Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

III. Жмудское княжество (часть 1 из 5): оригинал

III. Жмудское княжество (часть 1 из 5). С. 474-506. Польский текст издания.

III. Księztwo Żmudzkie

Ostatni to zakąt ziemi w Europie, jedyne to plemie. między narodami tej części starego świata, w którym ' bałwuchwalstwo znajdując schronienie, kryło się jeszcze w piérwszych latach XV wieku przed promienistém światłem wiary Chrystusowej. Długo lud żmudzki ubogi i w ubóstwie swobodny, żył nieznany w pośród odwiecznych lasów, opierając się od północy o pobratymcze sadziby Kuronów, od wschodu, południa i zachodu łącząc się z jednorodną Litwą, aż póki go sroga i nieludzka napaść Krzyżaków na Prusy, nie wywiodła do walki dla ratunku spółziomków s lewej strony Niemna ku brzegom Baltyku osiadłych, Zmudź żyzna ziemica, jak Stryjkowski powiada, 'chociaż pod mglistóm niebem, między 380 45/7 a 420 długości, i 559 a 560 27! szerokości położona, Powierzchnia jej jest płaszczyzną, od wyższej Litwy pochylającą się ku morzu Baltyckiemu, którego wąski tylko ' brzeg zaledwo na kilka mil rozciągający się przy niej pozostał. Rzeka Niewiaża odgranicza ten kraj od Litwy ku wschodowi, Niemen oddziela na południe od Prusaków ludu jednoplemiennego. Płaszczyzna ta zaledwo w kilku miejscach przerwana jest pewnemi wyniosłościami. Do nich należą: góra zwana Gśrniki pod Kurtowianami ukazująca się jadącym z Szawel do Telsz o 317 mili, góra Szairya pod Łuknikami o 4 mile widzialna, góry Powondeńskie i Gęsia góra. Do nich dodać należy wysokie i wspaniałe brzegi otaczające łożysko Niemna, od ujścia Niewiaży aż ku Jurborgowi, i sławne wzgórze Birufy nad brzegiem morza Baltyckiego. Liczne strumicnie przerzynają krainę Żmudzką, odwilżając od największych do najdrobniejszych żył swoich wszystkie ustronia tej ziemi. Jedne z nich, płynąc od północy i wschodu, wlewają się do Niemna ku południowi i na zachód. Do tych należą: Mewiata, Dubissa 300 z samego prawie środka. Żmudzi wychodząca, Mitwa pod Jurborkiem, i Jura. Drugie które prosto do kurońskiej zatoki w Prusiech już wpadają, jak Sałania powiększona przypływami Mini i Ałonty, Okmiana co krótko goszcząc w swojej rodzinnej ziemi bieży oblać mury miasta Memla po litewsku Kłajpedą zwanego i zniknąć w falach Baltyku, nakoniec Szwernfa (święta rzeka), która zaczynając się i kończąc na Żmudzi, odgranicza ją. od Kurlandyi i wpada do morza. Inne wreszcie rzeki śmudzkie płyną ku północy, i łączą się w Kurlandyi z morzem Baltyckiém, i temi są: Łuba, i Wenfa ze środka Żmudzi wyc stępująca, która przyjmując do siebie wody Wardarcy i Wyrwity uchodzi pod miastem kurlandzkiém Winda- — wą do morza. Prócz nich Musza, Kroja i wiele innych przepływają do powiatu upitskiego.— Z jezior najznaKomitsze jest Płutelskie, po nim idą: Plinksse, jezioro Telszewskie, Łukszia pod Worniami, jezioro pod Po> wondeniem, jezioro Karpiewskie niedaleko Szaweł it. d.— Grunta żmudzkie, wyjąwszy na Pomorzu, słyną żyznością i dostarczają obficie zboża i lnu ma potrzeby mieszkańców i do handlu zewnętrznego. Najcbficiej rodzą w powiecie dzisiejszym Rosieńshim, po nad Niemnem około Wilkii i Wielony, i dalej koło Rosień, Szydłowa i Kroż, a w Szawelskim, od Kiejdan, Bejszgoły, Kroków, Datnowa, aż do Szadowa, Szawel i Janiszek. W tych miejscach pszenica, a wszędzie prawie len, są płodami do zbycia przeznaczonemi w portach, Rygi, Wiadawy i Lipawy. W żyzniejszych owych okolicach lasy rozmaitóm drzewem zarosłe, ocieniają w anacznych nawet przestrzeniach powierzchnią Żmudzi. Puszcza Kurtowiańska, lasy nad Dubissą i.Niewiażą zachowują odwieczne dęby, prsed któremi praojcowie dzisiejszych mieszkańców bili czołem Perkunasowi. Rozległe bory nie w jednón: miejscu rozciągają się na pograniczu Prus i Żatudzi. Prócz inkego zwierza nie» dźwiedzie, od których mnogości herb nawet Księstwu został nadany, zamiesskują te puszcze, łatwiej ukrywając się niż gdzielndziej przed okiem myśliwca 301. Miód w obfitości z barci i ułów zbierany, dostarcza przyjemnego pokarmu i napoju łudowi. Lecz od Telsz ku morzu inna postać kraju, do granic Kurlandyi. Niewielkie wzgórza łamiąc jego powierzchnią w coraz nowe ustronia, miłe oku przedstawiają położenia; lecz za fo gruata są tu niewdzięćzne i piasczyste, gdzieniegdzie borami pokryte, a w inną stronę cały szlak pobrzeża morskiego prawie na milę szerokości w okoli- - cach Połengi, wydmami piasku zajęty i krzakami jałowcu pokryty, byłby pustynią, gdyby pracowitość mieszkańców nawożąc ziemię porostem morskim, nie przymasiła ją do wydania zawsze prawie obfitych plonów. Przemysł nie jest dotąd udziałem Żmudzi, ogramicza się bowiem tylko wyrobem deskonałym najpiękniejszego zapewne w całej Europie lnu, i hodowlą koni małych wprawdzie, ale słynnych oddawna siłą i rzeskością. Mieszkańcy prócz bardzo dobrego piwa, robią sćry postać raczej masła na wpół zbitego mające, Kastynis zwane, które gdyby były znane powszechniej za granicami tege kraju, mogłyby należeć do najwyborniejszych przysmaków stołowych. Wody żmudzkie dostarczają dość obficie rozmaitej ryby na potrzeby mieszkańców, be na wybrzeżu morskiém pod. Połongą poławiają flonderkę, śledzie, dorsz i inne gatunki ryb baltyckich, jeziora Płotelskie dostarczają sielaw y, Niemen łososi i t. d. Płody kopalne Żmudzi są mało znaczące; ruda żelazna łączna pod Korcianami najobficiej, skała wapienna w. znacznych massach nad rzeką Muszą. i Kroją, oraz nad Świętą pod Zagorami, i skamieniałości pod Popielanami, to jest prawie wszystko co we wnętrzu tej ziemi znaleść można. Bursztyn, prócz tego który morze Baltyckie wyrzuca w znacznej obfitości pod Połongą, znajduje się także w jeziorze Łukszcie pod Worniami.

