III. Жмудское княжество (часть 3 из 5): оригинал
III. Жмудское княжество (часть 3 из 5). С. 528-554. Польский текст издания.
Połąga, miasto nad morzein Baltyckiém, po litewsku Pałanga zwane, od wyrazów ga łanga, co znaczy po polsku do okna350. Niemcy zowią je Polangen, leży na tym wązkim szlaku morza, jaki pozostał własnością Żmudzi, po ostatecznych traktatach w r. [422 między nią a Krzyżakami, o mil 5 od Memla (Kłajpedy), i jest naczelaém miejscem powiatu tegoż imienia, a razem starostwa płacącego kwarty złp. 7,052. Sejm r. 1776 zgodził się na oddanie go na dziedzictwo Ignacemu. książęciu Massalskiemu biskupowi wileńskiemu, w zamian za hrabstwo Lachowickie. Kościół farny fundo+ wała r. 1595 królowa Anna Jagielonka, dzierżąca to starostwo w oprawie wdowiej. Żmudcini opierając się ciężkiemu jarzmu panowania krzyżackiego stoczyli pod Połągą w r. 1409 z wojskiem zakonu zaciętą walkę, i «poraziwszy je na głowę, oświadczyli, że władzę tylko W. książęcia Witowda nad sobą uznawać będą. —Połąga do początku 18 wieku była portem jedynym w Litwie, O ćwierć mili zaledwo ad miasta przy strumieniu uchodzącym do morza, obok góry piasczystej zwanej od żeglarzy kolenderską czapką, znajdują się ślady innej osady, noszącej dziś nazwanie Starego-poriu. Zdaje się jednak, że to właściwiej było pierwotne osadzenie miasta, czyli Stara-Połonga. Port bowiem był dalej Jeszcze o trzy ćwierci mili na samej granicy kurlandzkiej, gdzie rzeka Szwenfa oddzielając krainę Kuronów wpada do Baltyku. Rzeka ta u Kurlandczyków nazywa się Aa, dla tego że przy wpadnieniu swém do morza załamuje się w kształcie tej litery. Z prawego jej: brzegu leżało miasto zwane Szwenta 351, które dziś HeiligenAa zowią, i tu był port Szwentowski. Lecz na lewym brzegu rzeki, żadnych znaków jakiejkolwiek osady nićma. Zawijały tu statki małe handlowe, z Holandyi mianowicie, po len, pieńkę i zboże, obficie na Żmudzi rodzące, jak dziś zawijają do Lipawy i Windawy. Horst kupiec angielski utworzył tu nawet za przywilejem króla Jana III r. 1685 kompanią handlową angielską, która czas niejakiś trwała. Ale nieszczęsne najście Szwedów na Polskę, koniec wszystkiemu położyło. Kae rol XII na proźbę zawistnych kupców Rygi, kazał w roku 1701 zawalić kamieniami i zniszczyć ten port, Anglicy zaś przenieśli się do Lipawy 352. Trudno dojść teraz czy port przy ujściu Szwenty jest Jednym itymże samym portem, który był pod Starą-Połongą? czy też były to dwie różne przystanie handlu litewskiego. O portie połongowskim już pod r. 1466 dzieje wzmiankę czynią. Zdajesię wszakże z większém podobieństwem do prawdy, że to były dwa porty różne, z których połongowski zaczął już być zasypywany piaskami morskiemi, nim się Szwedzi przyczynili do jego zniszczenia353. Nie wiemy daty nadania prawa magdeb. Połondze, to jednak pewno że je miała. W okolicach miasta i na całém żmudzkiém wybrzeżu Baltyku, morze zwłaszcza jesie- ” nią wyrzuca mnóstwo bursztynu, zwanego po litewsku gintaras, który pod rozmaitemi postaciami przerobiony stanowi główną ozdobę ubioru kobiet wiejskich po catej Żmudzi.—Połąga leży na równinie piasczystej, między dwiema górami nad samym brzegiem morskim wznoszącemi się. Z tych piérwsza od północy, o której jużeśmy wspomnieli, lasem sosnowym porosła zowie się u żeglarzy Holldndische.miitze, od podobieństwa jej kształtu do czapki czyli też kapelusza. Massalski zostawszy dziedzicem Połongi, chciał wyciąć ocieniający ją las, ale na proźbę holenderskich żeglarzy, którzy do tego znaczny podarunek dołączyli, zaniechał zamiaru. Znakomitsza, a dla Litwinów miłej pamięci jest druga góra od pułudnia Połongi również nad samém morzem wznosząca się, zwana Biruta. Wieniec stoletnich sosen osłania jej wierzchołek, z którego prześliczny widok od- " krywa się na morze, wskazując zdala żeglarzom bliskość lądu. Na szczycie góry wznosi się krzyż, jakby pamiątka że to jest może ostatnie miejsce na Żmudzi, gdzie go utkwiono jako godło nowo przyjętej wiary. Lecz jeżeli to miejsce ma powab dla wędrowca, historya jego pełna poezyi pamiętną będzie na zawsze dla Litwinów. Biruta tém jest prawie dla nich, co mogiła Wandy dla Polaków. Wszyscy znają podanie dotąd o niej zachowane, ale niepodobna żebyśmy go choć w ogólności tu nie przytoczyli. —W 14 wieku, w epoce samodzielności i sławy narodu litew., żył na Żmudzi w okolicach Połągi, może nawet w samej Połądze, możny Bajor to jest pan żmudzki, imieniem Widymund. Młodziuchna i śliczna jak róża, 'córka jego Biruta, zaledwo wyszła z dzieciństwa a już poświęconą została bogom, a jak chcą drudzy na usługę bogini pogańskiej Praurimy, na cześć której wieczny i święty ogień miał się palić dniem i nocą, na tej samej górze pod Połągą, co potém imieniem pięknej kapłanki przezwaną została 354. Pewnego dnia książe Kiejstut wracając z wyprawy na Krzyżaki, który wiedział dobrze o nadzwyczajnej urodzie i gładkości Biruty, bo na cały kraj słynną była, zawitał w dom Widymunda do Połągi. Ujęty natychmiast cudowną pięknością młodej Wajdelotki, prosił żeby mu była żoną; lecz Biruta pomna na śluby bogom uczynione, oparła się woli książęcia swego. Kiejstat był młody, był zwycięzcą wrogów Perkuna i Litwy, był nakoniec panem samowładaym Żmudzi; —Kiejstut głosu tylko miłości słuchając i na nic niebacząc, uwiózł poniewolnie Birutę, i do stolicy swojej na zamek de Nowych Trok przywiódłszy uroczyście poślubił. Biruta była matką sławnego Witowda, a po zgonie męża pomimo ochrzczenia się syna, zostawszy wierną dawnej wierze bogów litewskich, powróciła