I. Виленское воеводство (часть 1 из 8): оригинал
I. Виленское воеводство (часть 1 из 8). С. 119-140. Польский текст издания.
I. Województwo Wileńskie
Utworzone żóstało w r. 1413 z4 Władysława Jagiełły przy zatwierdżenia unii z koroną na sejmie Borodelskim, a Moniwid otrzymawszy herb Leliwa piérwszym był Wojewodą; chociaż przed iim jeszcze ietryka lit. wspomina o Keźgajle, jako Wojewodzie Wileńsiiińi, który miał być razem Starostą Żmudzkim. Do dwunastego witku kraińa ta granicami swemi sty-. kająca się 2 posadami słowiańskich pokoleń, musiała być dżielnicą książąt litewskich: na końcu zaś trzynastego stała sią posiadłością główną władtów żwierzchnich całej Litwy. W czasach przedchrześciańskich dzielić się musiała równie jak Żmudź, na małe powiaty od zamków obronnych lub główniejszych osad, biorące nazwiska, pod imieniem Ciwuństw znajome, od czego. jęczeze wszy urząd ziemski. Wileńskiaa: Ć £ aż do r. 1794 doti: województwa z do są zapewne też same, Jakie oddzielały od tej ziemi księztwo T'rockie i Grodzieńe skie, to jest dziedzinę Kejstuta od posiadłości Jagiełły, lub które rozróżniały od nich późniejsze nabycia na Rusi. Na południe stykało się Wileńskie z Nowogrodzkiém województwem u samego wjścia rzeki Dzitwy do Niemna który je przedziełał, korytem swém do złączenia się z Berezyną mniejszą; stamtąd zaczynało się województwo Mińskie i granica szła naprzód biegiem rzeki Isłocz, petém szlakiem długim między Dubrową a Mołodeczną do źródeł Wilii ku Dokszycom, skąd wpadłszy na początkowy bieg rzeki Serwecz ciągnęła się do jeziora pod Wołkołatą. Tu się stykało województwo Witebskie z Wileńskiém, i granica szła przez pomienione jeziore, do innego jeziora Plissa, gdzie się już zaczynało województwo Połockie aż do złączenia 'się Plissy przez rzeczkę z nurtem Dzisny. Tu już od północy toż województwo graniczyło także z Połockiém, maprzód ciekiem tej rzeki, a potém Dźwiną do ujścia w nią rzeki Indryki, od której zaczynały się Inflanty polskie przedzielone od województwa Wileńskiego korytem Dźwiny. Od piérwszego wielkiego jej załamania granica północna lądowym szlakiem opierala. się o miasto Jeziorosy, stamtąd zaś załamując się ną zachód, ciągnęła się w różnych kieruukach między rzekami Świętą a Niewiażą oddzielając powiat Wiłkomrski od Upitskiego i Kowieńskiego ozyłi: od wej: wództwa Trockiego, aż do Wilii pod Skorulami, stamtąd zaś korytem rzeki tej w górę aż pod same Wilno prawie do ujścia w nią Waki. Stąd dopićro województwo Wileńskie z Trockiém graniczyło naprzód łożem tej rzeki w górę ku Rudnikom, a od nich rzeką Mere, czem aż za Przełaje do źródeł Kotry, od niej potém załamawszy się graniea do źródeł strumienia Turyi do jego wpadnienia w Niemen, nurtem jego przyszła do ujścia weń Dzitwy, skąd zaczęliśmy opisywać granicę 52.
Na takiej przestrzeni trzy czwarte ezęści osad i mieszkańców należy do dawnego plemienia litewskiego, czego dotąd świadkami są dochowany język ludu i nazwiska osad jego. Z resztą każdego powiatu osobno opiszemy położenie i różnicę rodu jego mieszkańców. — _ Hęsly województwa jest tende sam co i W. Księstwa Lót.; to jest Pogoń.—Prócz senatorów któremi są: Biekisp, Wojewoda i Kasztelan, każdy powiat ma ursędników ziemskich, w następnym porządku podług konstytucyi sejmowej r. 1677, idących po sobie. Ciwań (tylko w Wileńskim powiecie) marszałek, podkomorzy, starosta, chorąży, sędzia ziemski, wojski, stolnik, podstoli, pisarz ziemski, podwojewodzy sądowy, sędziowie grodzcy traej, pisarz grodzki, podczaszy, cze< śnik, horodaiczy, skarbnik, łowczy, miecznik, koniu szy, oboźny, strażnik, krajczy, mostowniczy i budowniczy, strukczaszy, derewniczy, żegenci ziemski i grodski. Województwo Wileńskie zawiera w sobie powiatów pięć: Wileński, Oszmiański, Lidzki, Wiłkomirski i Brasławski 53. Kaidy z nich u siębie sejmikuje obierając po. dwóch posłów na sejm, i deputatów na trybunał. —Mundur województwa: kuntusz granatowy, dupan i wyłogi karmasynowe.