Historya Żmudzi wyłączna jako części Litwy, niedługa jest, bo tradyeye ustne zagubione, podania zaś kronikarskie ciemne lub niepewne. Późniejsze ' sprawy i walki, a nakoniec cywilizacya chrześciańska wspólne i też same co Litwy, z małemi miejscowości odcieniami. Jedno tylko stałe i nieprzeparte opieranie się Żmudzinów jarzmu krzyżackiemu, od końca 14 wieku przez lat 40 blisko, oddzielną ma niejako barwę na tle powszechnych dziejów Litwy, i stanowi wybitną i charakterystyczną postać ludu śmudzkiego: Nazwisko Żmudzi pochodzi od Żiemaj, „nizko, skąd lud tamtejszy nazywa siebie Źemajlis, Żmudzinami, a ziemie swoją Ziemajciej, Ziemajczis, czyli krainą niższą, od tej która Auafote czyli wyższa, od wyrazu litewskiego Aukszfas, wysoki, jest nazwaną. Ale wszystko, cały ten kraj i ta część, która nizko nad morzem jest położona i ta co wyżej od niej ku granicom słowiańszczyzny się rozciąga, jest jedną i tąż samą ziemią, a mieszkańcy jej, jednorodnym zupełnie, jednego języka, jednej wiary i pochodzenia ludem 302. Małe różaice zaś, które istnieją między Żmudzinami a właściwemi Litwinami, w mowie i w obyczajach; stąd tylko pochodzą, że pićrwsi głębiej w rodzinnej ziemi zamieszkali, najpóźniej ucywilizowani, dłużej oparli się wpływowi obcych plemion, 'w większej czystości zachowali język swój rodowy, i odrębność bytu wewnętrznego. Drudzy od 13 wieku wikłając się różnemi sposobami w stosunki ze Słowianami, tak Rusinami jak Polakami, a nawet i z Niemcami, posiadając już miasta dokad się zgromadzali cudzoziemcy, przyswoili więcej obczyzny. Dając rys ogólny historyi Litwy wspomnieliśmy o wędrówkach do niej i osadach Normandów czyli Skandynawów od 9 wieku. IDodać teraz wypada tylkc, że ci odważni i przedsiębierczy piraci zatrzymali się naprzód na Żmudzi, równie blisko morza koło Płotel, jak i głębiej nad brzegami Niemna, Jury i Niewiaży. Czy byli przed niemi Rzymianie w osobach Palemona, Ursyna, Dorsprungait.d. jak chcą mieć nasi dawni Latopisowie, trudna rzecz dziś do odgadnienia. Ciemne te i odległe podania, może już nigdy nie zostaną rozwiązane. Wszakże pierwiastkowa cywilizacya Zmudzi, a przynajmniej wstrząśnienie jej w rodowym bycie dawnym należy Skandynawom..Osady ich musiały być niemałe, kiedy w imio- ' nach szlachty żmudzkiej ślad tego pozostał. Liczne nazwiska dotąd trwające. świadczą o przymieszaniu się obcych przychodniów: Efmund, Eśsmont, Dowmund, Dowgird, Mongird, Norwid, Misztoli, Gintowi, Milmoni, Milwid, i tyle innych przypominają wyraźnie gockie pochodzenie, i różnią się zupełnie od tych, które więcej do natury języka miejscowego zbliżają się, jak np. Jagajiło (Jagiełło), Sągajiło, Bymgajlło, Wodźbun, Swiriun, Styrpejko, Szukszia, Kulwieć, Jundzili, Radziwiłł i t. p. — Zostawując wzmiankę podań o tych osadach obcych na Żmudzi, do szczegółowego opisu miejsc: powiemy tylko w krótkości o bycie politycznym i stanie wewnętrznym tego kraju, do u. trwalenia losu jego, pod rządem ostatniego z Jagiełłów. + Chociaż powiedzieliśmy, że Żmudź a Litwa jednym jest narodem, jednakże pod względem bytu pylitycznego, mianowicie od czasu kiedy Ryngold (r. 1240) roz. począł zabory na Rusi, Żmudzini zaczęli stanowić oddzielną krainę pod rządem książąt pokrewnych i podwładnych Wielkiemu Książęciu Litwy, siedzącemu na stolicy w Kiernqwie, Nowogródku, Trokach lub w Wilnie. Jedne były sprawy i cele obu ludów bratnich, jedna religia, jeden język i zwyczaje, ale więcej hartu i stałości w narodowóm bałwochwalstwie u Żmudzinów, więcej gminowładnej swobody i patryarchalnego życia. W XII wieku kiedy Źmndzini w pierwotnej żyjąc