Litwy do Korony, to umyślnie na łowy do pobliskich lasów jeżdżąc. Zygmunt August udając się r. 1543 na abjęcie rządów W. księztwa do Wilna, przybył tu w sierpniu ze świetnym i licznym dworem, i polowaniem długo się w puszczy grodzieńskiej zabawiał 218. Zostawszy królem, w Grodnie odbył r. 1568 w czerwcu sejm litewski tem pamiętny na zawsze dla Wilno, że na nim przy ianych swobodach miastu temu udzielonych, nadany zostsł przywilej szlachecki mieszczanom eprawującym nienagannie urzędy miejskie. Na tym zjezdzie król przywileje Tatarów litewskich potwier- - dził: na nim usposobił umysły Litwinów do ochotnego przyjęcia ostatecznej unii z Polską w następnym 1569 roku w Lublinie. — Pod Stefanem Batorym zaczęła się dla Grodna epoka świetności politycznej; w niém om najczęściej przebywał, w gióm najwalniejsze sprawy państwa załatwiał, i tu wreszcie koniec swój znalazł. Pićrwszy raz wiosną r. 1579 sławny ten król zawitał na zamek grodzieński, kiedy się udawał na wojnę inflantską. W następnym roku po dwakroć tu bawił w pochodzie i w powrocie z wyprawy zadźwińskiej, tu w r. 1581 ważne umowy zagaił z posłami Gara Iwana Wasilewicza, tu w sierpaiu r. 1582 złożył radę senatu dla roztrząśnienia pretensyj szwedzkich, poczém sejm prędszy do Warszawy zwołał. W Grodnie jeszcze roku 1584 w miesiącu lutym ważne sprawy gdańskie zae latwiał osobiście i posła królowej angielskiej Herberta przyjmował, a z księciem pruskim rozterki uspokoił. W zimie r. 1585 przybywszy król Stefan do Grodna, zajmując się pozornie przyozdobianiem zamku, istotnie układał plany nowej wyprawy za Dźwinę, i w temie mieście nakoniec w następnym 1586 roku, dnia 12 grudnia przed piérwszą godziną w nocy, przesławny żywot swój zakończył 219. — Znowu za Władysława IV Grodno często widziało króla, dwór jego i wiele znamienitych osób w murach swoich. Roku 1633 monarcha ten w końcu maja przejeżdżając do Wilaa, i cały miesiąc tu bawiąc, podejmował uprzejmie poselstwo weneckie na którego czele był Tiepoli, który królowi niegdyś odwiedzającemu Wenecyą przydany był do boku od Rzeczypospolitej. Podobnież r. 1639 w styczniu, Władysław hojnie tu podejmował przez całe trzy dni Elektora brandeburskiego.— Jan Kazimierz odbył w Grodnie, r. 1653 ważną naradę senatu skąd na sejm do Brześcia wyjechał. Lecz wkrótce, bo w r. 1655 miasto już kwitaące i dość ludne, srogą klęską dotknione zostało. Try-. ugfojące wojska nieprzyjacielskie po opanowaniu całej niemal Litwy, przybywszy do Grodna spaliły je zupełnie, i zaledwo 1661 roku przed zbliżającym się tu Janem Kazimierzem ustąpiły z niego. Po uspokojeniu kraju edbudowane Grodno, stało się na mocy konstytucyi r. 1673 za króla Michała zapadłej, miejscem przeznaczoném na obrady prawodawcze całego kraju; postanowiono bowiem Żeby się tu trzeci sejm z kolei odprawiał wyjąwszy konwokacyjne, elekcyjne i koronacyjne. Pićrwszy sejm grodzieński obu narodów odbył się r. 1678 za Jana JII pod laską Franciszka Sapichy koniuszego lit. obranego marszałkiem, i trwał od 15 grudnia t. r. do 4 kwietnia następnego. Między wielu ważnemi sprawami jakie tu załatwiono, umawiano się także z posłami rossyjskiemi względem przymierza przeciw Turcyi. Król uroczyście zaprzysiągł traktat Andraszowski, i przedłużenie pokoju z Carem Fedorem Alexiejewiczem. Większa jednak liczba posłów rozjeehała się przed zakończeniem sejmu, żaląc się na niewygody szczupłego i źle zabudowanego miasta. Najgorliwiej popierającym tę myśl sejmowania w Grodnie, miał być Krzysztof Pac kanclerz W. lit., który prócz względów publicznych widział w tem również korzyść osobistą, będąc dzierżawcą ekonomii