Powiat Wileński
Pę obu stronach Wilii położony, którego część całą zachodnia, między Wilnem a.Wiłkomierzem rozciągająca się jest bardzo żyzna, w pazenieę i len obfita, a ad poładnia wielkiemi borami.wybornego gatunku sosny ża. rosła, zaludnibny jest samemi Litwinami. Jednakże języłk litewski panuje ciągle dopićro od strony północnej czyli z prawego brzegu Wilii; od południa pod samym Wil. nem ustąpił polskiemu, dalej zaś mieszają się z sobą wsimówiące po litewsku 2 wsiami gdzie mowa polsko. uska jest w użyciu, Wszakże między łudem wiejskim kayk litewski, przeważa w tym powiecie obie, poprzelające mowy. W niektórych miejscach, chociaż na. wiska wsi, i nawet mieszkańców ich, są czysto litewskie; wszakże zapomniano już języka rodowego. Dawne inwentarze czyli opisy włości, dowodzą że zmiana la początek swój bierze od wojen szwedzkich za Jana Kazimierza, które spólnie z morową zarazą po nich grasującą w kraju wiele wypleniły ludności. Nowi osadnicy. z głębszej rusko-litewskiej. części W. Księżtwa przybyli, przyłożyli się do zmiany tej. językowej między pozostałemi mieszkańcami.
Miasto Wilno
W dolinie otoczonej górami i tylko od północy otwartej, rozciąga się starodawny gród Gedemina, zajmuJąc murami swemi ujście rzeki Wilny czyli Wilenki do Wilii. Położony pod '540, 4V' O!" szęrokaści geograficznej północnej, a 220 57! 45!! długości wschodniej, wznosi się na 306 stop paryskich, I cał i 2 linie nad powierzchnią morza 54. Wilno skądkolwiek widziane od przybywających do niego, stawi się otzom w zachwycającém położeniu, z traktu tylko grodzieńskiego zakryte zupełnie, wtenczas dopićro objawia się podróżnemu, kiedy nagle z pomiędzy gór wyjeżdżając, w jego murach się znajdzie. Piękna Wilia srebrzystym pasem wijąc się po dolinie, na której miasto jest zbudowane, przyjmuje do siebie pod samemi murami starożytnego zamku Gedemina bystry nurt Wilenki (Wilny) wyrywającej się z górzystych okolic, które zdaje się że usiłują gwałtem ją u siebie zatrzymać. W zbiegu obu tych rzek jest początek miasta posuwającego się swojemi domami coraz wyżej od północy ku południowi, w calej szerokości tej pochyłej doliny. Stąd niedaleko na urwistym brzegu Wilenki, była podobno piérwsza posada jego, piérwsza warownia drewniana, podług dawnych podań gmianych, która imie Wilna od tej rzeki przyjęła. Kto jej dał początek? niewiadomo; to tylko pewna że już na początku XII wieku Wilno, chociaż w ciemnych i nieoznaczonych wspomnieniach ukazuje się w dziejach. Kroniki Ruskie niektóre twierdzą że w r. 1129 miało być stolicą pewnej dzielnicy, gdzie rządził jakiś książe litewski Dawil. Snorro-Sturlesohn wędrownik i historyk iślandzki zwiedzając strony litewskie 'w tymże samym wieku, znalazł osadników skandynawskich w miejscu zwaném Welnś, co podług wszelkiego podobieństwa do prawdy jest Wilnem. Widoczniejszy jednak ślad bytności tego miasta okazuje się dopićro w samychże dziejach litewskich pod rokiem 1272. WPodają one że książe litewski sędziwy Swintorog, czy też syn jego Germont, w lesie dębowym pokrywającym łąkę przy ujściu Wilny do Wilii; wzniósł ołtarze na cześć Perkuna i rozniecił ogień święty, postanowiwszy tu arcy: -kapłana Kriwe-Kriwejfe i innych ofiarników, a miejsce to na groby, czyli całopalenie zwłok książęcych przeznaczył. Powieść ta mnaprowadza na myśl, że właśńie Germont ów, czy ojciec jego Swintorog, podczas największego zamieszania w Litwie osieroconej śmiercią Mendoga, z którego korzystając Krzyżacy szarpali ją i wiarę jej gnębi; przeniósł do Wilna zniszczone przez zakon podwakroć święte Romowe nad Dubissą i Niewiażą. Byt zatem, Wilna zdaje się być niewątpliwym w XIII wieku, ale ' pewna jego historya zaczyna się dopićro w r. 1323, którego Gedemin Król Litwy i Rusi pisał stąd listy swoje do Papieża, zakonów i miast niemieckich w sam dzień Bożego Ciała. Nazywa on Wilno miastem swojem królewskiém, musiało być więc z dawien dawna znakomitym już grodem. Jakoż około r. 1320 tenże sam Gedemin był żałożycielem zamków których poważne ostatki trwają dotąd nad miastem. Podług powieści Stryjkowskiego wyczerpniętej z dawnych podań i kronik, mocarz ów polując w tém miejscu, gdzie tak zwane Łyse-Góry otaczające ujście Wilny do Wilii wznosiły się nad świętą doliną Perkuna, miał sen, w którym widział ogromnego wilka na jednej z owych gór, na której właśnie Tura zabił, żelazną blachą okrytego; wilk ten tak rozległym głosem wył, że się zdawałą jakby stu innych wilków w sobie zawierał. Lezdejko arcy-kapłan czyli Hriwe -Kriwejte, wytłw» _ = mr m: CP a - 5 wWmZm. = m