do rodzianej ziemi żmudzkiej, i jak chce podanie ludu, na owej górze pod Połągą w pałacu od Kiejstuta jeszcze jakoby sbudowanym, zamieszkała. Tu nawet po zgonie mogiłę jej wzniesiono, jeżeli to prawda, że górę tę dotąd lud grobem świętej Biruty (Raksztis Swiestas Biratas) nazywa. Jej cnoty, cześć dla bogów co jeszcze narodowemi być nie przestali i dobroczynność zjednały dla jej pamięci uznanie ją za świętą między ludem. Długo więc po zśprowadzeniu wiary chrześciańskiej na Żmudzi, nietylko stąd ale i z Prus mnóstwo przychodniów zwiedzało to miejsce oddając cześć boską Birucic i znosząc jej ofiary. A kiedy kapłani katoliccy usiłowali wzbraniać tych pielgrzymek, lud gwałtownie i zbrojne zączął się sgromadzać.. Jeden tedy z proboszczów Połągi wzniósł na szczycie góry kaplicę pod wezwaniem ś. Jerzego, do której lud przywykły do czci dawnej długo licznie się garnął, niosąc ofiary i paląc świece na ołtarzu. Dotąd wieśniacy niczapomnieli o Birucie i w pieśniach swoich pamięć jej zachowali 355. —W okolicach Połągi znajdują się liczne kurhany czyli mogiły zwane po litewsku Karejwu-kapaj (rycerskie mogiły) albo Mylżyniu-kapaj (olbrzymie groby), których i po całej Zmudzi mnóstwo widzieć się daje 356. Tu się znajdują odwieczne praojców narodi litewskiego popioły i zwłoki, a między niemi może się i szczęśliwych zdobywców mięszają groby. Z jednych i drugich nie raz wydobywane były, godła i sprzęty rycerskie odległej starożytności dowodzące; ale mało ich doszło obecnych czasów 357. Kretynga, o 2 mile od Połongi na samej granicy pruskiej, nad rzeką Okmianą, ma mieć nazwanie od wyrazu litewskiego Krofos, okręt. Miasto porządne, mue rowane, dziedzictwo niegdyś sławnego wodza Jana Karola Chodkiewicza, który tu r. 1610 Bernardynów fundował, wymurowawszy im kościół w stylu gotyckim dotąd stojący, z klasztorem. Kretynga już wtenc$as była miastem handlowém i zamożném, konst, sejmowa r. 1607 nadała jej nawet przywilej miasta składowego, jak Bownu358. Dotąd mury i bruki tego miasta świadczą o jego dawnej zanrożności. Zwane inaczej Karol-. 8tadt, od imienia Chodkicwicza, otrzymało prawa miejskie magdeburskie za jego czasów. Teraz w Kretyndze sam tylko ratusz w gruzy się rozsypujący, a w archi» wum rosieńskiém trzy księgi akt Magdeburyi Karlosztadzkiej od r. 1713 do 1779 zachowane, świadczą jedynie już o dawnym stanie tego miasta. Bernardyni posiadają w swoim księgozbierze wiele szacownych dzieł kościelnych, i utrzymują szkołę podwydziałową. Znajduje się także w mieście kościół ewanielicki. Lud wiejski w okolicach Kretyngi słynie zamożnością swoją. Hetow nad rzeką Jurą naczelne miasteczko powiatu czyli ciwuństwa, z wielkiém starostwem płacącem kwarty złp. 6,328, które przy końcu 18 wieku zostawało w dzierżawie emfiteutycznej Ogińskich (obecnie dziedzietwo ich imienia). Leży o 4 mile na południe Telsz, w okolicy w lasy i pastwiska obfitej, samo prócz kościoła parafijalnego, ma słynną na całą Żmudź synagogę żydowską. Lud wiejski w okolicach Retowa osiadły z dawna na czynszach, jest gospodarny, przemyślny i zamożny. = Kroże, po litewsku Krażej, nad rzeką Krożentą, wpadającą do Dubissy, po obu jej stronach zbudowane miasto o 4 mile od Rosień. Król Mindow (Mendog) po przyjęciu wiary chrześciańskiej, nadając r. 1257 wiele dóbr na Żmudzi zakonowi inflantskiemu, darował tak. że całe Kroże 359. Gdy wszakże stosunki te Litwy z zakonem rozerwały się z czasem, miejsce to ze wsi urosłszy w miasteczko, stało się naczelnem powiatu tegoś imienia. Około r. 1547 nadane zostały jednemu z Keżgajlłów 360 za zasługi, ale nie na dziedzictwo zapewne, gdyż w r. 1559 Katarzyna księżna Suffolk i mąż jej Ryczard Berth, emigranci angielscy przybywszy do Polski, już od Zygmunta Augusta w zastaw te dobra wzięli, za 3,676 talarów, czyli 1,613 kop groszy litews, i 2 grosze. Mikołaj Radziwiłł wojewoda wileński wypłaciwszy tę summę powracającym do kraju Anglikom wszedł w ich prawa, i usadowiwszy się tam jak w dziedzictwie, zamek sobie obronny wymurował, a wodami go rzeki Krożenty otoczył. Następca jego Mikołaj Krzysztof Radziwiłł dostał Kroże na dziedzictwo przywilejem Zygmunta Augusta I czerwca r. 1568 w Grodnie danym, a po spaleniu się jego potwierdzonym od Stefana Batorego w Malborgu r. 1577. Radziwiłłowie pisali się hrabiami na Krożach. Kościół farny tutejszy należy do dziewięciu pierwiastkowych kościołów chrześciańskich założonych w tej ziemi r. 1413 przez Jsgieł- 4ę i Witowda, i najbogatszym funduszem jest opatrzo- - ny ze wszystkich probostw na ŹZmudzi; wszakże kościół jest drewniany. Jan Karol Chodkiewicz fundował w mieście tém, dziedzictwie na on czas Mikołaja Krzy-' sztofa Radziwiłła wojewody wileńskiego 361 roku 1614 Kkollegium Jezuickie wielkie murowane, i jak powiadają zamek na nie obrócił, w którém zakonnicy ci szkołę wyśszą otworzyli; roku zaś 1621 wyjeżdżając na wojnę turecką, założył przy niém fundamenta kościoła pod tytułem Panny Maryi 362. Sławny Kazimierz Sarbiewski już wtenczas słynący jedynemi po Horacyuszu poczyami łacińskiemi godnemi tego mazwiska, na pamiątkę położenia kamienia węgielnego przez Stanisława Kiszkę biskupa żmudzkiego napisał piękną odę, pod tytułem: Saera Litkothesis cum Chodkiewitius contra Osmanusm exercilus moueref, drukowaną w Wilnie r. 1621. Tau w Krożach wiekopomny ten Liryk, przez niemały czas mieszkając, znaczną część swoich wzniosłych pieśni utworzył, tu szukał nieraz natchnienia przechadzając się samotnie między odwiecznemi dębami ocieniającemi wierzchołek góry bliskiej