grodzieńskiej. Nie był równie pomyślnym drugi z kolei sejm zwołany do Grodna w roku 1688, na który przy końcu stycznia zjechał król Jan III z żoną Maryą Kazimierą i całe prawie ciało dyplomatyczne przy dworze polskim zostające, to Jest: Nuncyusz papiezki Cantelmi arcybisku Cezarei, baron Zorowski poseł cesarski, margrabia Bethune francuzki, hrabia Dona brandeburski, ministrowie i poseł rossyjski. Pięć niedziel upłynęło na kłótniach podsycanych od Sapiehów nieprzyjaźnych królowi, i nakoniec ów burzliwy zjazd przed obraniem nawet marszałka, zerwany został przez Dąbrowskiego posła wileńskiego i Tokarzewskiego. Złożył więc Jan III zaraz Radę Senalu, gdzie również spory zawzięte nicdobrego nie dały postanowić, a król musiał słuchać dotkliwych przymówek i po większej części niesłusznych wyrzutów, na które jednak osobiście z tronu odpowiadał. Podobnyż sejm r. 1693 w Grodnie pod marszałkiem Michałem Kryspinem Kirszensztejn pisarzem polnym lit., spełzł na niczém.—August II zjechawszy tu w listopadzie r. 1705 dla naradzenia się z przybyłym także do: Grodna sprzymierzeńcem Cesarzem Piotrem W., zwołał Radę Senatu, która ciągnąc się do 16 grudnia, zajęła się naprzód zatwierdzeniem przymierza roku zeszłego z Rossyą zawartego. Poczém zgodzono się na to wszystko co Stany Rptej postanowiły w czasie pobytu królewskiego w Saxunii, rozporządzenia zaś stronni- - ków Leszczyńskiego uznano za nieważne. Naznaczone wreszcie sądy i kary na nieprzychylnych Augustowi II obywateli, uchwalono podatki i pewną liczbę wojska, zapobiegając zaś niedostatkowi pieniędzy, nową mo- netę bić pozwolono. Po skończeniu obrad, wyjechał Piotr W. do państw swoich oddawszy pod dowództwo Augusta wojska swoje w mieście i okolicach stojące. Karol X1I przedsiebiorąc działać w Litwie przeciw Angustowi i wyszedłszy z pod Warszawy w ostatnich dniach grudnia r. 1705, bez względu na wielkie mrozy, stanął 15 stycznia r. 1706 pod Grodnem. 'Tu po różnych bezskutecznych usiłowaniach, i mało znaczących utarcze kach, widząc trudność zdobycia mocno oszańcowanego stanowiska, w którćem się August ze swojemi trzymał: w dniu 18 stycznia zaniechał napaści usunąwszy się na kilka mil wstecz ku Wilau. Widząc to August wyszedł zaraz z Grodna do Warszawy z jazdą saską i eztćrma pułkami dragonów rossyjskich, zostawiwszy dowództwo feldmarszałkowi Ogilvi nad piechotą rossyjską i innemi wojskami, z rozkazem żeby się zachował obronnie tylko, aż póki tam nie wróci z dywizyą która mu. szła na pomoc z Saxvnii pod Schulembergiem. Ogilvi długo się utrzymywał w Grodnie pomimo okropnego spustoszenia okolic, braka żywności i chorób. Dopiero w lutym r. 1708 król szwedzki, zajął miasto prawie bez oporu. Po uspokojeniu kraju odbył się znowu roku 1718 sejm w Grodnie pod laską Krzysztofa Zawiszy starosty mińskiego tem pamiętny, Że na nim piérwszy eioszadano toleraneyii nietykalności osobistej poselskiej, wyrzucając z grona sejmowego Piotrowskiego posła wielkopolskiego, dyssydenta. Równie głośny był sejm grodzieński w r. 1726, zaczęty 28 września w obecności Nuncyoszs, posłów francuzkiego, angielskiego, rossyjskiego, pruskiego i holenderskiego. Sprawy Kurlandyi, «kraju jako lenność do Polski należącego, zajęły najważoiejsze chwile obrad. Stany kurlandzkie jako następcę w razie zejścia bezpotomnego Ferdynanda Kellera, obrały książęciem swoim Maurycego hrabię de Saxe, syna naturalnego Augusta Il. Stosunki sąsiedzkie i położenie w jakiém się August wówczas znajdował, zmusiły sejm 'do skasowania tej elekcyi, i do postanowienia nowego zarządu w Kurlandyi, przyłączając ją na zawsze do korony polskiej 220. Dokonano tego przez wyrok