maczył dziwny ów sen królowi i otaczającym go Litwią nom. Wilk żelazny mówił on, oznaczał zamek i wielkie miasto, które będą zbydowane na Zgliszczu Swinioroka, i na górze gdzie tur był zabity, a stu wilków w nim wyjących moc i sławę jego mieszkańców. Przy. jął wróżbę Gedemin i zaraz na szczycie góry owej, Turzą odtąd zwąnej, kazał murować kształtny i potężay kąsztel, sześciogranną wieżą wyniosły, a u spodu przy świętych zgliszczach pod gajem Perkuna, zbudował drugi a drzewa, zwany Krzywym-Grodem albo od miejsca w którém Kriwe-Kriwejte mieszkał, albo od krzywego kształtu doliny. Przeniesiona wkrótce z Trok stolica państwa litewskiego do Wilna, przyczyniła się do rozszerzenia i wzpostu jego tak co do budewli, jak i mieszkańców, których liczba pomnażała się przybywającemi z Niemiec na głos Gedemina osadnikami. Może być, że i prawa miejskie niemieckie w Rydze używane, rozciągnęły opiekę swoję nad owemi przyęhodniami w Wilnie, z woli tego monarchy: bo śląd o tém pozostał. Krajowi mieszczanie jednak rządzili się zapewne zwyczajami, których przestrzegał dvzorca i sędzia podobno owczesnego miasta, zrazu Ciąunem; a za Jagiełły już Horodaiczym z ruska zwany. Z tej epoki początkowego bytu Wilna, dwa ważne akta świadczą o jego znaczeniu historycznóem jako stolicy państwa. Tu bowiem Gedemin w dniu 2 października r. 1323 zawarł ugodę s arcybiskupem ryzkim i podległemi mu biskupami, oraz mistrzem zakonu rycerzy mieczowych in- ' flantskich; tu stanęło owe pamiętne przymierze z Łokietkiem w r. 1325, które w pół wieku później zamieniła się w zjednoczenie itwóch narodów. Stąd piękna Aldosa wiodące z sobą radośne gromady uwolnionych jeń: ców polskich, wyjeżdżała do Krakowa zasiąść obok Kazimierza tron starożytny Piastów, gdzie może nić piérwsza z litewskiego narodu wiarę chrześciańską rzymskiego obrządku przyjęła, Byli już albowiem za Gedemina Franciszkanie apostołami w Litwie, i mick swój kościół w Wilnie, a nawet może i Dominikanie; niepodobna więc żeby się i zwolennicy tego wyznania prócz niemieckich osadników, między mieszkańcami miasta nie znajdowali. — Po śmierci Gedemina, w róku 1338 syn jego Jawnut osiadłszy na stolicy litewskiej, miedłego się w niej utrzymał. Bracia jego Olgerd i Kejstut bystrzejsi i mężniejsi, nie uznając go zdolnym do tak wysokiego przeznaczenia, zmówili się odebrać mu zwierzchnie księztwo. Kejstut nagle z Trok przy: padłszy o świcie do bram wileńskich, wyrąbał je i oba zamki opanował, Jawnut zaledwo wpół nagi z łoża uciec w góry zdołał, ale zaraz pojmany, poszedł do więzienia. Tymczasem pośpieszył przybyć z Krew Olgerd, i na mocy układu z Kejstutem, podzieliwszy się z nim skarbami brata, otrzymał Wilno i godność najwyższego książęcia Litwy; Jawnutowi zaś Zasław Miński na posiadłość oddano. Potęga Ołgerda z każdym dniem wzrastająca wpłynęła na wzrost jego stolicy, przez rozszerzenie handlowych swiązków Wiłna z Rusią, którą pod panowanie swoje zwycięzkim orężęni zagarnął, lub którą przez związki małżeńskie do ści: słego z sobą przymierza zniewolił. Olgerd wszystkine mieszczanom wileńskim bez różnicy wiary handlującynt w.Litwie, nadał przywilej uwalniający ich od cła w cafém państwie. Za jego panowania przychodnie i kupey zuscy zacoęli osiadać w tóm mieście. Stąd powstąła cagść ludności miejskiej słowiańska, stąd początek fundanyi cerkwi obrządku wschodniego. Olgerd wszakże chociaż. nie bronił przybyłym chrześcianom wyznawać wiary Chrystusa, a nawet apostołującym mnichom nie przeszkadzał opowiadać słowa Bożego: w trudnóm jednak był często położeniu względem tych wyznań, przez wzgląd na lud panujący w kraju, który był bałwochwalczym. Tak około r. 1342 Franciszkanie tajemnie wprawdzie lecz żarliwie nawracający Litwinów do kościoła rzymskiego, za oburzeniem się pogan miej- ' scowych i kapłanów ich, wstrzymani zostali w swém ppostolstwie przez W. Książęcia, a nowochrzczeńcy nawet śmiercią przywiązanie do wiary opłacili. Tak znowu przedr. 