prostocie; nieznani światu, dalecy jeszcze od napaści Niemców i Słowian, spierali się tylko z sąsiadami swemi i pobratymcami Kuronami: wódz ich Gimbut, którego kronikarze książęciem żmudzkim nazywają, prowadził ich do walki. Brat tego Gimbuta Kernus panował wtenczas w wyśszej Litwie. Oba, niewiadomo czy od przod. ków przybylców dzierżąc władzę, czy co podobniejsza do prawdy ze atarszyzny wybrani, jedne mieli widoki rogszerannia potęgi swej i czynienia zdobyczy na obeych ludach, dla wydobycia się z grubego ubóztwa, w jakiém między lasami swemi żyli. Żmudź nie miała miast, dzieląc się tylko na wiejskie osady w głuchych piwszezach ponurzone. Może tylko kilka zamków drewniasych ji samotnych przez Skandynawów sbudowanych, wznosiło się tu i owdzie, osłaniając swojemi warowniami świątynie większych bożków czcią słynące. Po Gimbucie Montwiłł owładał tą krainą; i synów swych Erdziwiłła i Wykinta na zdobycze do Rusi wysyłał 303. Ten już podobno dał poznać Żmudzinom niektóre wynalaszki europejskie, i w broń ich opatrzył, zmuszony potrzebą gotującej się w sąsiedztwie napaści Teutonów, od zachodu na Prusaków, od północy na Kuronów czyli dŁotyszów. Wśród tych porusżeń zjawił się Mindowg czyli Mindows (Mendog), który około r. 1241 już nie wodzem tylko, ale panem i królem stał się Litwy i Zmaudzi, gdzie Trojnat jako namiestnik jego rządził. W dalszym jednak ciągu panowania swego, niepokojony. od zawistnych mu książąt krewnych swoich, zwyciężony w walce z rycerzami zakonu inflantskiego i przyciśniony jego przewagą, oddał im Żmudź i przyległe jej krainy r. 1259 w sierpniu. Żmudź zaś wtenczas rozciągala się aż do ujścia Niemna w morze Baltyckie. Dzielność bałwochwalcza Żmudzinów pod przewodnictwem książęcia Trójnata i za powrotem do pogaństwa Mendoga, wybawiła ich od jarzma Teutonów. Po zabiciu Meńdoga (r. 1263) zdije się, że nawet Źmaudzini czas niejakiś w całej Litwie przewodzili. Po dwudziestoletnia odinęcie i szarpaniu się między sobą władców litewskich, Lutuwer pan Ejragoły na Żmudzi posiadł władzę najwyższą w Litwie (r. 1283), i odtąd Żmudź ściślej skojąrzona z nią pod Witenesem i Gedóminem wystąpiła do boju z Krzyżakami pruskiemi, którzy zagarnąwszy ostatnie już ziemie litewsko-pruskie na pograniczu ŹZmudzi będące, Nadrawią i Szalowią, wygnali do niej poganizm lettoński. Wtenczas krwawe ich zagony rozpostarły walkę dzikiego apostolstwa z narodowością Żmudzinów, po całej ich ziemi, i przedłużyły bój zawzięty aż do zachwiania potęgi zakonu przez Władysława Jagiełłę na początku wieku piętnastego. Długoby nas zajęły zacięte i nieustanne boje z zakonem, których Żmudź była krwawém polem od czasów Gedćmina aż do końca panowania Jagiełły. Mówiliśmy o nich wyżej w rysie Dziejów Litewskich, a w szczegól - ności powiemy jeszeze przy opisie każdego miejsca znakomitszego w tym kraju. Wypada nam jednak wspomnieć o stosunkach politycznych w jakich ona zostawWała między macierzystą ziemią swoją Litwą, a zakonem krzyżackim aż do przyjęcia wiary chrześciańskiej, I o urządzeniach jej wewnętrznych. — Mijając owe śmieszne i dumne nadanie przez Ludwika Cesarza roku 1337 Żmudzi, której nie posiadał, zakonowi Teutońskiemu, razem z całą Litwą: wyznajmy, że książęta litewscy zacząwszy od Gedemina broniąc jej dzielnie, nie dali tego kraju w ręce Krzyżaków dopóki w jedności zostawali. Niesnaski rodzinne między Jagiełłą i Kejstutem, właśnie od zakonu podniecone, spowodowały Jagiełłę, dla utrzymania się na tronie litewskim, do przyznania mu r. 1882 spólnie z bratem Skirgajlłą własności ziemi źmudzkiej, od morza aż po rzekę Dubissę.