królewski w Grodnie 11 października r. 1726 podpisany, przy nazmaczeniu kommissyi, któraby zjechawszy tu w reku następnym ułożyła ostatecznie podział tego kraju na województwa, z zachowaniem jednak swobód jego i przywilejów. Do uchwał tego sejmu należą także ustawy zabraniające limity sejmów i zabezpieczają: ce pokój dyssydentom. — Po długiej. przerwie znowu Grodno do znaczenia politycznego powróciłu przez zwołany tu sejm r. 1778 pod marszałkiem Ludwikiem Tyszkiewiczem pisarzem W. lit., który jednak 'przez wpływy obce zszedł na mało znaczących ustawach. Wcale inny był sejm w tćmże mieście odbyty r. 1784 od 4 października do 13 listopada za laski Ksawerego Chomińskiego. Zgodnie i przykładnie wiele ustaw pożytecznych dla kraju na nim zapadło, chociaż pod koniec z powodu knowań Dugromowej wszczęły się niesnaski. W ciągu sejmu tego król Stanisław August” wkładał uroczyście w kaplicy zamkowej kapelusz kar. dynalski Janowi margrabiemu Archetti Nuncyuszowi w Polsce, przysłany od Piusa VI. — Następny i ostatni sejm w Grodnie przypadł r. 1793, zaczęty 17 czerwea, na którym 22 lipca dokonany został drugi podział kraju, poczém nastąpiło rozwiązanie konfederacyi Targowickiej 15 września; sejm zakończył się 22 grudnia 221. — Dawszy ogólny rys wypadków publicznych zaszłych w Grodnie, zastanówmy się pokrótce nad dziejami jego wewnętrznemi i poznajmy je pod względem municypalnym. Zdaje się, że piérwszy. przywilej na swobody miejskie dla Grodna i wyzwolenie go z pod praw ziemskich, nadał r. 1391 Władysław Jagiełło zostawszy królem polskim, w którym nazywa je Arar Garihen8is, ale treści tego nadania nie wiemy. Kazimierz IV w roku 1444, jako W. książe litewski przywilejem w Brześciu Lit. w piątek po niedzieli Białej, ogłosił Grodno za jedne z miast głównych litewskich nadając je prawem magdehurskiém. Alexander Jagiellończyk rządząc Litwą odnowił moc prawa miejskiego niemieckiego w Gro-. dnie, przywilejem wydanym w Bersztach roku 1496 w dniu ś. Benedykta, uposażywszy zarazem wójtostwo nadaniem trzech karczem wolnych od podatku, i wol-. nego zbudowania młynu. Ważny ten przywilej wyraża - madto, że mieszczanie zamiast podwód mają odtąd płacić czynszu kop pięćdziesiąt do roku, wyjąwszy wielką potrzebę hospodarską, dla której nieinaczej podwody te dawać mają jak za obaczeniem pieczęci sygnetu książęcego. Przezeń mieszkańcy części miasta Podolanami zwani uwolnieni zostali od dróg, które zwykli byli czynić dla potrzeby zamkowej, nie wyjmując ich wszakże od powinności świecenia pochodniami jadącemu książęciu na łowy, od prowadzenia podczas tychże łowów koni wałaszonych i myśliwych, oraz od obowiązku strzeżenia osoby książęcej w mocy. Nadto miasto uwulnione zostało od tłok, nadane trzema jarmarkami tygodniowemi, w dzień Znalezienia ś. Krzyża, na ś. Małgorsatę i na ś. Jędrzej.. Alexander pozwolił jeszeze miastu mieć swoją wagę, woskownią i łaźnię, a ratusz przenieść na miejsce wygodniejsze, wreszcie nadał pla» ce puste z wolnością osadzania nowych mieszkańców w mieście i sa Niemnem. Widać że już Grodno dość. zamożne było od czasów Jagiełły, kiedy za syna jego Kazimierza IV ponabywało wsi i obręby ziemi z łąkami, co się pokazuje z przywileju Alexandra potwierdzając . eego te nabycia, pod daniem 16 lipca r. 1502 w Nowogródku wydanego. Inny przywilej tegoż króla w Wilnie 11 maja r. 1506 datowany udarował mieszczan wolaym wstępem do puszczy królewskiej pod Prutcami. Zygmunt I podniesiony na W. księztwo lit., bawiąc w Grodnie zatwierdził r. 1506 w dzień ś. Barbary (4 grudnia) właśnie na cztery dni przed wybraniem swojem na króla polskiego, wszystkie nadania