1347, tenże sam los spotkał kilku dworzan W. Książęcia, mawróconych na wyznanie wsęchodnie przez mnicha ruskiego Nestara, kapelana Maryi Księżniczki Witebskiej żony Olgerda, który sam ich kazał więzić i nakoniec za naleganiem kapłanów pogańskich wydać im był zniewolony. Wszyscy powieszeni na dębach gaju Perkuna, ppnieśli śmierć męczeńską. Kro» piki ruskie utrzymują że na pamiątkę tego wypadku Marya Olgerdowa kazała piérwszą cerkiew w Wilnie postawić pod tytąłem ś. Trójcy, i tam ciała męczenników pogrześć. Inni znowu budowę tej cerkwi przyznają drugiej żonie Olgerda Juliannie księżniczce T'wer.. skiej. Pomimo tego prześladowania liczba chrześcian wzrastała w Wilnie, bo dla obu wyznań znalazła się zawsze opieka na dworze W. Książęcia. Obie żony Olgerda dawały ją Rusinom, a dla katolików rzymskich znalazł się silniejszy jeszcze orędownik. Był nim Piotr Gastowd czyli Gastold, najznąkomiłszy w tej epocę z papów litewskich, który posiadając! saufanić Olgerda, rządził zawsze jako namiestnik w Litwie i w stolicy, kicdy samego W. książęcia sprawy wojenne gdzieindziej powoływały. Gastowd pojąwszy za żonę Annę Buczacką Polkę i katoliczkę, sam został katoli. kiem, i na miejscu dawnej missyi tego wyznania, spro-. wadził z Polski czternastu Franciszkanów, zbudował dla nich klasztor niedaleko zamku (gdzie dziś Bonifra. trzy) i parkanem ge mocnym kazał ubezpieczyć. Nowi apostołowie zaczęli z największą gorliwością opowiadać słowo Boże między Litwinami, lecz gdy liczba zwo. lenników wiary Chrystusa mnożyła się z każdym dniem w stolicy państwa, zawiść pogańskich kapłanów rosła z nią razem. Po roku 1345 kiedy Olgerd wojował Ruś, a Gastowda namiestnika jego, sprawy publiczne na Podlasie wezwały: podburzony od nich lud wileński, napadł dnia jednego na ubogi klasztor zakonników i / dobywszy go, zelżył siedmiu Franciszkanów i przed sąd miejscowy zaprowadził. 'Tam skazani na śmierć, ponieśli ją mężnym umysłem, ścięci publicznie na rynku. Drugich siedmiu co się potrafili skryć w górach nad Wilenką, ujęto potém, i już bez sądu zamęczonych zrzucono z Łysej-góry; gdzie z czasem. kiedy wiara Chrystusa oświeciła Boskim swym promieniem całą przestrzeń Litwy i jej stolicę, samiż potomkowie owych ciemsych i okrutnych bałwochwalców, wznieśli trzy krzyże na pamiątkę męczeństwa czcigodnych rozgłosicieli Ewanielii 55. Za powrotem Gastowda, sprawcy tej ahredai odkryci i uwięziemi, dopićro z rozkazu żamegoż Olgerda ukarani zostali, jako burzyciele publinej spekojności. Gastowd sprowadził powtórnie większą jeszcze liczbę Franciszkanów, i już na inném miejseu za miastem na piaskach, gdzie i dotąd trwają, przy strumieniu Winger usadowił, dwór im swój na klasztor peddawszy. 'Tam zaczęty z muru kościół Panny Maryi > nie prędko potem dokończonym został. Pomimo całej potęgi Olgerda i sławy, jaką okrył Litwę, jednakże stolica jej po kilkakroć zagrożoną była bliską napaścią od Krzyżaków i Dymitra W. Książęcia Ruskiego. Rok 1362, dotknął ją ciężkim głodem, ale przy końcu panowania tego mocarza większa klęska je spotkała. Marszałek zakonu Gotfryd Linden z 12,000 zbrojnych podstąpił pod miasta, w którem się zamknął od przewyższającej siły sędziwy już Olgerd z rodziną. Dzielna obrona zamków skłoniła Krzyżaków do zawieszenia broni, podczas szk anów, ale za wykonanie tego przepisu prawa magdeburskiego, lirego wszakże podłożony ód niżh ogień między parliny miejskie strawił dwie części domów, piérwszy wielki cios wzrastającemu grodowi zadając. — Odzy< skali znowu pomyślaość swą mieszkańcy Wiłna za Jagiełły, który im opiekę dawał i wzajemnej też żyaliwości w następnej wojnie domowej od nich lee iwiadczył. Powiedsieliśmy wyżej (wstęp str. 82—7) powody do niej i dwuletnią welkę która wstrzęsła Litwą i jej stolicą. Kronikarże nasi 56 pisząc o ubieieniu Wilna przez Kejstuta w sierpniu r. 1381, dodają powieść o podstępie który je ułatwił. Kejstut zapewniony o spiknieniu się Jagiełły z Krzyżakami na sgubę jego, postanowiwszy inu olebrać tron W. Księze twa, wysłał potajemnie de Wilna 300 wiernych swoich rycerzy, którzy róznemi stronami weszli do miasta Przebrani za podróżnych, potne. 