Od tego czynu już cechę legalności niejakiej mającego, Źmadź igrzysko polityki wydana na łup nieprzyjaciołom Litwy, została polem krwawych bojów i spustoszenia. Pomimo jednak tej darowizny lud ów bałwoehwalczy nie chciał się poddać onym wrogom chrześciańskim, garnął się do swoich braci Litwinów, i tym sposobem przez czas niejakiś, opuszczony od jednych, nie poddający się drugim, został w pewnej udzielności. Witowd związany z Krzyżakami przeciw Jagielle, skłonił szlachtę żmudzką (Bajorów ) z powiatów Miednickiego; Koltyniańskiego, Knetowskiego, Krożskiego, Widuklewskiego, Rosieńskiego i Ejragolskiego, że w Królewcu 26 maja r. 1390 zawarli z zakonem zaczepne i odporne przymierse, nie jako podlegli Krzyżakom, lecz - jako uważający się pod zwierzchnictwem Witowda, swego książęcia (kunigas) naturalnego. Mocą tej ugody obowiązani byli służyć w szeregach zakonu, nie łączyć się z Litwinami, ale owszem odpierać ich napaść. W nieporozumieniach z zakonem polubownie przez wybranych z obu stron dostojników, spory miały być załatwione; swobodny handel w Prusiech dla Żmudzinów zabezpieczony. Za przyłożeniem pieczęci do tego przymierza, marszałek zakonu udarowawszy posłów żmudzkich ozdobnemi szatami, posłał do sprzymierzonych włości w podarunku, zboże, sól, sukna it. d. Szczegóły tej ugody pokazują że Krzyżacy uważali Żmudź za kraj sprzymierzony raczej niż hołdowniczy, a Witowda za króla jego 304; ale był to piérwszy krok, jaki przebiegli mnisi stawili do przywłaszczenia podstępnemi środkami ziemi, której dotąd orężem zagarnąć nie zdołali. Powrót Witowda do zgody z Jagiełłą i objęcie przez niego rządów Litwy, zmieniło postać rzeczy. Zmudzini od przyjęcia chrztu przęz Litwinów to jęst od r. 1387, sami odpierając wszelkie usiłowania Jagiełły do ich nawrócenia, zostali aż dor. 1413, w którym się po raz piérwszy nakłonić dali do wiary Chrystusowej, wyłącznym ludem w cąłej Europie. Była to epoka istotnej niepodległości względem wszystkich, co ten mały kraik otacząli. Względem Krzyżaków zachowali się po nieprzyjacieląku, uważając ugodę z niemi p. 1390 zawartą przez niektóre powiaty, za cząstkową i nieobowiązującą całego kraju,, czego dowodem jest zdobycie przez nich i spalenie Memla czyli Kłajpedy 16 października r. 1393. Nięporo” zumienia ciągłe przez laf kilką następnych między państwem litewskiém ą zakonem, zostawiły Żmudź w stanie tejże samej niepodległości, aż do owego głośnego traktatu Witowda z W. mistrzem Konradem Jungingen 12 października r. 1398 na wyspie Niemeńskiej przy, ujściu IDubissy (Salin) zawartego. Przezeń Witaw4ą ustąpił całą Zachodnią Żmudź, to jęst trzy czwartę części tego kraju zakonowi, i graniee od Karlandyi rzeką Dubissą przez wyspę Salin ku Mazowszu, rzękąmi Szeszupą, Nettą, Bobrem i Narwią oznaczył 305. Gdy tym sposobem Żmudź nie objęta przymierzęm zostąłą oddaną na pastwę Krzyżakom, W. mieśrz rozpeczął jej krwąwe nawracanie. Rycerze szukający przygód i słac wy, garnęli się z całej Europy pad chorągwie zakonu. do Królewca, żeby w ostatnim już przytułku pogaństwa, w tej szczupłej ziemi żmudrkiej, utkwić krzyż chrze ściański ną zgaszonych ołtarząch Perkuna. Lud żmydaki stojąc uparcie przy swojej balłwochwalesej narodowości, wystąpił z fanatycznóm męstwem do walki, Naczelnik jego Tel niejaki (może Talwosz) dzielnie stawił czoło. przez półtorą roky papadającym z obu stron. Teutonom, od Prus i od Inflant, Lała się krew pofokami, paliły się siała opuszczone od mieszkańców, zhiegłych do lasów, przez cały rok 1399, lecz pnóżne były, usiłowania Krzyżaków, i W. marszałek zakonu i sam mistrz Konrąd Jungingen, nic nie mogli dokazać, prócz okropnego spustoszenia kraju. Tęl męstwem i poświęcenięzą się zupełnóm dla kraju, wytrzymał bój szegi, i zmusił najezdników do odwrotu. Ale z pęczątkiem. r. 1400 Krzyżacy wzmocnieni przybyciem rycerątwą frąncuzkiego i piderlandzkiego, pud dowództwem Karola Smiąłęgo książęcia Lotaryngii i Wilbelma, książą: cia Geldryi, postanowili z. wielkiém wysilęnięm doko= nać ostatecznego podhicia i nawrócenia Żmudzi. Z rosa kazu W. mistrza nakaząno powszęchnę w całych Pzusiech uzbrojenie, i uroczyste modły o pomyślność tej krzyżowej wyprawy; poczém marszałek zakonu rązem z kaiążęciem Lotaryńskiną i dalszem rycerstwem gościa: póm, na czele wielkiego wojska wpadli niespodziąnie na Żmudź, przeby wszy Niemen po lodzie, w piérwszych dniąch lutego. Napad ten tak był gwałtowny i ukryty przed Żmudzinami, że lud tamtejszy ani uciękać, ami. bronić się nie miał czasu i sposobności. Mnóstwo więc beżbronnych wycięto, jeszcze więcej do niewoli zabramo, kraj mieczem i ogniem spustoszono. Popłoch stał się powszechnym, a ostatnia zguba nieuchronna. Do. takich nieszczęść trzebaż jeszcze było, że Witowd nawet, usiłujący dla poniesionej klęski od Tatarów nad Worsklą, utrzymać sojusz s zakonem, sam spólnie z komterem Regnety Markwardem Salzbach z innej strony wtargnąwszy na Żmudź, dopomagał Krzyżakom do te-, go krwawego zajazdu. Po dwunastu dniach morderstw, rabunku i pożogi, przywiedzeni do rozpaczy Żmudzini poddali