Alexandra dla Grodna. Ale mądry i sprawiedliwy Zygmunt nie przestał natém, miasto w ciągu panowania jego otrzymało najważniejsze swobudy dla siebie. On je uwolnił od wszelkiej juryzdykcyi zamkowej, rolników przesiedlonych do miasta zwracać na wieś zabronił, on kup-' ców grodzieńskich od opłaty cła na Niemnie do Kowna i na rzece Necie do Prus handlujących uwolnił, on nakonice wszystkich mieszkańców tego miasta z całą mocą królewskiej swojej władzy strzegł od nadużyć starosty i namiestników jego. Żona jego Bona mając sobie daną do dzierżenia ekonomią grodzieńską szczególniej się zajęła bytem miasta. Ważne i pamiętne są dwa jej przywileje, które wyświecają jak żywo obcho< dził ją porządek tego starożytnego grodu i los jego mieszkańców. Pićrwszy w Wilnie r, 1540 we wtorek. przed ś. Maryą Magdaleną dany z podpisem własnoręcznym królowej i pieczęcią jej przyciśnioną, powściąga nadużycia wbrew przywilejom miastu nadanym po-: wstałe, wszystkich właścicieli domów jakiegokolwiek stanu do posłuszeństwa juryzdykcyi miejskiej przyniewala, od ceł i ciężarów niesłusznych mieszczan uwalnia, jarmarki upadające podnosi i pieczęć właściwą i oddzielną wójtewi z ławnikami mieć pozwala. Drugi jej przywilej także w Wilnie r. 1541 lipea 25 podpisany, jest właściwie nową ordynacyą miasta. W nim na początku skarciwszy ostremi słowy niedbalstwo o dobro publiczne wójta, burmistrzów, rajców i mieszczan grodzieńskich, nakazuje odtąd burmistrzom opuszczającym urząd, co rok czynić liczbę, to jest zdawać rachunek z szafunku dochodów miejskich przed namiestnikiem królowej, wójtem i nowo obranemi burmi- -strzami, niemniej zaleca większą pilność w chowaniu pieczęci miejskiej i księgi spraw, dla uniknienia fałszu; zabrania pokątnie wbrew prawu magdeburskiemu czynić mieszczanom testamenta; stanowi granicę między juryzdykcyą magistratu a władzą wójtowską; rozkazuje rynek i ulice w Grodnie kamieniami regularnie brukować, wodę każdemu właścicielowi przed domem swoim na przypadek ognia utrzymywać, kominy pilnie oczyszczać; poleca wyznaczonym do tego rajcom i ławnikom co rok domy przeglądać, żeby wiedziano czego do wygody i ozdoby miasta potrzeba. Następnie Bona zaleca żeby wybierano do urzędów miejskich ludzi godnych, którzyby nie dla datków i podarków, ale dla cnoty, dobrze czynienia miastu i sprawiedliwości, do, piech się kwapili; wybranym zaś starać się każe o pomnożenie dochodów miasta z czynszu od kram, postrzygalni i przekupniów, jednakże bez uciemiężenia; nakazuje odbudować z balów dębowych dom wójta grodzieńskiego starością i nicdbalstwem upadły, oraz zegarmistrza sprowadzić do odnowienia i oczyszczenia zegaru miejskiego. Nakoniec dodaje królowa w tym swoim przywileju: „Nakaznijemy nadto, aby książęta, baronowie i szlachta w mieście naszém grodzieńskiém domy, role i place mający, którzyby osobliwym listem N. Książąt, Królów i W. Książąt Litewskich wyjęci nie byli, podatki miejskie płacili, a ciężary zarównie z mieszczany naszemi ponosili, a mieszkańcy ich, choćby też samych panów wyjęto od podatków i ciężarów, mają wszakże juryzdykcyi miejskiej być posłuszni. — Z tejże erdynacyi królowej Bony okazuje się, że w Grodnie obyczajem w Wilnie zachowywanym, pod jednym wójtem czyli prezydentem miasta, byli podwójni burmistrze, jeden litewski, drugi ruski, i rajce litewscy i ruscy, co pokazuje dwoiste pochodzenie mieszkańców. Ściślejszy więc porządek, a przezeń podniesienie miasta, Grodno winne jest w dawnych czasach owej Bonie chciwej korzyści i bogactw, ale miłującej ład i zamożność w posiadanych przez nią majętnościach. —Syn jej Zyguiunt August nakazawszy