600 zbrojnych ukryljch na wozach ładownych sianem i skurami, tam wprowadził. Gdy takie przygotowania uezynił, sam Wówczas w tysiąc koni nagle z Trok przypadł do Wilas, zamek dolny spólnie z utajonóm: swóm Żżełe, ierstwem opanował, i niegotowego do obrony JaBiellę z matką, i slostrą Maryą, oraz jej mężem Woje dyłłą pojmał. Przyjaźń Witowda ocaliła go od gor- "ego losu; skończyło się na tóm, że mu oddano skarby, dzielnicę na frewie zamku i powiecie, oraz macie: fsyste księztwo Witebskie. Zimuszony Jagielło do Usłąpienią z tronu litewskiego, wcale nie znękany Przeciwnością, upatrywał tylko sposobnej pory do Jego odzyskania, która mu się też wkrótce nastręyła, Kejstut zajęty wojną z Korybutem książęciem Siewierskim, zostawił Witowdowi małe siły do strzeżenia Trok i Wilna. Wiedząc o tém Jagiełło zwrócił się ka stolicy i łatwo ją opanował, bo mieszczanie wileńscy i horodniczy to jest naczelnik grodu, Hawnul czyli Hanko 57 zwany, więcej mu sprzyjali niż Kejstutowi. Pićrwszy to raz widać w historyi litewskiej, że mieszkańcy Wilna mieli już udział jakiś w sprawach pnblicznych kraju. Krwawe te były owe niezgody domowe, których głównym teafrem stało się Wilno. Jak Wojdyłło szwagier Jagiełły, poczytany od Kejstuta za głównego matacza i sprężynę ich, a pedobno i za przewodcę stronnictwa chrześciańskiego, powieszony został na Łysej-górze, w obec mieszkańców stoliey: tak po upadku Kejstuta ścięto Widymunda ojca Biruty żeny jego, roztargano końmi Butryma jej krewnego, a cały ten dramat skończył się ostatnim pogrzebem pogańskim na dolinie Swintoroha, zwłok samegoż Kejstuta, któryśmy już wyżej opisali (str. 86). Pomyślny był dosyć stan miasta za rządów Jagiełły, przed ochrzezeniem się jego, bo zamożność dworu i opieka W. księcia dła handlujących, pemnażały ludaość i ruch w tej jeszcze nie curopejskiej stolicy. Mieszkańcy Wilna, z kraju własnego i z głębi Rusi dostając futra, skury, wosk i miód, prowadzili je na sprzedaż de krajów zalłonu i do Niemiec, a chociaż nie raz handel ten przez drapieżstwo krzyżackie był uciskany, kupcy więzieni, a towary zabierane: bronił wszakże Jagiełło orężem i traktatami poddanych swoich od' napastników 58. Pod taką opieką klęska jakiej miasto doznało ną schyłku panowania Olłgerda, przecz spalenie większej jego części, w ciągu lat dwudziestu zatartą została. Nowe domy, łatwe do budowania z drze-' wa, powstały wkrótce, i aż w góry rozciągnęły miasto. Lecz w r. 1383 powtórny napad Krzyżaków, znowu wstrzymał ten postęp na czas niejakiś. Chociaż zamki litewskie w Kownie i Trokach zasłaniały stolicę od bezpośredniej napąści nieprzyjaciół, wszakże tym razem usiłowania W. Mistrza wsparte spółdziałaniem Witowda, przemogły wszystko. Po wzięciu Trok ezterech Komturów z silném wojskiem posunęło się na zniszczenie Wilna; ale waleczność Litwinów broniących z rozpaczą bogów swych i domów rodzinnych, wstrzymała burzę. Przyszło do spotkania pod samém miastem, i po krwawej bitwie Niemcy ustę-' pować musieli, część jednak Wilna znowu spaloną zo-' stała. — Rok 1887 przymiósł tę wielkę przemianę popm p "R p p" 7 w e _
rządku spełecznego jak w Litwie całej, tak i w jej stolicy, do której ją przygotowały już oddawna poprzedzające wypadki. Kiedy Władysław Jagiełło po wstąpieniu na tron Piastów, zabowiązawszy się wprewadzić na łono wiary Chrystusa, kraj swój rodzinny, przybywał doń spólnie z Jadwigą wypełniać przyrzeczenie: Wilno było już w wielkiej części chrześciańską osadą. Przemagała wprawdzie ludność litewska i bałwochwalczą, ale przy niej niemieccy rzemieślnicy gnieździli się już ad Gedemina, kupcy ruscy osiadali od Olgerda. Prócz chrześcian, żydzi podobno już od r. 1326 także tu zamieszkali. Chociaż dla pogan liczne wznosiły się oltarze i bożnice w pośród miasta, chociaż posąg Perkuna stał w śród dębów poświęconych pod samym zamkiem na dolinic Swiatoroha, a wieczny ogień Znicz palił się przed nim ciągłe, pod strażą Kriwe-Kriwejty: jednak już Niemcy i inni katolicy, słuchali Ewanielii i śpiewali hymny na cześć Bogarodzicy w kościele Fraaciszhanów. Rasini zanosili modły w dwóch już cerkwiach, za Olgerda postawionych. Lud więc oswojony z godłem krzyża, a tym bardziej Bojarowie czyli szlachta, nie byli tak uporczywi do przyjęcia wiary i cywilizacyi chrześciańskiej, jak dawniej za Gedeminą. Wreście władza samowlładna Wielkiego książęcia obok prostaty ludu, powaga samychże książąt przedniejszych już w Krakowie ochrzczonych, i obeeność rycerstwa polskiego przybyłego z Jagiełłą, przemogły wszelki opór i żal narodu, porzucającego mimowolnie dawne bogi swoje i zwyczaje naddziadów. Nie mogli już temu przeszkodzić kapłani pogańscy, bo wpływ ich zupełnie upadły nie wystarczał potrzebie moralnej zarodu. Hbatwo zatóm na rozkaz Jagiełły, w obec kró. lowej Jadwigi, książąt mazowieckich, panów i duchowieństwa polskiego, obalano świątynie i posągi bożków w Wilnie, zagaszono ogień Perkuna, i na jego