się zakonowi, błagając o litość i obiecując przyjęć chrzest i panowanie krzyżackie. Dostawieni zakładańcy ze szlachty, byli rękojmią dotrzymania przyrzeeseń. Tym sposobem W. mistrz dokonawszy podbicia ostatniego już kraju pogańskiego w Europie, zajął się esynnie utwierdzeniem w posiadaniu jego, przekształeeniem i nawracaniem z poganizmu de wiary chrześciańskiej. Tym końcem zbudowano zaraz dwa zamki warowne, z których jeden na miejscu Wielony wzniesiony i Friedberg nazwany, został niejako stolicą krzyżackiej Żmudzi. Wójtem czyli rządcą całcgo kraju uezyniony został Michał Kiichmeister von Sternberg, który wiał zwierzchność nad urzędnikami ustanowiowionemi po włościach; wielka liczba duchownych roseszła się po kraja dla nauczania ludu zmuszonego erężem do opuszczenia swoich bożków. Krzyżacy chcąc zjednać sobie naród, poedzieleny na Bajorów czyki szlachtę, wolnych rolników i poddanych, zapewnił im bezpiecześstwe własności i rozrzucił pomiędzy uległych bojne dary w pieniądzach, zbożu i bydle. Wiela z najsnakomitszych rodzin Bajerów ochrzciło się w Malborgu. Taki jednak stan rzeczy nie trwał długo, be większa część Żmudzinów przywykła słusznie za najzaciętszych wrogów swoich uważać Krzyżaków, nie myślała przyjmować chrztu od tych, którzy jej krew od dwóch wieków bez ustanku przelewali. Wreście pojedyńcze nadużycia urzędników i rycerzy zakonnych po kraju przyprowadzały do rozpaczy lud i szlachtę. Palono i rabowano dwory i wioski, mordowano ich właścicieli, bańbiono kobiety, wydzierano rodzicom dzieci. Mnóstwo zatém Bajorów i wolnych ludzi schroniło się do Litwy. Co do Witowda, tea zmuszony ostatnią tylko potrzebą do odstąpienia Żmudzi zakonowi, uważał ' na to wszystko pilnie, czyhając tylko na sposobną porę do odzyskania dawnej dziedziny przodków swoich. Wszyscy wychodźcy żmudzcy z rozkazu jego znaleśli przytułek w Litwie, a może i nadzieję rychłego odzyskania swojej rodzinnej ziemi. Stąd wszceęło się nieporozumienie między Zakonem a W. książęciem, i gdy sprawę wytoczono na piśmie i przez posłów. w oczach całej Europy, tymczasem gwałtowne powstanie wybnchło-na Żmudzi r. 1401 przeciwko Krzyżakom. Źmue dzini zdobyli i zburzyli ich zamki, załogę w pień wy» ciąwszy, a wójtów, rycerzy i duchownych. w niewolą zabrali. Następnie uczyniwszy związek między sobą, wszystkie powiaty wysłały do W. książęcia litewskiego prosząc o przyjęcie ich pod swoją władzę. Witowd groźną postawę przybrawszy względem zakonu, przyjął żądania Żmudzinów i ziemia ich powróciła do matki awej Litwy. Mistrz Wielki nawet prócz zażaleń, nie kwapił się orężem jej odzyskiwać, i zgodzić. się mnsiał wkrótce na zamianę młodzieży i zakładników żmudzkich jęcżących w więzach po zamkach pruskich, za rycerstwo i księży pobranych podczas powstania na Źmu-. dżi. Wkrótce jedhsk udanie się pod' opiekę zakonu burzliwego Swidrygajfły, ośmieliło zakon do nowego napilstowania Litwy. Wiadome są jego wyprawy, w cią- 'su których Żmudżini tymczasem odbudowany Meólmel na nowo żburzyli. Los nieprzyjazny Żmudzinom chciał jeszcze i tym razem przedłużyć ich byt nieszczęśliwy pod ńienawistną im władzą Teutonów. Król Włidysław Jagiełło zajęty Bezpieczeństwem ńie tylko Litwy, śle i Polski; a Witowd ćhciwy ustalenia swej potęgi na Rusi, musieli znowu ni zjeździe z W. mistrzem w Raciążu r. 1408 poświęcić ten kraj polityce swojej, potwierdzając odstąpienie jego zakonowi w r. 1398 uczfnione 306. Co większa! zobowiązali się nawet przymusem $ orężem skłonić Żmudźżinów do poddania się zakonowi, jeżeliby Hobrowolnie hołdu nie wykonali. Jakoż Witowd wnet po traktacie Raciążskim, dopełniając jegb warunków, wysłał z Wilna dwóch panów litewskich, Móńiwida i Sągajłłę starostę kowieńskiego, do oddania Żmudzi w posiadłość krzyżacką. Byłb tu w lecie róku 1404, komtur Ragnety wyżnaczony został od W. imistrzu do zajęcia kraju. Lecz ani Moniwid, ani komtut ładnym sposobem drogą pokoju nie mogli zniewolić mieszkańców do użnania władzy krzyżackiej. Oręż dopićro zmusił ich poddać się losowi, a Witowd zawsśt zajęty Rusią, a przytém usiłujący skarbić przyjaźk W. mistrza na przypadek poróżnienia się z Polską, na zjeździe z Krzyżakami w Kownie tegoż roku w połowie sierpnia, sprowadził do siebie przedniejszych Bajorów żmudzkich i kazał im hołd złożyć zakonowi. Lecz ucisk i ostre postępowanie komtura żmudzkiego Marcina Hel. fenbach, z ludem tamtejszym, nowego powstania stało się powodem na początku r. 1405. Komtur został napadniony w samku Friedeberg i zabity, a jego żołnierze uwięzieni, druga też warownia krzyżacka opanowana, Wyprawa wojenne z Prus spólnie ułożona z Witowdem koniec położyła rokoszowi, rząd zakonny znowu został wprewadzońny i zamki niemiecką załogą osadzone; lecz inne wojska, dla spustoszenia kraju i braku żywności musiał marszałek zakonu wyprowadzić. Skoro to się stało, Żmudzini znowu wzięli się do oręża w powiatach oddalonych od granicy. Silniejsza zatóm wyprawa krzyŻżacka z posiłkami litcowskiemi pod wodzą marszałka zakonu Ulricha Jungingen udała się na uskromienie Żmudzi; Która znowu