powszechne pomiary grune tów po włościach i miastach królewskich w Litwie, i naznaczywszy pewien czynsz od ziemi w każdém mieście: uwolnił jednak mieszczan grodzieńskich przywilejem roku 1561 dnia 28 marca w Wilnie danym, od płacenia 12 groszy od włoki za miastem przez mieszkańców posiadanej, do czego obowiązani byli w zamian za tak zwane tłoki, i wyzwolił nawet od prętowego, to jest od czynszu za place.miejskie. Nadto innym przywilejem roku 1562 marca 3 w Wilnie podpisanym nadał miastu nowe sadziby po oddaleniu żydów. pozostałe, do budowania się za Niemnem i ogrody, a z prawego brzegu Niemna gdzie samo miasto jest zbudowane, darował na paszę półtrzeci włoki łąk wyżej rzeczki Horodnicy położonych. Stefan Batory, którego Grodno najczęstszym i najulubieńszym było pobytem, stał się też troskliwym obrońcą i opiekunem tego miasta. Potwierdziwszy bowiem wszystkie jego przywileje dnia 5 listopada r. 1576 na sejmie walnym w Toruniu, następnym przywilejem tegoż roku i miesiąca trzydziestego dnia w temże miejscu podpisanym; nadał Grodnu prawo utrzymywania składu soli krupiastej sprowadzanej tu oddawna Niemnem z Gdańska i Królewea, lub też lądem z Kowna, której już nie wolno było prowadzić dalej w górę Niemna wicinami, ale tu sprzedawać. Innym razem tenże król Stefan uwolnił mieszczan od podatku przez Zygmunta Augusta podczas wojny nałożonego na słodownie i browary, te znowu karczmę pozwolił mieć w rynku wyjętą od opłat królewskich, i innych wiele swobód zapewnił. Przywileje dosyć liczne Zygmunta III dla Grodna, wyjąwszy ten, którym 2 lutego r. 1589 przejeżdżając przez fo miasto potwierdził nadania przodków, tyczą się po większej części zabezpieczenia miasta korzyści z prepinacyi i z mliwa. Jednakże tenże sam król uwolaił Gredno r. 1627 od wszelkich stanowisk żołnierskich, przez które wiele bardzo ucierpiało, i tegoż roku pozwolił brać myto brukowe od woza po dwa szelągi, dla utrzymania i naprawy bruków dotąd w stanie najgorszym będących, a r. 1629 marca 20 wydał prsywilej na pobieranie targowego i rynkowego dla pomnośżenia doehodów miejskich. — Oprócz tych przywilejów liczne ustawy sejmowe w 17 i 18 wieku, usiłowały zabezpieczyć własności miejskie 222. — Zygmunt III przywilejem wydanym na sejmie koronacyjnym w Krakowie r. 1588 grudnia 28, za zgodą Stanów Rptej, między innemi do- brami i Grodno z pewnemi włościami na stół królewski wieczyście przeznaczył 223. Za panowania tego króla stanął na Niemnie pod tem miastem bardzo piękny most drewniany, od wszystkich wówczas chwalony, Staro: wolski powiada, że piękniejszego nadeń Polska nie miała. Król Stefan zamek dawny na nowo wymurówał na wyniosłym brzegu Niemna przy ujściu do niego Horodnicy, i przekopem go głębokim otoczył. — Tak urządzone miasto, przez cztery wieki od połączenia Litwy z Koroną, nabywało koleją czasu licznych fundacyj kościelnych, które murami swemi znacznie ozdabisjąc Grodno, przyczyniły się również do jego znaczenia I zamożności. Oprócz cerkwi obrządku wschodniego, które tu jeszcze przed zajęciem ziemi grodzieńskiej do Litwy, w 12 wieku miały istnieć, i z których najdawniejszym może jest kościołek Bazylianów na Kołoży. pozostały: Witowd zostawszy W. książęciem Litwy na schyłku 14 wieku natychmiast ufundował kościół farny. Kazimierz Jagielończyk odnowił tę fundacyą, a król Alexander r. 1496 zatwierdzając ubogacił, Batory zaś r. 1584 fundusz probostwa znakomicie pomnożył. Po farze najdawniej są do Grodna wprowadzeni Bernardyni, przez Zygmunta III r. 1595, mający klasztor swój z kościołem na wzgórzu murem obwiedzionym, Niedaleko osiadły Bernardynki fundowane przez Jana Wojskiego