miejscu właśnie założono posadę kościoła katedralnego pod tytałem św. Stanisława. Zbierano lud nietylko z miasta, ale i z okolic gromadami, i tak go chrzczono nadając każdej z nich jedno' imie, dła prędszego odbycia obrządka. Ściągali się też tłumnie Litwini, zwabieni białemi sukmanami, które Jagiełło zakupiwszy w Polsce rozdarowywał nowochrzczeńcom. Zaraz potém wszędzie ma gruzach obalonych bożnic w Wilnie, na głos Wielkiego książęcia zatknięto krzyże, i poczęta budować kościoły, ażeby lud przywykły tam do pokłonu bożkom swym, snadniej do nich zbierał się dła czei prawdziwego Boga. Bogate było uposażeńie katedry i biskupa jej, którym został Andrzej Wasilo Franci. szkan, wprzódy biskup Ceretenski i spowiednik kró. lowej węgierskiej. Bodzanta arcybiskup gnieźnieński poświęcił kościół katedralny, a królowa go opatrzyła dregiemi sprzętami i naczyniem. Założono także kościoły 6. Jana, i ś. Marcina na szczycie góry zamkowej, de którego tytuł prelatury probostwa katedrał. nego przywiązano. Prócz tych, zdaje się że wtenczas także powstał drewniany zrazu kościół ś. Piotra, na Antokoln, na miejscu jakiejś świątyni pogańskiej, chociaż mu tradycya dawniejszy daleko początek sięgający czasów Olgenda przypisuje, uznsjąc. fundatoresę jego owego Gastowda, który był tak gorliwym opiekunem Franciszkanów 59. Wręście ustanowiona została kapituła z prałatów i kanoników katedralnych złożona, a w główniejszych osadach Litwy fundowane kościoły parafialne, jak to niżej na swojém miejscu powićmy. Po takiém urządzeniu hierarchii rzymsko-katolickiej w stolicy Litwy, przystąpił Jagiełło do przekształcenia na stopę europejską samego miasta, jeszcze wpół azyatyckiego. Dotąd stan jego był prawie barbarzyński i niewolniczy, a widok chociaż zawsze uderzający pięknością położenia i uroczysty, ale ponury. W pośród kilku wielkich gromad domów ubogich i ciemnych, rozległą przestrzenią pola rozdzielonych, wznosił się z głę-. bi doliny przerzniętej dwiema rzekami na stromej górze czerwony zamek z cegły, wysokim murem i basztami otoczony; u spodu jego rozciągał się dolny zamek Krzywym-Grodem zwany, z którym sięłączyła święta niedawno dla pogan dolina Stintoroha, z jej obaloną już świątynią Perkuna, a powstającym natomiast kościołem katedralnym. Zamek ów mieszkanie wielkich książąt, otaczały przestronne domy drewniane możniejszych Bojarów, od nich zaś wyżej ku południowi ciągnęła się część miasta kupiecka, od kram i sklepów Kramnym-Grodem zwana. Z pomiędzy tej kupy niekształtnych i poziomych budowli, błyskały nieznacznie trzy godła wiary Chrystusa, cierpiane oddawna przez pogańskich nawet władców Litwy. Były to skromne dwie cerkiewki ś. Trójcy i ś. Mikołaja, z jednej strony miasta, a z drugiej ubogi kościołek P. Maryi ma piaskaeh Franciszkanów. Może wreście i Dominikanie mieli tu jakieś eratorium, kaplica zaś ś. Krzyża (gdzie dziś Bonifcatrzy) leżała w gruzach. Mieszkańcy takiej dziwnej postaci miasta, rodowici Litwini uprawiali ogredy i służyli zamkowi lub bojarom swoim, rzadko handlem i rzemiosłami się trudniąc; Niemcy zaś i Rusini przeciwnie, temu tylko oddani zamożniejszemi byli od piérwszych. Tamtemi rządził podług dawnych zwyczajów zapewne, Horodniczy zamkowy, lub Ciwun powiatu okolicznego; przybysze, a mianowicie Niemcy zostawali pod opieką osobnego prawa, jakiego ryzcy mieszczanie używali. Jagiełło urządzając starodawną swoją stolicę litewską na wzór Krakowa, nadał tegoż roku 1387 jej mieszkańcom prawo magdeburskie, ze wszystkiemi jego swobodami a mianowicie wolnym wyborem burmistrza i sądów wójtowskich, uwalniając ich od władzy, ziemskich urzędników. Mieszczanie mieli tylko włożony obowiązek strzeżenia zamków. Wszakże wyłączeni zostali od praw ntunicypalnych, ci mieszkańcy miasta, którzy na placach własnością duchownych lub na. ziemi do zamku należącej osiedli; zapewne dla tego, że to byK wieśniacy poddani, do których właściciele jako spnowadzonych dla swojej posługi, mieli prawo podług ówezesnych zasad i wyobrażeń. Ostatnim nakoniec walnym esynem Jagiełły. w chwili tej wielkiej reformy w Litwie, było ustanowienie namiestnika w osobie Skirgajłły brata rodzonego, i osadzenie zamków wileńskich polską załogą. Rządy tego książęcia były dla Wilna bardzo niepomyślne; mieszkając ciągle w Trokach, nie dbał o Wilne, o utrzymanie w niem swobód miejskich i handlu, ani też wiary.nowej w kraju nię rozkrzewiał.