broń złożyć musiała nie mogąc stawić ezoła ogromnemu wojsku. Tym razem W. mistrz dołożył wszelkich usiłowań, wprowadzeniem ojcowskiego rządu przełamać upor nowych swoich poddanych. Od. miemiono zatem urzędników po włościach i postawiono me człle kraju Michała Kiichmeister von Sternberg, sprawiedliwego i łagodnego człowieka, a znającego dobrze kraj, którym już pićrwej rządził. Witowd coraz ściślej kojarzący się z zakonem, przyrzekał mieszkańcom ze swojej strony że otrzyma dla nich powolny zarząd i zachowanie swobód dawnych, byleby się uspokoili i dali zakładników. Żmudzini odpowiadali obietnicami, a skutek ich zwłekałi, tymczasem cząstkowe rokosze ciągle tewały. W. mistrz zatóm wyczerpawszy środki łagodneści umówił się z Witowdem i mistrzem inflants. w styczniu r. 1406, większemi niż dotąd siłami wojennemi ” zmusić niekoraych do posłuszeństwa. Ale Witowd wprzódy przez posłów swoich zwołał szlachtę żmudską i kazał im przełożyć o niechybnej zgubie która ich czeka, jeśliby się nie dali upokorzyć dobrowolnie. Usłuchali wreszcie Źeudzini tej rady, widząc niemożność dłuższego opierania się i tego nawet woli, który ich kiedyś prawym był panem. Odtąd do roka 1410, to jest do pokonania potęgi krzyżackiej przez króla Władysławą Jagiełłę pod Grunwaldem, zakon trzymał Żmudź ciągle burzącą się, i ciągle zanoszącą oświadczenia przed Europą na coraz większe uciski i nieprawości jego urzędników. Wzrastające nieporozumienia Krzyżaków z Polską, a stąd podniecania tajemne mieszkańców do rokoszu przez Witowda zniechęconego już chytrością zakonu, podburzały jeszcze więcej Zmudzinów i w ciągłém ich poruszeniu utrzymywały. Powiaty w okolicach Rosień od r. 1407 ciągle prawie stały pod bronią, ani ich uskromić mogli Krzyżacy. Zaczęli się więc użalać na Witowda, w roku 1408, że z jego to namowy burzą się Żmudzini, których wspiera tajemaie, i że Rombewd marszałek (hetman) litewski mianowany został naczelnikiem powstańców, gdy on istotnie pilaował tylko z 2,000 wojska granicy litewskiej od Zmudzi. Wielki mistrz nawet w r. 1409 uskarżał się przed królem, że 'Witowd rządcę od siebie wysłał na ŹZmudź wbrew traktatom, Trwał taki stan rzeczy aż do rozpoczęcia wojny między Polską i Litwą a Zakonem pruskim w lecie roku 1409. Kiedy król Władysław w okolicach Bydgoszłzy zaczął się mierzyć z siłami W. mistrza, Witowd tymezasem w sierpniu tegoż roku wypędził ze Źmndzi Krzyżaków i zamki im pobrał. Rozejm 8 września roku 1409 między Bydgoszczą a Świeciem zawarty przerwał na chwilę wojnę, ale nie powrócił zakonowi opamowanej przez Litwę Żmudzi, którą Witowd znacznóm wojskiem od napaści zabezpieczył. Wyrok polubowny Wacława króla Czeskiego r. 1410 w Pradze ogłoszony, zostawiał posiadanie tej ziemi dla Krzyżaków, lecz wojna w tymże roku z największém wysileniem z obu stron ponowiona, i przesławne zwycięztwo polskich i litewskich wojsk nad Niemcami dnia 15 lipca roku 1410 pod Grunwaldem odniesione, inaczej rozrządziły losem Żmudzi. Pokojem Toruńskim w dniu 1 lutego r. 1411 między W. mistrzem Henrykiem Plauen, a Jagiełłą i Witowdem zawartym, Żmudź oddana została w dożywotnie posiadanie króla i W. książęcia, a po ich zgonie dopićro miała wrócić pod władzę Krzyżaków stosownie do poprzedzających zapisów. Była to jednak ostatnia już nadzieja zostawiona Krzyżakom do utrzymania się przy tym kraju, dla którego tyle znojów ponieśli, którego mieszkańców nieszczęśliwych tyle krwi przeleli. Nadzieja ta wkrótce stała się płonną, gdy za przybyciem do Kowna w styczniu roku 1413, Benedykta Makra delegata króla Rzymskiego Zygmunta, polubownego sędziego między Zakonem a Polską i Litwą: peł- ' nomocnicy córki Witowda i Bajorów żmudzkich, oraz panowie polscy w imieniu Jadwigi córki Władysława Jagiełły, zanieśli protestacyą przeciw artykułowi tra-. ktatu Toruńskiego, warującego oddanie Żmudzi Krzyżakom po zgonie Jagiełły i Witowda. Jakoż Witowd gaczął szczćrze zajmować się nowóma i ostatecznóm urżądzeniem Żmudzi, dla przecięcia uadal wszelkiej medzieś zakonowi do jej zawładania. Zaraz po unii horedelskiej r. 1413, sam król z W. książęciem udali się ua Żmudź dla obalenia trwającego dotąd bałwochwalstera między ludem, który chociaż uparcie stojący przy nićms, po obaleniu bożków dał się nakoniec skłonić de wiary Chrystusowej. Bajorowie znający już niepodobieństwo dalszego opierania się dobroczynnej cywilizacyi, łatwiej się skłonili do przyjęcia jej z rąk siemków i własnych królów, aniżeli od srogich i przewrotoych Krzyżaków. Keżgajłło uczyniony starostą całego kraju obok piastowanej godności wojewudy wileńskiego, miał csuwać nad zupełuém dokonaniem nawrócenia, spólaie z ustanowionemi wójtami w 28 włościach czyli powiatach Żmudź składających 307. Na soborze konstaneyeńskim r. 1416 posłowie królewscy wyjednali upoważnienie do założenia katedry biskupiej w nowe ochrzczenym kraju, a do wykonania tego wyznaczeni Jan z Rzeszowa arcy-biskup Iwowski i Piotr biskup wileński Doszło to do skutku w następnym 1417 roku, kiedy Witowd w skutek polecenia soboru konstancyeńskicgo fundował nową tę