miasta, zwanej Miedziakałnie. Na niej podług podania ludu miała być sa czasów pogańskich oddawaną cześć bogini myślistwa Medśsojsa zwanej, którą wyobrążano w szacie ze skóry niedźwiedziej z łukiem w ręku. Później kollegium tutejsze zaszczycąło sję także należącemi do grona swego innemi zasłużonemi w literaturze mężami, a mianowicie znanym giemiopisarzem ks. Karolem Wyrwiczem 363. Jezuici prócz szkoły akademickiej, a raczej przed jej utworzeniem, mieli w Krożach seminaryum do kształcenia proboszczów w dyecezyi źmudzkiej, które około roku 1570 ufundował tu Jerzy Pietkiewicz hiskup żmudzki. Trwało one aż do r. 1740, kiedy biskup Antoni Tyszkiewicz przeniósł cały ten zakład do Worń czyli Miednik. Jest tu jeszcze kościół murowany z klasztorem drewnianym panien Benedyktynek. — Stanisław August nadał r, 1780 miastu dwa targi w tygodaiu i trzy jarmarki do reku, piérwszy ezteroniedzielny na Trzy Króle, drugi trzyniedsielny na ś. Antoni, i trzeci również czteroniedzielny na ś. Idzi. Że jednak Kroże nie są miastem handloe wém, skończyło się rzeczywiście ne jednym targu co tydzień i pięciu jarmarkach jednodniowych na bydło i konie. — W okolicach Kroż leżących w samym środku Żmudzi, blisko źródeł Wiadawy czyli Wenty, znajduje się znowu znaczna liczba mogił konicznych, Mylśyniukapaj zwanych. Jeden z miejscowych miłośników starożytności odkopawszy kilka takich kurhanów nad brzegiem małej rzeczki Okmiany znalazł w głębi ich grobowiska z kamieni ułożone, z których jedne zawierały zwłoki lub popioły ludzkie, drugie kości końskie. W in. mych znojdywano monety czworogranne miedziane, lecz zupełnie już zniedók waszone 364. — Za Kommissyi Edu. kacyjaej po kassacie Jezuitów, szkoła tulejsza nazwa:a została wydziałową.
Jurborg, Jurbork, zwany od Prusaków Georgenburg, leży na równinie nad Niemnem, o 6 mil od Rusień blisko granicy pruskiej, w powiecie wieluńskim. Przez miasto płynie rzeka Imstra, a po za miastem od zachodu większa rzeka Mitwa; obie wpadają tuż do Niemna.
Miasteczko to prawie zupełnie drewniane utworzyło się w późniejszych czasach, należąc do wielkiego starostwa które razem z leśnictwem czyniło samej kwarty złp. 16,320. Jeden tylko kościół rzymsko-katolicki drewnia-. my góruje nad tą poziomą osadą 365. Ale Jarborg uważasny jako zamek, sięga najodleglejszych czasów Litwy.. O 200 sążni ku północy za miastem, wznosi się nad brzegiem rzeki Imstry góra zwana od krajowców Wisspiis, a od mieszczan Niemców Sciłosberg. To jest właśnie posada owego zamku głośnego w wojnach krzyżackich z Litwinami, gdzie teraz już ani śladu jego niema. Stryjkowski utrzymuje, że Borkus syn najstarszy Palemona owładawszy okolicą ponad Niemnem, gdzie Jara doś wpada, założył tu warownią nazwawszy ją Jarborkiem. właśnie od tej rzeki. I w rzeczy samej Jura daleko niżej od Jarborga łączy się z Niemnem, nazwiska te jednak muszą mieć jakiś związek z sobą, kiedy w dawnych dyplomatach krzyżackich Jurbork nie jest nazywany Georgenburg, ale Jargenburg 366. Widać jednak z owych podań kronikarza, że odwieczna tu warownia na górze Wiszplis wzniosła się za czasów onych przychodniów z za morza, którzy pierwotną cywilizacyą wnieśli między naród litewski w prostocie zupełnej po lasach żyją” cy. Podług Stryjkowskiego zamek Jarborgski miał być czas niejakiś stołecznym na Zmudzi, bo w nim mieszkał w połowie 11 wieku Montwiłł syn Gimbauta, książe panujący w tym kraju. Krzyżacy mocno w początku 14 wieku wdzierając się do Litwy, i usiłując cały brzeg Niemna od Żmudzi obwarować swojemi twierdzami, zbudowali tu na miejscu dawnego swój zamek po opuszczeniu warowni Chrystmemelskiej r. 1328; a może nawet przed Gedćminem istniejącą już twierdzę odebrali. Odtąd przecz cały wiek miejsce to było celem ciągłych bojów o posiadanie jego, między zakonem a książętami litewskiemi. Chciał go zdobyć r. 1382 książe Kejstut, i długo zatoczywszy kilka dział burzył wały jego, ale komtur krzyżacki Jan Meldingen z rycerzem Janem Pfirt tak -. mężnie się bronili, że doczekawszy się odsieczy, zmusili Kejstuta do zaniechania oblężenia. Dopićro Witewd porzucając sprawę zakonu, dla zgody z Jagiełłą, podstępnie go w lipcu r. 1384 opanował. Opuszczając Prusy we 400 koni, stanął pewnego dnia pod wałami Jurborga i wezwał komtura dowodzącego w nim do rozmowy. Pośpieszył komtur zapraszając księcia na ucztę do zamku, ale Witowd oznajmiwszy mu, że niby Jagieł- - Io ze Skirgajłłą poszli zdobywać Ragnetę, i że zatóm koniecznie potrzeba wysłać tam część załugi na pomoc, z którą się on złączy niebawnie: odmówił zaprosin, lecz Sudemantowi krewnemu swemu pozwolił miejsce swoje zastąpić. Tymczasem Sudemund zamiast biesiadować, wpadł nagle z pocztem zbrojnych na most spuszczony do zamku, pozabijał Krzyżaków w bramie stojących, i w jednej chwili Jurborg zkomturem i załogą jego dostał się w ręce Witowda, który zabrawszy za. pasy wojenne, caly ten zamek spalić kazał. Krzyżacy korzystając z pokoju, r. 1388 odbudowali zamek Jarborgski i murami go otoczyli. W nian to Witowd układając powtórną swoją i ostateczną ugodę z Jagiellą, przebywał w lecie r. 1392, ściągając powoli s Pras pod różnemi pozorami znajdujących się tam krewnych i zakładników, i tu bawiąc z rodziną swoją ostatecznie się skłonił do porzucenia Krzyżaków. — Zygmunt Ill dał dla tego miasta w dniu 4 listopada r. 1611 w Warszewie przywilej na prawo magdeburskie, który August Ill r. 1736 d. 30 lipca na nowo potwierdził. Podług tych przywilejów herb czyli pieczęć miejska, ma trzy lilie białe w polu czerwoném.