Wierność wszakże mieszkańców tej stolicy dla Jagiełły była niezachwianą: bo kiedy Witowd zamierzywszy strącić niedołężnego Skirgajiłę z namiestnictwa, pokusił się o opanowanie Wilna, mieszczanie spólnie z dowódcą swym Sudimuntem wszystkie usiłowania jego -wniwecz obrócili. Raz jednak mało co się nie udał podstęp Witowdowi, który puściwszy pogłoskę że ma wesele sprawiać siostrze swej nadobnej Ryngale z Henrykiem książęciem mazowieckim w Wilnie, wysyła. tam naprzód 300 wozów niby zwierzyną i inną żywnością ładownych, a w istocie zbrojne żołnierstwo ukrywających, sam zaś w pobliżu miasta z innym hufcem -w gotowości staje. Lecz podejście odkryto i Witowd z niczém powrócił do Krzyżaków, z któremi w nowe związki wszedłszy ściągnął na Litwę chociaż chrze- -ściańską już, największą jaka dotąd być mogła krucyatę z całej Europy. Prócz wojsk pruskiego zakonu, szli pod jej znakami mistrz inflantski ze swojemi huf-. cami, hrabia Derby syn księcia Lankaster, później król angielski pod imieniem Henryka IV z tysiącem łuczników, Jan Boucicaut syn marszałka Francyi z ochotnikami swojego narodu, i nakoniec sam Witowd z podburzoną od siebie Żmudzią. Wszystkie te siły do 40,000 zbrojnych wynoszące, pod dowództwem marszałka zakonu Engelharda Rabe, wtargnęły do Litwy w lecie, roku 1390. Na wieść o tak silnej napaści Jagiełło wyelał Mikołaja z Moskorzewa podkanclerzego koronnego z oddziałem Polaków dla wzmocnienia załogi zamku wileńskiego, a Skirgajiłe zebrał wojsko litewskie ku odparciu nieprzyjaciół. Krzyżacy przemagający w siłach, po wzięcia Kowna i spaleniu 'Trok, zmusiwszy -do cofania się Skirgajlłę, zwarli się z nim po raz drugi ped samém Wilnem, W walnej i zaciętej bitwie między Werkami a górami Szyszkinia zwanęmi, napastnicy pkonali słabszą Litwę, która kilku swoich dowódców draciwszy schroniła się do niższego zamku, pod naczelietwemi książęcia Kazimierza Korygajiły brata Jagiełly. Mloskorzewski zaś zamknął się z Polakami w górzej twierdzy. W takim stanie rzeczy Krzyżownicy ściśle opasawszy Wilno, przypuścili do niego szturm gwałtowny dnia 4 sierpnia, i po zapaleniu bądź zdradą, bądź ogniem bombard swoich, parkanów i domów drewniaszych,: zdobyli nakoniec Krzywy-gród. W straszliwej rzezi zginęło tam wówczas, pod mieczem Anglikówi Żmudzinów, bo Prusacy z Inflantczykami i Francuzami ssturmowałi do górnego zamku, kilkanaście tysięcy żołnierzy i mieszkańców wileńskich. Sam dowódca książe Korygajłło poległ w tej zaciętej walce, lecz i nieprzyjaciel wielką stratę poniósł, bo prócz wielu zabitego ludu, zginęłi Towciwił?! brat Witowda i Algard hrabia z Hohensztejnu. Po tóm krwawém zwycięztwie Krzyżaków i opanowaniu spalonego miasta, górny zamek zajęty polską załogą ściśle opasany został. Cudzoziemcy uwzięli się zdobyć go koniecznie i codzień silne sstarmy przypuszczali: ale Moskorzewski tak dzielnie się bronił, że przez pięć tygodni wytrzymał wszystkie ich napady. "Tymczasem głód, zimno jesienne i brak prochu, zmasił Krzyżaków do odstąpienia od twierdzy. Pomogło zapewne do odwrotu ich, zbliżanie się Jagielły z odsieczą, który w listopadzie przybył z Polski do zniszczonej stolicy W. Księztwa, niosąc ratunek miesskańcom i załodze. Król wsparłszy mieszczan co do budowy domów, zbogaciwszy kapitułę nowych dóbr sadaniem i urządziwszy obronę zamków na nowo umocaienych pod dowództwem Oleśnickiego, który nastąpił po Mikołaju z Moskorzewa, wrócił do Polski. Tymczasem nowa równie wielka wyprawa za poduszczeniem chciwegoanładzy Witowda, pod dowództwem W. Mistria Honrada Wallenrod, zagroziła Wilau, 4892. Należeli do niej znowu różnych narodów r ja 'thianowicie Anglicy i Szkoci niezgodni z sobą. Wszyscy w znacznej sile, we wrześniu roku 1392 rozłożyli się obozem między Krzywym-grodem a kościołem P. Maryi Framciszkańskim. Lecz Oleśnicki spaliwszy resztę domów miejskich pozostałych ed piérwszego oblędęnia, tak dzielną zrobił wycieczkę i taką im zrządził stratę, że Wallenred napróżne pieniądze i lud trasąę musiał zamiechać zamiarów swoich i odstąpił do ifpwna. Tu jest kres niesfornych rządów Skirgajiły w Litwie, i drugiej epoki dziejów Wilna. W ciągu jej stan municypalny stolicy, dla tylu klęsk, dla niedołęztwa Skirgajłły namiestnika, nie mógł się rozwinąć, lecz owszem nadwerężany ce chwila samowolnością rządu wojskowego, upadł prawie zupełaie. Miasto spalone i zrabewane, zmniejszało w rozciągłości swej, handel zapewne bardza zmalał, i Wilno zamiast rosnąć i kwitaąć pod. tarezą cywilizacyi chrześciańskiej, przyszłó'do nędzy, której będąc w pół pogańskiém może nie o AE ło pe zgonie ulubionego brata Wigunta, któregoś pogrzebiono ebok Korygajiły, w kościele kajedralnym wileńskim, znużony skargami na rządy ŚSkirgajlły, skłonił się da ostateczznej zgody z Wiłewdem. Sam przybywszy w r. 1392 dą Wilną z Królową Jadwigą, postanowił ga swoim namiestnikiem w Litwie, i za usilném jej stąraniem pejednał ze Skirgajłią, któremu ksiąstwo Kijawskie w posiadłość oddał.