dyecezyą pod naswaniem Biskupstwa Miednickiego. Lecz w następnym 1418 r. gwałtewae powstanie ludu bałwachwalczego, wstrząsnęło catym krajem i zagroziło aniszezeniem nowo wprowadzonego chrześciaństwa, Wygnano biskupa i księży, poburzono wystawione kościoły, zrabowane dwory szlachty ochrzczonej i wszędzie wzniosły się znowu pogańskie ołtarze. Po dwakruć Witowd przybywał uskramiać odzywającą się aarodowuść pogańską, i saJedwo mieczem i srogiemi karami na zawsze ją uspokość potrafił. Całe to jednak dzieło nawrócenia i urządzenia ostatniej tej krainy pogańskiej w Europie, dokonene zostało wśród ciągłych zatargów z zakonem pruskim o własność następną i o granice Żmudzi, które Wiłowd chciał po ujście Niemna do morsa dla Litwy zakreślić, tak żeby i Memel do niej należał 308. Spory te i wojny przeciągnęły się aż do traktatu nad jeziorem Mielaem pod Radzynem, w dniu 17 września r. 1422 zawariego między Zakonem a Polską i Latwą, którą przedstawiał tym razem Gedygołd jeden z dostojników litewskich. + Zmadź przezeń na zawsze i bez żadnego warunku odstąpioną została Jagielle i Witowdowi. Odtąd też Zmudzini nigdy już nie powrócili pod miecz pruskich Krzyżaków, pomimo wielu jeszeze zaburzeń jakie wstrząsnęły Litwą za Swidrygajlły i Zygmunta Kejstutewiera. Traktat pokoju nawet między piérwszym z tych władców Litwy a W. mistrzem Pawłem Rusdorf, oraz mieirzem iaflantekim w Chrystmemiu r. 1431 zawarty, utwierdził postenowiene za Witowda granice Źmadzi od posiadłości zakonu. Wszakże z innej strony jeszcze raz, to jest od Krzyżaków mieczowych z Inflant, podczas ich pobratania się ze Swidrygajiłą przeciw W. książęeiu Lit. Zygmuntowi, Zmudź doświadczyła srogiej i długo pamiętnej napaści. W r. 1432 po wygnaniu z Litwy Swidrygajliły, kiedy inflantscy rycerze wpadli plądrować żmudzką ziemię, starosta jej uzbroiwszy mieszkańców dzielnie się bronił i napastników do odwrotu przymusił. Ale! na wiosnę roku następnego mistrz inflantski wspierający Swidrygajiłę, z większą siłą de tego kraju wtargnąwszy, przez dwie niedziele palił go i rabował; bijąc lub w niewolą zabierając lud nieszczęśliwy. Pomścili się tego rozboju wkrótce Żmudzini, bo tegoż roku około Wielkiej-nocy wpadłszy niespodzianie do posiadłości zakonu inflantskiego, zniszczyli rozległe włości, łupów i niewolnika nabrali: a gdy im rycerze mieczowi zaszli drogę, na głowę ich pobili, wziąwszy w niewolę marszałka inflantskiego z dwoma innemi dostojnikami. Nakoniec pamiętne zwycięztwo Litwinów połączonych z Polakami nad Inflantczykami i wojskiem Swidrygajiły, roku 1435 pod Pobojskiem niedaleko Wiłkomićrza odniesione, uskramiając ną zawsze zakon krzyżacki, zapewniło na wieki od nich spokojność dla Żmudzi 309. Skutkiem tego wypadku równego ważnością swą zwycięztwu Grunwaldskiemu, było przymierze powszechne z zakonem w Brześciu-Kujawskim r. 1433 uczynione, mocą którego odstąpienie wszelkich pretensyj do Żmudzi przez Krzyżaków uroczyście i ostatecznie nastąpiło. Odtąd już upadający Zakon za panowania Kazimierza IV, poprzestał zaborów, obok czego upadł cel samej instytucyi jego wespół z ostatecznóm nawróceniem Żmudzido wiary chrześciańskiej. Pod względem politycznym jednak, trwał niepokój czas niejakiś w tym kraju, gdy większa część szlachty trzymając się strony książęcia Michała syna zabitego Zygmunta, jako ostatniego już potomka Kejstuta, nie chciała się poddawać Kazimierzowi Jagielończykowi, i cały lud żmudzki w pewnej niezależności od Litwy utrzymywać postanowiła. Otwarty nawet rokosz powstał w całym kraju, wykonany podczas bytności starosty żmudzkiego Michała Kieżgajiły w Wilnie. Dowmont wybrany od powstańców na jego miejscu starostą, stanął na ich czele, roztoczono obozy nad Niewiażą. Ale Kazimierz na wiosnę r. 1441 potrafił łagodoemi środkami niesforność tę uspokoić. Za pośrednictwem Jana Gastowda wojewody trockiego, poddali się dobrowolnie Żmudzini, a Kazimierz dał im na niejakiś czas za rządcę Kontowta, który był bratem naczelnika ich Dowmonta 310. Po takich spustoszeniach i wyludnieniu; długiego czasu potrzebował ten kraj żeby przyszedł do siebie. Łatwiej jeszcze było we. wschodniej i południowej jego części, gdzie żyzne grunta otwierały źródło sposo-_ bów wyżywienia się, zaludnić okolice nowemi osadami. Ale cały szlak zachodni od morza jałowy z natury, został 'długo jeszeze zupełną pustynią 311. Był on ją oddawna, kiedy Gilbert Lannoy przejeżdżając w wieku 15 z Prus de Kurlandyi, już otém wspomina: „Także, kiedy się przebędzie wspomniony Strang (Trakt od Memla idący do Lipawy) pisze Lannoy, wkracza się do kraju żmudzkiego; ale tu jest ze dwanaście leuków głucłrych pustyń, gdzie zawsze ocierając się o brzeg morski, żadnego śladu mieszkania ludzkiego niemożna znaleźć; zwana zaś jest rzeczona pustynia Trakt (strang) Litewski, bez wżględu że to jest kraj Żmudzki 312. — Stan wewnętrzny Żmudzi zaczyna się dopićro oczewiściej i dowodniej wyjaśniać za Zygmunta I. Przedtóm bowieny za Witowda, Zygmunta Kejstutowicza i Razimierza IV, mało pozostało zabytków piśmiennych, któreby świadczyć mogły