Skirstymoń, nad Niemnem o 1%/, mili wyżej Jurborga, starostwo płacące kwarty złp. 1099, w powiecie wielońskim. Fośgt błędnie w swojej historyi pruskiej, jak to Narbutt trafnie osądził (Dzieje Nar. Lit. VII. dodat. str. 66), umieszcza na przeciw Skirstymonia s lewego brzegu Niemna, posadę dawnego zamku Baierburg od Krzyżaków r. 1337 zbudowanego. Zamek ten bowiem leżał o ćwierć tylko mili od Wielony, a Skirstymoń oddalony jest o 3 mile z górą od niej. Bardze jest rzeczą podobną do prawdy, że tu był ów zamek ' F. 1313 od Karola Beffart W. mistrza Krzężaków sbudowany i Christmemel nazwany, co się w języku litewe skim u Zmudzinów na Skirstymoń przemieniło 367. Sam W. mistrz po zakończeniu budowy, od imienia Zbawie ciela nazwaaej, z wielką uroczystością kazał ją poświę: cić i mszę w kaplicy tam wzniesionej odprawić. Brat zakonny Gandolf von Brundelau mianowany był pićcwszym komfiurem w Chrystmemelu czyli dzisiejszym Skirstymoniu. Nowy ten zamek. wytrzymał siedmnastodniowe oblężenie przez W. Ks. Witenesa w roku 1314, który jednakże musiał z niezém od niego odetąpić. KrzyŻacy bądź dla niedogodności miejsca, bądź dla mocnego trzęsienia ziemi, które w tym zamku miało się przytrafić w r. 1328, i które twierdzę:tę wielce uszkodziło, a pewniej jeszcze dła nagłego osunienia się podmytej rzeką góry, znieśli go i na inném' miejscu wybudowali. W Chrystmemelu zawarty sostał r. 1431 traktat mięc dzy Swidrygejłłą a W. mistrzem Pawłem Rusdorf, potwierdzający granice Żmudsi za Witowda ustanowione, Zamek Giełgudowski, o 21, mili niespełna powyżej Jurborka budowa krzyżacka, do dziś dnia w całości zachowana i mieszkałua dwupiętrowa, w nader piękaém wznosi się położeniu na grzbiecie góry, którą tylko droga od Nięmna oddziela. Dwie wicże większę z jednej strony, a dwie mniejsze z drugiej otaczają szczyty jego, strzelnice w nich okrągłe krzyżem zakończone, dziedziniec ma we środku, szkoda tylko że jest potynkowany. Długość jego ma 80 sążni, szerokość 5, mury są grube na łokci 2. Chociaż na górze stoi, był jednak na około wodą oblany; pod zamkiem rozciągają się rozległe sklepy, teraz gruzem zasypane. Trudno jest dziś wiedzieć z pewnością jak się ten zamek zwał za Krzyżaków 368, to jednak pewna, że oni go wymurowali w 14 wieku. Należał później od roku 1405 do Egperjeszów, ostatecznie zaś ed r. 1686 został własnością Giełgudów.
BRawdań, Roudeń, zamek starożytny krzyżacki nad samym brzegiem Niemna, o milę niżej Wielony, nazwany od wyrazu litewskiego RRaudonas, co znaczy czerwony, bo też w rzeczy samej mury jego nietynkowane są z czerwońej cegły. Dawniej tworzyły kwadrat umocowany wieżami po rogach, z których jedna wyższa od drugich, w pierwiastkowym kształcie zachowuje się. Dziś ściany i trzy inne wieże znacznie są uszkodzone, zwłaszcza w ostatnich, a jedna ściana od zachodu zniesiona dla otwarcia widoku na Niemen 369. Na dziedzińcu zamkowym była niegdyś studnia głęboka, obficie wody dostarczająca, teraz zupełnie zasypana; pod wieżą zaś główną znajdował się loch prostopadły, mający wymiary w głąb i w szerz tej samej wieży, która się nad nim wznosiła, Otwór do niego był tak wąski, że jeden tylko człowiek mógł się przezeń przecisnąć; było to zapewne więzienie zamkowe. Zamek ten niewątpliwie jest tąż samą twierdzą, którą W. mistrz pruski Ludolf Koenig von Weitzau, po zniszczeniu Baiersburga, kazał ta właśnie o milę poniżej Wielony, r. 1343 wymurować, i na proźbę książęcia Henryka Bawarskiego, równicż Baiersburg nazwać 370. Obłegał ten zamek r. 1881 Kiejstut; dowiedziawszy się od ujętych przez Witowda sześciu Wityngów, że nieliczną załogą był opatrzony. Lecz Jagiełło już mu nieżyczliwy, słabe stryjowi przysłał posiłki pod wodzą Korybuta. Kiejstut ze trzech stron szturm przypuścił do Baierburga i podzamcze spalił, a jeszcze Krzyżacy dzielnie się bronili. Tymczasem marszałek zakonu Kuno Hattenstein z tak przemagającą siłą pośpieszył na odsiecz, że Kiejstut prawie już w ręku twierdzę mający, musiał od niej odstąpić. — Podczas piérwszego powrotu Witowda ed Krzyżaków do Jagiełły r. 1384, Baierburg dostał się w ręce jego, zarówno z innemi zamkami, które Krzyżacy nad Niemnem wówczas posiadali. — Rawdań od czasów Zygmunta Augusta został dziedzictwem Kryszpina Kirszensztejna rycerza niemieckiego, który mając zasługi u tego króla zamieszkał na Żmudzi i otrzymał indygenat, a syn jego także Kryszpin Ciwun Pojarski za Zygmunta III pisał się dziedzicem na Rawdaniu. W piérwszej połowie 18 wieku, podobno przez zwiąski małżeńskie dostał się Olendzkim, którzy go zamiesskują 371. Podług miejscowego podania Kirszensztein czyli inaczej Kryszpin, pierwszy dziedzic Rawdania, miał być synem jakiejś branki wojennej, porwanej w Prusiech za czasów Jagiełły przez Litwinów.