Сноски
52 Granicę tę wyjaśniamy nietylko z aktów i wiadomości miej: scowych, ale nadto podługdwóch dawnych mapp litewskich, które w naszym księgozbiorze posiadamy. Pierwszej z nich tytuł: Magni Ducatus Lithuaniae cdeterarumque Regionum illi adiacentium ezacta Descriptio Illsmi ac Excellentissimi Principis et Dni D. Nicelai Christophori Radziwil, D. G. Olijce ac in Nieswies Ducis, S. Rom Inperii Principis in Szydlowiec ac Mir Comitis et Ś. Se: pulchri Hierosolimitami Miliis elc. opera, cura et impensis facia ac in lucem edita. — U spodu karty pod kerbem Pogonią wyryto: Amsterodami excudebat Guilhelmus Jansonius sub signo Solarii deaurati Anno 1613. Mappa ta wielkości dużego arkusza jest iluminowaną. Druga ma tytuł: Magnus Ducatus Lithaunia in suos Palatinatus et Castellanids divisu, non solum aocuralissime delineata. sed. etiam plurimis in alfis Mappis omissis locis aucta, cura et sumptibus Tob. Corn. Lotter, Geogr. et Chalcogr: Aug. vinde. Mappe' ta zaraz go podziale. kraju w. r. 1772 jest srobogo, odpadłe części oznaczone kolorem....
53 . Nie Braeławski, ja wielt pisze, bo Braku jest na Podolu, a Brasław w Litwie;
54 Obszerniejsze wiadomości topograficzne i statystyczne o Wil. nie znajdzie czytelnik w książce mojej pod tytułem: Opisanie Statystyczne miasta Wilna roku 1835. Wilno, nakładem Józefa Zawadzkiego. -.
55 Professor Daniłowicz który tyle się 9 przyczynił uczonemi gwojegai prącami, do wyjaśnienia prawodawstwai i dziejów litewskich, chce poczytywać owe trzy krzyże nie za godło męczeństwa Franciktóry poleca stawiać krzyże wszędzie pod miastami, kiedy już nedaniem tego prawa emancypowane zostały i przeszły na stopień municypalnych i chrześciańskich osad (Civitates). Dowodzi więc śe owe krzyże dopićro za Jagiełły, w chwili obalenia bałwochwalstwa i nadania Wilnu praw miejskich, wzniesione zostały. Choełaż ten domysł może nie być bezzasadny, jednakże nie podobna dla niego odrzucać podań dziejopisów krajowych uważających tę pamiątkę inaczej. Ale można oba mniemania pogodzić, ponieważ w obu te krzyże są wypadkiem chrześciańskiego czynu, i pemiątką wiary. Może ci coje wznosili za Jagiełły, wybierąli miejsce już zasłóśone dla niej, i męczeństwem jej posłanników naznaczone, może dwie razem pamiątki w tych trzech krzyżach uczcić chcieli! Wszak k Franciszkanie póki Wilao Perkunowi cześć oddawało, nie ośmielili się zapewne tak jawnie godła Chrystusa stawiać w obec ludu bałwoohwakczego.
56 Stryjkowski str. 465. Kojałowic z str. 361;
57 Ten Hanko, który wielką grał rolę w przesileniu polity-' cznóm Litwy owczesnej, w dyplomatach Jagiełły niemieckich zwany jest Hannike albo Hancke (ob. Kodex Dyplomat. Litwy Raczyńs.. p. 57. 58 i 60). W. Książe zawsze dodaje: Hanko, mieszczanin, wileński i nasz wierny sługa, (Hannike biirger zcur Wilne, unsergetruwer diner). Kroniki krajowe poczytują go za jedno z Ha-' wnulem, o którym czyt. moje Opisanie Statystyczne Wilna 1635 r. u Zawadźkiego w Wilnie, str. 177.
58 Ślad tego pozostał prócz innych dowodów, w odpowiedzi Jagiełły danej W. Mistrzowi roku 1383, na wstawienie się jego w sprawie Witowda i Toćwiłła Książąt Litewskich, gdzie Jagiełło nie inaczej zgadza się na zawieszenie broni z książętami mazo-' wieekiemi, aż póki Krzyżacy nie uwolnią mieszkańców wileńskie pojmanych. i nie oddadzą towarow im zabranych. »7ali (amen, condicione addita, ut omnia bona et mercimonia, que sunt noslris hominibus de Vilna recepia et arestala, ex inlegro restituantur, et reddentur, eteciam homines nostros de Yylna, que sunt arrestati, cum omnibus leonis liberi dimittentur.» Ob, Kod. Dyplom. Lit. " Raczyńs. p. GI.
59 Kraszewski zrobił to słuszne postrzeżenie w ważnóm swojóm i nader pracowitóm dziele, pod tyt. Wilno od początków jego der. 1750, u Zawadzkiego Wilno 1841 r: T. I. str. 78. — T: IL str. 362.
* Ob. obszerniejszy opis posławy pagańskiego jeszcze Wilna, w mojej Historyi miasta Wilna, drukow. u Marcinows. w Wilnie 1836. T. I. str. 111—117. (с. 136; знак сноски в тексте не распознан)