grodzieńskiego i brata jego Adama Scypionów, około r. 1620. Po nich przybyli Dominikanie, którym r. 1633 d. I2 lutego fundusz uczynili Fryderyk i Krystyna z Pociejów Sapiehowie Podkomorstwo witebscy, i Starostowie ostryńscy, który konst. r. 1635 potwierdziła. Około r. 1643 Alexandra z Sobieskich Wiesiołowska marszałkowa lit. z mężem fundowała tu Brygitki i bogato je uposażyła. Jezuitów piérwszy wprowadził Franciszek Doł mat Isajkowski biskup smoleński przed rokiem 1647, tego zaś roku Krzysztof Chalecki miecznik lit. znaczne im dał uposażenie. Piękny ich kościół wymurowany został r. 1633 kosztem pomienionego biskupa Isajkowskiego, konsekrowany zaś dopićro w roku 1667 pod tytułem ś. Franciszka Xawerego. (Po skasowaniu tego zakonu, przeniesiono tu parafiją miejską wr. 1798.) — Fundatorami kościoła i klasztoru Karmelitów bosych w r. 1676 d. 26 marca byli, Andrzej i Barbara Kotowiczowie kasztelanowie wileńscy. Na przedmieściu grodzieńskiém za Niemnem ud przyjazdu z Warszawy znajduje się kościół z klasztorem księży Franciszkanów, którzy założenie tu swoje winni są Bustachemu Kurczowi podkomorzemu parnawskiemu, potém kasztelanowi witebskiemu. Oprócz wyliczonych
zgromadzeń zakonnych są także Bazylianki 224: — W tak
Dodać tu wypada że kościół Bazyliański na Kołoży w Groznakomitém już mieście gdzie się tyle sejmów odbywało, August III dla szczupłego pomieszczenia obrad krajowych i osoby królewskiej w dawnym zamku, wymurował nowy gmach na ten cel, piękny dość i rozległy, niedaleko starego także nad Niemnem. Wspaniała w nim sala, wielka izba senatorska i kaplica zwracają uwagę widza. Na przestronnym placu wzniesiono osobny dom na kancelaryą królewską. Sejm r. 1768 przeznaczył na naprawę tego zamku i opatrzenie w przyzwoite sprzęty złp. 300,000, a na utrzymanie go w należytym stanie 10,000 złp. corocznie. Uchwałą późniejszego sejmu warszawskiego w r. 1775, przeniesiono do Grodna z Mińska i Nowogródka kadencyą trybunału głównego lit., a kommissya skarbu lit. nie raz tu odbywała swoje czynności. — Jakkolwiek Grodno przez te wszystkie nadania i fundacye stało się pomimo dwóch pożarów jakim w latach 1753 i 1782 uległo, znakomitém miastem w Litwie: wywyższenie jednak Antoniego Tyzenhauza, prawdziwego człowieka stanu, obdarzonego sercem oby- - watelskiém i twórczemi pomysłami we względzie administracyi kraju, na stopień podskarbiego nadwornego W. Ks. Litew. i starosty grodzieńskiego, w roku 1765, przez Stanisława Augusta, wyniosło też i Grodno do. wyższego stanowiska w Polsce owczesnej. 'Tyzeńhauz objąwszy zarząd ekonomij królewskich, słuchając tylko natehnień samodzielnego gieniuszu swego, jakby. rószeską czarodziejską, w przeciągu lat dziesiątka z miasta na pół śydowskiego, zaledwo lichemi jarmarkami
cerocznie i sejmami czasem nieco poruszającego się,
jakiém było Grodno, utworzył w niem piérwszc i podobno jedyne w kraju siedlisko, sztuk przemysłu i nauk. Obrawszy je około r. 1770 za środkowy punkt
swoich sprężystych działań do. dźwignienia kraju z ubóstwa i otrętwienia w bycie materyalnym, tu zakłada
dom handlowy czyli kantor, rozległego kredytu za grknicą używający, tu szkołę weterynaryi i ogród botaniczny pod przewodnictwem uczonego Giliberta professora medycyny z Montpellier sprowadzonego, ta wyborną szkołę mierniczych tworzy, tu urządza wzorowe
biuro ekonomiczne do ukształcenia zarządców i rachmistrzów w wiejskiém gospodarstwie. Nie koniec na tém,
w Grodnie to, na przedmieściu jego Horodnicą zwamik Tyzenhanz sprowadziwszy z Niderlandów i z Niemiec biegłych fabrykantów, zakłada wielką osadę fabryezną pod dozorem Jakóba Becu. W niej w porządnych