W/ielona, zwana ed Krzyżaków Welun, Welym, Waelin, a stąd u polskich dziejopisów niewłaściwie Wieluń, o mil 7 poniżej Kowna, o mil 5 od Jurborka, na prawym brzegu Niemna. W całej Litwie bez wątpienia nićsza miejsca bardziej historycznego i głośniejszego nad Wielonę. Ileż to krwi litewskiej Krzyżacy tu wyleL? —ile ich samych od oręża czcicieli Perkuna tu padło? — ileż razy ma tych górach, wdzięczném swóm położeniem żachwycających oke wędrowca, wznosiły się i upadały ma przemian silne warownie i zamki? — Dziś, zaledwo ślad tych zamglonych wiekami wypadków pozostał! Żebyśmy łatwiej s obecnego stanu Wielony; mogli pozaać jej starożytność, powiedzmy czém jest dzisiaj. — Teraźniejsza Wielona sklada się x miasteczka, które razem ze wsią przy niém pełołoną, liczy około 160 domów, i z dworu. Samo miasteezko dzieli się na górne i dolne: w piérwszem jest wielki kościół murowany gotyeki, którego mniejsza połowa czyli presbyterium, źdeje się być dawniejszej daty, a podług miejscowego podania, może nawet sięgać czasów pogańskich. Dawny zamek obejmował dwie góry nad Niemnem wznoszące się, połączone z sobą mostem zbudowanym nad dość głębokim parowem, między palami którego zagrodzone było nawet więzienie powiatowe. Na jednej z tych gór jest teraz kościół, a za nim miasteczko górne; na drugiej ogród i sad dworny. Gruzy okrywają całą górę ogrodową, ale innego śladu że był zamek nićma, chociaż mógł być w części murowany. Obok tej góry zamkowej wznosi się od wschodu jeszcze inna góra konicznej formy, zwana w najdawniejszych inwentarzach tej majętności Gedeminową; a na jej wierzchołka od zachodu sićrczy kurhan, to jest duży kopiec ostrokręgowy, obok któ. rego znajduje się zaraz wykopany dół tak okrągły, jakby ten sam kurhan był z niego wyjęty. Od kurhanu do. dołu pod samą powierzchnią ziemi, to jest pod murae wą znajduje się obszerny pokład jakichściś ziarn podobnych zupełnie do pszenicy spałonej. Na kurbanie. zaś od niepamiętnych czasów, zawsze krzyż stawiany bywa. Mała rzeka Wielonka wpada do Niemna oblewając od północy górę zamkową i Gedćminową. Widok eałej tej osady, tych gór wyniosłych ocienionych drzewami, i tego Niemna, który wspaniale toczy swoje czyste wody pod ich stopami, jest tak pięknym, jak mało. eo podobnego na północy w dawnej Polsce napotkać można.— Odległy jest i bardzo starożytny początek Wie. lony, wielkie bowiem podobieństwo do prawdy, że założenie tu pierwiastkowej osady należy owym przybylcom cudzoziemskim pod wodzą Palemona, bądź ze Skandynawii, bądź z Niemiec lub skądinąd w dziesiątym wieku, którzy wówczas obszernie zawładali Litwą. Z pewnością jednak wnosić można, że Witenes widząc wdzierających się do Żmudzi Krzyżaków, zbudował tu na początku wieku 14 twierdzę drewnianą, która osłaniała dawniej już istniejącą w tém miejscu na górze świątynię bogini Wellony. Za Gedemina zamek ten stał się głównym celem usiłowań krzyżackich, żeby go opanować mogli. Marszałek zakonu Teodoryk s Altenburga wr. 1328 odparty został od oblężenia Wielony, a chociaż zaraz potém wróciwszy z posiłkami znowu ją obległ, lecz i powtórnie nic niemógł dokazać. Około r. 1333 Henryk książe bawarski zdobył Wielonę i zrównał z ziemią, a potém zaraz wzniósł na jej posadzie nową twierdzę, nazwał Friedeberg (góra pokoju) sprzedał Krzyżakom 372. W kilka lat później r. 1338 czyli też 1339, z pewnością jeszcze wiedzieć nie można, zdaje się, że Gedćmin odebrał Krzyżakom Wielonę, ale i sam chcąc dostać zbudowanego od nich w pobliżu zamku Baierburg, ognistym postrzałem przeszyty poległ. Zdaje się rzeczą najpodobniejszą do prawdy, że tu Litwini zwłóki bohatera swojego spaliwszy obyczajem „pogańskim pogrzebli, i wielką mogiłę na górze w samej twierdzy dlań wznieśli. Odwieczne nazwanie jej górą Gedćminową, popiera silnie to mniemanie, chociaż Stryjkowski utrzymuje że ciało Gedćmina synowie sprowadziwszy do Wilna, na stosie przód ołtarzem Perkuna w popiół obróciwszy, tamże pogrzebli 373. Mistrz W. Teodoryk z Altenburga pomimo zimy nader ostrej obległ r. 1339 zamek wieloński, lecz dla zniechęcenia braci opuścił zamek i odjechał z Palatynem Renu, i ze swojemi komturami. Pozwycięztwach krzyżackich nad Litwą pod Oakaim i nad Strawą, W. mistrz Henryk Dusemer obległ Wielonę r. 1348 z potężnym wojskiem. Strwożona taką przewagą nieprzyjaciół załoga, chociaż 1500 zbrojnych, prócz łudu z okolic chroniącego się liczyła: na wezwanie mistrza poddała się, przyrzekłszy dla ocalenia życia przyjąć chrzest. Dusemer kazał zburzyć do szczętu zamek, a męszczyzn, kobiety i dzieci zawiódłszy z sobą do Samlandyi ochrzcił i osadził po kraju. Około tego czasu właśnie jak Długosz utrzy-. moje 374 poległy w boju nad Strawą książe smoleński (Narymund) odesłany został przez Komtura Labiawskiego do Wielony Litwinom żeby go pogrzebali, co też oni pogańskim obyczajem wykonali. Pod Wieloną roku 1357 wojsko litewskie pobiło zupełnie 'marszałka zakonu Zygfryda Danveld i cały mu obóz zabrało, kilkuset Krzyżaków na placu położywszy. Widać że książęta litewscy znowu odbudowali około tego czasu zamek wieloński, kiedy kroniki pruskie pod rokiem 1360 wspominają, że nowy marszałek zakonu Henning Schindekopf, przypłynąwszy Niemnem z hrabią Wertheim, dobywał go i wiele szkody poczynił. W jesieni tegoż roku znowu rycerze do Prus przybyli, to jest: Otto Landgraf heski i Opat z Fuldy, stanęli pod Wieloną chcąc walczyć z poganami; lecz zdaje się, że ze stra» tą musieli wracać. W zawziętej potyczce pod wałami twierdzy, zginął towarzysz marszałka Werner Grunenberg. Przyszedł jednak wkrótce smutny łos i na to miejsce tak ważne dla Litwy, i tak dzielnie dotąd od. pierające napastników. Kiedy Olgerd i Kejstut zatrwożeni zburzeniem Kowna i dalszych zamków nadniemeńskich przez Krzyżaków, zaczęli w r. 1364 śpiesznie się krzątać około ich odbudowania, a między niemi i Wielony: Wielki mistrz Kniprode chcąc przeszkodzić zupełaemu ich obwarowaniu, wyprawił się z wielką siłą do Litwy. Sam oblegając Bissenę, marszałkowi zakonu Schindekopf pulecił zdobycie Wielony. Bronił jej wa- „leczaie Gastold' (Gastewd) dowódca z Surminem i Matewikiem Basjorami, i gwałtowne szturmy wytrzymywał; aż czwartego dnia ogień od Krzyżaków pod ścianami twierdzy wzniecony, i wiatrem pędzony na zamek, ogarnął go nagle w około. Wtenczas Gastowd zawołał z baszty że się poddaje Krzyżakom, prosząc o ratunek. Wielu jednak woleli zginąć niż poddać się Niemcom. Marszałek podał rękę Gastowdowi wychodzącemu z twierdzy i kazał go zaprowadzić z przedniejszemi jeńcami do W. mistrza, przykazując straży żeby ich przy życiu zostawiła.. Ale żołnierstwo krzyżackie rzueiło się w drodze na jeńców i bcz litości wszystkich razem z Gastowdem zamordowało. Zmartwiony tym wypadkiem marszałek, prosił W. mistrza o ukaranie śmiercią winowajców. Lecz mistrz odłożył karę do powrotu swego do Prus, co też istotnie miał wykonać 375. Tym razem twierdza wielońska znowu zupełnie zni- ' szczoną została. Kiedy już Krzyżacy objęli Żmudź na mucy pokoju a Litwą zawartego w r. 1398, W. mistrz Koarad Juogingen dla utrzymania w karności burzących się Żmudrinów, postanowił znowu odbudować Wielonę, i może być że ją teraz w pewnej części przy: najmniej wymurował. Przywróciwszy temu zamkowi dawne nazwanie niemieckie Frideberg, w nim założył r. 1400 stolicę Krzyżackiej Żmudzi. Tu osiadł mianowany rządcą (Vogt) nowo nabytej prowineyi, Michał Kiichmeister Sternberg z tytułem Burggrafa, z pewną liczbą rycerstwa zakonnego. Wtenczas także wymurowali tu Krzyżacy na miejscu świątyni pogańskiej mały kościół w obrębie twierdzy, który obecnic stanowi presbyterium teraźniejszego kościoła. Lecz w r. 1404 zwołani tu Bajorowie śmudzcy przez komtura prowincyi Marcina Helfenbach, gdy gwałtownie zostali wtrąceni do więzienia: uwolniwszy się w nocy od swego dozorcy, który był ochrzczonym Żmudzinem, zabili komtura, wszystkich jego Niemców pobrali i opanowali zamek. Uśmierzyli wkrótce rokosz Krzyżacy i Wielonę znowu zajęli, ale stolicę kraju gdzieindziej już przenieśli. W taje nóm archiwum zakonu odkryto opis włości wiclońskiej z r. 1405, który wart jest uwagi. „Blisko zamku Wielońskiego, wyraża pismo krzyżackie 376, to jest od południa za Niemnem, ku rzece Szeszupie jest wieś, czyli folwark zwany Pejgow, obręb jego i powiat, na wschód zaś rzeczonego zamku Wielony rosciąga się ziemia zwana Pastow ze swoją wioską i górą, gdzie także zamek był wzniesiony. "Także ku zachodowi zamku Wieloń. skiego, z tej samej strony Niemna leży wieś zwana Wajgow, a z drugiej strony rzeki Niemna, las rzeczony Wentus, który inaczej od pogan świętym był nazwany (Niemiec jak widać zamiast wyrazu litews. Szwynfas, co znaczy święty, kładzie Wentus). Pod tym lasem jest wieś zwana Calsine; także na puJnoc rzeczonego zamku Wielony, jest wieś zwana wsią Gastowda.—Zdaje się jednak, że Wielona znowu uległa zniszczeniu, kiedy ją w r. 1408 mistrz W, odbudowywał; w roku zaś następnym za opanowaniem całej Żmudzi przez Witowda, i zamek wieloński Friedbergiem dotąd zwany, powrócił razem z całóm księztwem do Litwy. Od tej epoki Wielona przestała być placem boju, a stała się miejscem nie raz ponawianych układów między Zakonem a władcami Litwy. Roku 1415 król Władysław Jagiełło objeżdżając Litwę z Witowdem, zwiedził także i Wielonę, gdzie już zamek był odbudowany. Tu w bliskości jego na wyspie niemeńskiej odbył się r. 1416 wielki zjazd czyli kongres, króla i Witowda, oraz ich rady polskiej i litewskiej, z W. mistrzem zakonu Michałem Kichmeister von Sternberg, mistrzem inflantskim Landerem, arcybiskupem ryskim, i biskupem dorpatskim, oraz ich komturami. W dzień świętej Jadwigi, to jest 15 października obie strony znajdowały się na oznaczoném miejscu. O wystrzał z łuku od brzegów Niemna rozłożył się król ze swoim orszakiem w rozbitych namiotach; mistrz zaś przypłynąwszy na statku, nie chciał go opuścić. Niedługo trwały umowy, bo gdy ze strony królewskiej zażądano odstąpienia Żmudzi, Niemcy wymagali za to wyrzeczenia się przez króla wszystkich ziem oderwanych przez zakon od Polski. Jagiełło ostateczne postanowienie co do drugiego odkładął do mających się wybrać pośredników, co tak rozgniewało W. mistrza, że z największą zuchwałością odrzuciwszy wszelkie przełożenia, zerwał układy i nagle bez pożegnania odpłynął do Prus. —Powtórny zjazd w Wielonie w równymie celu przyjścia do jakiegokolwiek układu z Krzyżakami, wypadł 15 października r. 1418. Tenże sam W. mistrz z uproszonym od siebie arcybiskupem kolońskim założył obóz na wyspie pad Wieloną, a król z Witowdem stanęli w namiotach opodal na prawym brzegu Niemna, przypłynąwszy statkami z Kowna. Monarchowie Polski i Litwy