domach murowanych, powstaje fabryka wyrobów płó- '
ciemnych, a mianowicie stołowej bielizny, z wielkiemi
blechami opodal nad rzeką Łosośną urządzonemi; fa-. bryka sukna do której wcłny cienkiej z wojew. lubelskiego dostarczano; nakoniec fabryka muślinów, wyro-. bów jedwabnych, pasów jedwabnych oraz złotem przetykanych, i fabryka powozów na wzór paryzkich. Obok
takich zakładów fabrycznych tworzy Tyzenhauz szkołę
budowniczych, potóm szkołę weterynaryi przekształca
na instytut lekarski, gdzie mianowicie pod przewodnie
ctwem Giliberta chirurgii i sztuki położniczej usilniej
uczono. Przy nim zakłada ogród botaniczny, urządza bibliotekę i abinet historyi naturalnej, a do tego wszye stkiego dodaje korpus kadetów, mający sposobić do służby wojskowej młodzież litewską. Nie byłoby może granic ogromnym zamiarom Tyzenhausa usiłującego '- objąć wszystkie gałęzie potrzeb krajowych, nietylko użytek bezpośredni i wygodę, lecz przyjemność nawet ma celu mających, bo i szkołę baletu da wyliczonych zakładów przyłączył: gdyby zawjść nikczemna nie zerwała wszystkiego gwałtownie i nie obaliła na zawsze najpiękniejszych nadziei polepszenia bytu krajowego. Tyzenhauz w chwili najbujniejszego rozwijania się dzieł swojego gieniuszu i obywatelskiego poświęcenia się, pozbawiony urzędu, skrzywdzony na własnym majątku, padł. ofiarą uknowanych na zgubę jego podstępów i sabiegów. Z nim runęły wkrótce najpiękniejsze zakłady, zestawując tylko po subie ślady swego bytu w murach dotąd jeszcze składających tak zwaną część miasta Horodnicę, i o pół mili odległą od Grodna osadę Łoseśnę. Do ważnych instytucyj tego wielkiego mężą dadać należy jeszcze udoskonalenie pozostałej po Jegpitach drukarni, i założenie giserni dostarczającej dłogo potem liter typografiom wileńskim. Szkoła lekarska gkędzieńska ze zbiorami swemi przeniesiona około r. 1781 do Wilna 225, stała się zawiązkiem wydziału lekarskiego w uniwersytecie; z innych zakładów korsystali obywatele, reszta zmarniała i znikła z niepowetowaną szkodą dla kraju. — Kommissya Edukacyjna usta. gowiła w Grodnie szkołę wydziałową, to jest gimnazyum, powierzając je Dominikanom, którzy między innemi zbiorami naukowemi posiadają liczną i wyborową bibliotekę. — Grodno pod 530 40' 857! szerokości geograficznej, a 219 29' 15/' długości położone wesoło na wyniosłym brzegu Niemna z prawej strony koryta jego, i otoczone wzgórkami obiegającemi tę rzekę, w.dziesiątej części swoich zabudowań murowane, rozciąga się w nizinę ku zachodowi. Rynek zamurowany w kwadrat g ratuszem pośrodku, odznacza się wielkiemi domami. Lubeckich i Brzostowskich, stąd jedna.ulica murowa-- mai długa zwana Dominikańską prowadzi na Horodnicę. Na wystawie klasztoru jest tablica marmurowa ozdobiona popiersiem królewskiém, z datą roku 1784 i wyrażeniem dobrodziejstw przez Stanisława Augusta Dominikanom wyświadczonych. Druga ulica z rynku wychodząca podobnież murowana, prowadzi do obu zamków, z których stary, zaledwo już ze starożytnych murów swych zachował jedne skrzydło, i głęboką bramę sklepioną a ciosowym kamieniem po krawędziach okładaną z herbem Batorych. Na rynku stoi także fara dawna, kościół zaś pojezuicki nosi cechę wszystkich kościołów przez Jezuitów budowanych. W nim prócz portretu fundatora biskupa Isajkowskiego, godne są uwagi na boazeryach nad ławkami stare malowidła wystawujące processyą wprowadzenia obrazu N. Panny do tej świątyni przez biskupa Białłozora, gdzie widać dawne ubiory, powozy i zaprzęgi. — Grodno ma starostę gro-. dowego, sądy ziemskie i grodzkie, Ludność jego w drugiej połowie 18 wieku od 7 do 10 tysięcy dochodziła 226.