posłali s razu swoje żądania do obozu W. mistrza, na co kazał donieść, że nazajutrz da odpowiedź. Ale wyprawieni od niego posłowie Palatyna Renu, arcybiskupa mogunckiego, biskupów wrocławskiego i zundskiego, uproszonych za pośredników, ani króla, ani Witowda już w ich stanowisku nie zaaleźli, lecz panom: radnym musieli odpowiedź swoję i wzajemne warunki przekładać. Skończył się więc i ten powtórny zjazd na niczém. Po raz trzeci na wniosek samego Witowda zjechali się z nim Krzyżacy w tóm samém miejscu 8 września r. 1420, i majacząc z układami wyłudzili rozejm do kilku miesięcy, o który im szło bardzo, z bojaźni żeby nieulegli przemagającym siłom króla na granicy polskiej. — Nakoniec tu pod Wieloną czwarty jeszcze raz w maju roku 1423 w dzień Wniebowzięcia Pańskiego, delegowani od króla panowie rady koronnej,. płyną Niemnem z Grodna do Wielony, i tam spólnie z W, ks. Witowdem, sawierają z mistrzem W. Rusdorfem, ostateczną umowę o roze graniczenie Prus od Żmudzi. Na tym wypadku zastanawia się znaczenie polityczne Wielony; dalsza jej historya mniej już znana, ściąga się do jej tylko wyłącznego stanu pod względem kościelnym i municypalnym. Kościół parafijalny wieloński należy do liczby dziewięc ciu fundowanych przez Jagiełłę i Witowda, zaraz po zaprowadzeniu wiary. Później królowa Bona i Włady-. sław IV, tak powiększyli jego fundusze, że to probostwo stało się jedném z najbogatszych na Żmudzi. Dłago jednak kościół stał szczupły jak go Krzyżacy wymurowali jeszcze: dopićro Albrycht Stanisław Radzie wiłł kanclerz W. litew. (zmarły r. 1656) będąc starostą wielońskim, własnym kosztem powiększył i odnowił tę farę, która odtąd przybrała poważną postać staroiytaego gotyckiego kościoła. Mikołaj Ryk stolnik inflantski fuadował tu w r. 1772 Bernardynów, lecz jaki ich los. polém spotkał, niewiemy. — Miasteczko będąc naczelnóm miejscem powiatu swego imienia, otrzymało od Zygmuata I przywilej na prawo magdeburskie, dany w Wilaie 16 lipca r. 1507, który był tylko wznowieniem pierwotnego przywileju przed r. 1500 od Alexandra Jagielończyka W. ks. lit. otrzymanego. Król Stefan potwierdził te przywileje 28 maja r. 1580 w Wilnie, a Stanisław August w skutek prawa sejmowego o miastach, przywilejem 14 lutego r. 1792 w Warszawie podpisanym, Wielonę za miasto Rptej poczytał. Herb jej jest: Karp" s wilczemi zębami w polu błękiinóm. — Starostwo wieleńskie z Bejsagołą przynosiło kwarty złę. 18,628. — O ćwierć mili od Wielony nad brzegiem Niemna znajduje się rozległy okop potrójnym rzędem wałów obwiedziony, na przeciw którego był most przez Niemen, gdyż ostatki palów jego przy małej wodzie dotąd widzieć można. Lud nazywa go szwedzkim szańcem, ale.maostwo wykopywanych tam ułamków żelasa ad starożytniejszej broni i sprzętów niż czasy szwedzkie, naprowadza na domysł, że to jest właśnie istotna i piórwsza posada owego zamku, który w r. 1337 Henryk książe bawarski wybudował i od swego-imienia familij.- nego nazwał Baiern albo Baiersburg. Zakon wielkie nadzieje zakładał na zbudowaniu tej twierdzy, którą natychmiast opatrzył w nader mocną załogę, składającą się ze 100 zbrojnych, czterdziestu łuczników i czterdziestu braci zakonnych. Książe bawarski dał do niej różne machiny wojenne i bombardy czyli działa niedawno wówezas wynalezione, a na pamiątkę że był jej założycielem podarował pieczęć swoją i chorągiew. Co większa! Cesarz stryj książęcia Henryka, usiłujący zaskarbić sobie przychylność zakonu, kiedy przez dyplomat swój r. 1337 wydany w Monachium,. nadał niewiedzieć jakim prawem, na dziedzictwo całe państwo litewskie zakonowi pruskiemu: wyraźnie za warunek położył, - żeby nowy gród Bajerburgiem zwany, został jego stolicą. Tu miał być założony kościół metropolitalny dla Litwy, za nawróceniem jej do chrześciaństwa, i kraj pogański miał się nazywać Bawaryą. Uważając Gedemin te zamachy niemieckie na zniszczenie jego potęgi i przenarodewienie Litwy, nie został bezczynnym. Zebrawszy zatém wielkie wojsko, wyruszył z Wilna dla odebrania lub zburzenia tych zamków. Tymczasem miał on tajemne porozemienia w Bajersburgu z załogą i postanowił z nich korzystać. Dwóch Wityngów braci rodzonych nalężących do straży zamku, miało go wydać w ręce Litwinów skoro się zbliżą do niego, Jeden z braci przybył do obozu Gedemina donosząc, że pozostały „brat zapali twierdzę podczas oblężenia teg łatwiej, że była z drzewa nienajlepiej gliną spojonego zbudowana. Leez wydała się zdrada nie wojsko litewskie nadeszło w dniu 15 czerwca r. 1338, i zamiast zapalenia zamku Wityng postrzegł wiszącego brata przed bramą. Oblężenie też niczego dokazać nie mogło, bo za nadejściem odsieczy przez marszałka zakonu Dusemer prowadzonej, zmuszono Litwę do odstąpienia. Lecz niedługo potém, to jest albo przy końcu tegoż samego roku, albo na początku r. 1339, z większemi daleko siłami przystąpił Gedćmin do oblężenia Baierburga, po edebraniu Wielony. Przez 22 dni trwało oblężenie i skończyło się najnieszczęśliwiej dla Litwy, bo zamek niezostał zdobytym, a Gedćmin ów przesławny bohatyr litewski, ranny wystrzałem z bombardy przez Krzyżaka nazwiskiem Tilemaua Sunpach, umarł zaraz z głębokim żalem całego kraju 377. Zamek pierwotny Baiern zniesiony został r. 1343 « rozkazu W. mistrza Ludolfa Koenig, dla odbudowania go zaraz w pobliżu w miejscu dogodniej szém.
Сноски
350 Tak utrzymuje Autor Wspomnień Żmudzi, dodając że poWód tej nazwy pochodzi stąd jakoby, że wiatr po same okna domy zasypywał piaskiem..Narbutt zaś twierdzi, że Palanga znaczy nad portem, co Juc. zbija. Godząc oba te zdania zdaje się, że Połonga ma nazwisko od Łangas, okno. Żmudzini dotykając się w tym tylko punkcie morza, na które stąd mogli wypływać, nazwali tak osadę.do okna morskiego prsytykejącą.
351 Na mappie Litwy r. 1613 nakładem Radziwiłła wydanej, miejsce to jest wyraźnie pod imieniem Szwenta oznaczone.
352 Załuski Lit. Famil. — Ob. także historyą portu Szwenit. w piśmie: Litwa p. Ludwika 3 Pokiewia, str. 318.
353 Czacki o Praw. Lit. i Pols. I. 211. —IL 185.
354 Narbutt (T. I. 39) utrzymuje, że Biruta była kapłanką bogini Praurimy, przywodząc na poparcie zdania swego Stryjkowskiego (Kronika Ks. XII, Rozdz. 10). Tymczasem Stryjkowski w miejscu przytoczonóm wcale o tóm nie pisze. Na górze Biruty mógł się palić święty ogień, ale nie wiemy na jakiego bożka cześć się palił. Wreszcie jest jeszcze kwestya, czy ta góra nie wzięła swojego nazwiska od tego, że na jej wierzchołku Biruta pogrzebioną została. — Co się zaś tycze metryki urodzenia, małżeństwa i zgonu Biruty, którą Narbutt na str. 88 Tomu I przytacza, opierając się na jakichściś badaniach chronologicznych; tej krytycznie biorąc rzeczy wierzyć niepodobna, aż póki pewniej sze dowody. nie okażą podobieństwa takiego twierdzenia.
355 Piękną pieśń o Birucie przytoczył autor Wspomnień Źmidzi z swojóm tłumaczeniem str. 116.
356 Kapaj od Kapas grób, stąd Kapele, małe groby (jak dotąd w Meklemburskiém lud mogiły starożytne zowie), a wszystkiego źródłosłowem jest Kast', kopać. Stąd Pakasinas, pogrzeb.
357 Połąga jest teraz miastem w części samurowanóm porsądnemi domami, i na proźbę dziedzica zeszłego hr. Michała Tyszkiewicza, przyłączona do Gubernii Kurlandzkiej. Kąpiele morskie w pięknej porze roku, zgromadzają tu zawsze znaczną liczbę osób, mianowicie z Litwy.
358 Vol. Leg. IL. 1632.
359 Raczyński, Kodex Dypl. Lit, str. 13.
360 Po Annie Radziwiłłównie żonie ostatniego z Kieżgałłów Mikołaja marszałka W. Ks. Lit., a córce Jana Radsiwiłła Brodaczem zwanego, Radziwiłłowie jakiegoś prawa do Kroż nabyli.
361 Naruszewicz, Historya J. Kar. Chodkiewicza. T. II. 72, ed. Most.
362 +) Dziś kościół pojezuicki stoi w ruinach, sklepienie i szczyt się zawaliły; klasztor zaś naprawiony w r. 1818 przeznaczono na mieszkania dla nauczycieli i gimnazyum.
363 W Krożach w naszym wieku był w gimnazyum nauczy— cielem, zeszły Jędrzej Benedykt Kłągiewicz biskup wileńs., jeden z najenakomitszych pasterzy naszych, a przedtóm professor Teologii w Uniwersytecie Wileńskim.
364 O tych poszukiwaniach znajduje się wiadomość krótka, w piórwszym tomie pisma wychodzącego w Mitawie, pod tyt, Sendungen der Kurlaendischen Gesellschaft, str. 45.
365 Jurborg dzisiaj jest miastem dosyć handlowóm, dwór, sy nagoga i kilkanaście domów, są murowane. Tu jest komora cel na rossyjska od Prus. Ludność miejską składają prawie sami. żydzi których jest 2,800, i Niemcy rzemieślnicy, bo dawnych mieszczan Żmudzinów dziedzic ostatni poprzenosił do wsi ókolicznych. Za miastem we wsi Żwirach Ewanielicy mają swój ko ściół nad Niemnem.
366 Ob. Foigt V. p. 191—2.
367 Foigt. IV. 300.
368 W mojej Historyi Wilna T. II. str. 100 narwałem mylnie ten zamek Fridbergiem. Ob. pod Wieloną.
369 Późniéj od r. 1820 —1835, zamek coraz bardziej niszczał, przyszło do tego że nie broniono nawet cegły z murów przedawać na piece i kominy do Jurborga.
370 Wigand p. 62. „Ceterum in codem tempore Magister Luterus (Ludolphus) cum accessu suorum praeceptorum maturo consilio Castrum Beyerborg vulgariter dictum exustum, et continuo ad 1 miliare inferius aliud erectum quod eodem voeabulo, Beyersburg sc., est vocatum sytu duntaxat variato. Nam ef Hinricus dux Bavarie petiit, ut tali vocabulo denominaretur so. Beyeren, quod factum est.«
371 Olendzcy sprzedali Rawdań Książęciu Zubow po r. 1810, który go zaczął naprawiać, chcąc dawny kształt gotycki zachować; ale niedokończył tego chwalebnego przedsięwzięcia ząskoczony śmiercią.
372 Voigt. IV. 542—6.
373 Kronika ks. XL Rozdz. 7. Stryjkowski mylnie datę zgonu Gedómina wyraził. Rogalski w Dziejach Krzyżaków (T. I. str. 439) poszedłszy za nim podobnyż błąd popełnił. M) Wigand p. 59. — Ogłoszenie drukiem kroniki Wiganda wr. 1842, wyjaśnia wiele niepewnych dat w dziejach Litewskich, i ułatwia sprostowanie pomyłek popełnionych p. Narbutta i in-. nych pisarzy.
374 Lib. IX. p. 1086.
375 Wigand str. 135, wcale inaczej jak Voigt ten wypadek opowiada. „Gastowf, - pisze on, tameczny starosta:stwożony, pragnie mówić z mistrzem, a marszałek dał mu rękę, mówiąc: niechcę abyś mię o to obwiniał, jeżeli schedząc zabitym zestaniesz. I został zabity, i z nim wielu pogan.«
376 Przytoczone p. Voigta T. V. 66.
377 Wigand, p. 57.— Voigt, IV. str. 555—6.
* Wigand p. 103. (с. 547; знак сноски в тексте не распознан)