Powiat grodzieński liczy prócz głównego swojego miasta, kilkanaście jeszcze miasteczek i osad, z których godniejsze pamięci są:
Сноски
211 Latopis Hypacowski. Ob. T. III Zbioru Ruskich Kronikarzy p. Kommissyą Archeograficzną wydanego r. 1843.
212 Latopis Wołyński u Karamzina T.1V. w przypisie 151, str. 67, przekł. pols. — Latopis Hypacowski pod r. 1277.
213 O tóm umocnieniu Grodna jest wzmianka w skardze Książąt Mazowieckich i Biskupa Płockiego, do Papieża w r. 1325 sierpnia 25 zaniesionej.
214 Długosz X. 125.
215 Wigand, p. 345. — Voigt, V. 037.—. Byli wtenczas pod Grodnem, rycerze z Hollandyi i Francyi.
216 Voigt, VI. 93—5.
217 Albetrandi, Panow. Kazimierza i t. d. JI. 203.) Bielski pisze w kronice swojej o tym wypadku: »Król Kae zimierz wpadł w chorobę czyrwoną, z ktorey co daley to był. midleyszy. Bernardyni go leczyli grubym chlebem, takież pieczonymi gruszkami, z czego począł puchnąć, kdzał sob e kapłana wezwać, przyiąwszy Pańskie świątości, umarł w Grodnie na zamku siodmego dnia czyrwca.»
218 Szczegóły ob. w zajmującym artykule Tymot. Lipińskiego w Tomie LV Bibliot. Warszaws. str. 80—87..
219 Ob. moją History Wilna T. II. str. 185.
220 Cała ta sprawa o sukcessyą kurlandzką wyłuszczona jest w piśmie spółczesnóm drukowanóm bez wyrażeniu miejsca, pod tytułem: Privilegia et jura praecipua Ducatus Curlandiae et Setnigalliae, anno Domini 1719 impressa, nunc autem anno 1136 reimpressa. Folio stron 90 prócz indexu; sign. A8, X 2.
221 W r. 1795 w Grodnie na zamku Stanisław August podpisał 25 listepada swoją abdykacyą, a 15 lutego r. 1797 wyjechał stąd na mieszkanie do Petersburga. 7
222 Konst. sejm. r. 1777 Vol. Leg. VI. fol. 334. tit. Immunitat. miast. »Niemniey miasto Grodno Domicilium Seymow reassumuląc in omnibus punciis, clausulis, et paragraphis konstytucyą 1677 i 1678, przy wszystkich wolnościach w konstytucyach opisanych śnriollbilier zachowaiemy „»
223 Podług tego przywileju Ekonomia Grodzieńska razem z dzie rżawą Olicką; następne w obrębie swym zawierała, folwarki i miasteczka: Horodnica, Nowydwór, Ławno, Krynki, Odelsko, Kraśnik, Kwasówka, Kuinica, Kotra, Skidel, Wiercieliszki, Jesiory, Sałaty, Milkowszcsyzna, Mosly.
224 dnie, zasługuje na uwagę pod względem starożytnej swej i osobli- ' wej budowy. Wiadome są i znane sklepienia garczkowe, o któ» rych mówi professor Podczaszyński w swojej Arcbitekturze, ale rzadko gdzie można widzieć mury takie. Tymczasem ściany tego kościoła składają się zewnątrz z muru w jedną cegłę, a wewnątrz są wykładane takiemi garnkami, których nawet otwory nie są 3atkane wspnem. Budowniczy musiał tego sposobu murowania ścian użyć dla ulżenia grubości fundamentów.
225 Ob. Jaroszewicza Obraz Litwy str. 251.
226 Lachnicki w swojej statystyce gubernii grodzieńskiej (Wilno u Zawadzkiego r. 1817) zaledwo już 5,091 mieszkańców Grodnu naznacza, domów zaś 1,109, z których 122 murowanych,
* Kodex Dypl. Litwy. Raczyńs. p. 210. (с. 362; знак сноски в тексте не распознан)