o urządzeniu kraju, bycie jego mieszkańców, a jeżeli są jakie, nie starano się dotąd o ich wydobycie na jaw. Jedyny fakt historyczny pewny jest_echrzczenie się Żmudzinów od r. 1413 do 1417, ułatwione jak niektórzy utrzymują zgonem ostatniego Arcy-kapłana pogańskiego, czyli Kriwe-Kriwejty, imieniem Gintowte (r. 1414); a następnie ustanowienie nowej Dyecezyi Żmudzkiej na 12 parafij podziełonej. Do tego jeszcze dodać potrzeba, że lud żmudzki nie znający dawniej kast i różnicy stanów, a nawet w zapasach swoio z: Krzyżakami, pomimo utworzenia się szlachty ezyli Bejorów, zachowujący w pogaństwie swojém pe- „wną równość i niezależność domową, zmienił swoje położenie przechodząc pod porządki nowej cywilizaeyi. Zrazu uległość legalna ujęła w kluby potrzebnie i naturalnie, niekarność bałwochwałców nieprzywykłych do przymusu moralnego. Z czasem jednak wkradły się nadużycia, i lud rolniczy zaczął doświadczać od swoich, znanego'tyłko dotąd od nieprzyjaciół ucisku. Alexander Jagielończyk w przywileju swoim 22 sierpnia r. 1492 "danym Żmudzi, zwrócił tylko uwagę na szlachtę czyli Bajorów i zastrzegł dla nich ważne swobody, a między temi że za Niewiażę Dzieckich nie będzie wysyłał, że starostę i ciwunów których sami wybiorą potwierdzi i td. Oświadczając przytém, że Żmudź nie orężem lecz dołbbrowolnie z Litwą się połączyła, przypuścił szlachtę tej ziemi do wszelkich przywilejów posiadanych przez litewską. Zygmnunt d mądry i prawy władca, a uciśnionych prawdziwy opiekun postanowił ukrócić nadużycia po wsiach, i tym:końcem wydał ustawę dla łudu pospokiego ziemi śmudskiej r. 1529, gdzie wyraźnie określone są obowiązki starosty naczelnego rządcy całej prowincyi, i. ciwunów to':jest urzędników powiatami albo inaczej włościami zarządzających, tak względem szlachty jakoteż i rolników, których zbyteczna służba i oplaty: zostały zniesione. 'T'eż:same postanowienie obowiązywało dzierżawców dworów królewskich w tym kraju położonych, do sumienniejszego postępowania -z ludem wiejśkim, a;przytém urządzało na stalszych zasadach sądownictwo miejscowe 313. -Do tej słynnej 'ustawy przydać należy inne rozporządzenie tegoż króla względem obiegu monety: nowej litewskiej na Żmudzi314, później r. 1535 wydane. Zygmunt August poszedł dalej, i chcąc ustalić stosunki właścicieli ziemskich z włościanami, rozmierzyć kraj i pomyślny kierunek ukazać gospodarstwu krajowemu, nadał 1 kwietnia r. 1557 ustawę ekonomiczną zwaną Sprawa Włoczna, mocą której Piotr Falczewski uczeń Andrzeja z Łęczycy, dokonał pod sterem Mikołaja Czarnego Radziwiłła i Eustachcgo Wołłowicza, i za pomocą rozesłanych po kraju mierników i rewizorów, wielkiej reformy w gospodarstwie ziemiańskim na Żmudzi i Litwie315, Z podań i świadectw piśmiennych dotąd odkrytych pokazuje się, że Żmudź od czasów przedchrześciańskich, jako nie mająca miast, tylko zamki samotne tu 1 owdzie po lasach nad rzekami lub jeziorami zbudowane, dzieliła się na włości, czyli ziemie zajmujące pewną liczbę wsi i dworów. W każdej włości zarządzał Ciwun (Tiwunas) wybierany dawniej przez mieszkańców, a po przyjęciu wiary naznaczany od królów polskich, jako WW. książąt litewskich: Po włościach były wójtestwa, urząd co do nazwiska swego przyswojony od Krzyżaków. Taka hierarchia urzędników wykonywała rozkazy książęcia dziedzicznego tej krainy, Kejstuta, który mieszkając zawsze prawie w stolicy swojej Trekach, mógł także mieć swojego nainiestnika na Żmudzi. Za ochrzczeniem się jej, i ściślejszém połączeniem z Litwą pod panowaniem Witowda. został ten sam podział kraju i tytuł jego „Księstwo Zmudzkie, chociaż inne księztwa i dzielnice przybrały nazwanie województw, i osobny starosta równy co do godności wojewodom był ustanowiony, jakeśmy już mówili, w osobie Michała Kieżgajlły. Naczelny ten rządca sprawował także wi. mieniu królewskiém władzę sądowniczą, z obowiązkiem odbywania cztery razy do roku sądów, do których apellacya szła od ciwunów.— Lecz pozostały ślady innego jeszcze podziału Żmudzi, na Trakty, który może jeszcze wziął początek od owych czasów kiedy w krainie lasami pokrytej, szlaki tylko czyli drogi, główniejsze punkta łączące z sobą, były jedynie zaludnione i więcej znane. Były więc znane do najpóźniejszych czasów starożytnej Polski: Trakty Zapuszczański (zwany po litewsku Użgśris). Laudański, Datnowski, Pernarowski, Kompowski, Golniewski i t. d.; tak że w dokumentach obywatelskich 18 wieku jeszcze, wymieniając dobra Że leżą w Księztwie Zmudzkiém, powiecie takim a takim, dodawano w Trakcie N. N. — Z czasem włości żmudzkie przybrały nazwę powiatów, 'i całe to Księztwo do r. 1795 dzieliło się na 28 takich powiatów, które są: Ejragolski, Wilkijski, Wieloński, Rosieński, Widuklewski, Krożski, Tendziagolski, Jaswojński, Szawelski, Wielkich Dyrwian, Małych Dyrwian, Berżański, Użwentski, Telszewski, Retowski, Pojurski, Wieszwiań. ski, Korszewski, Szawdowski, Gondyngski, Twerski, Potumszewski, Birżyniański, Połongowski, Powondeński, Medyngiański, Korklański, Żorański 316. Powierzchnia Żmudzi objętej temi powiątami i zwanej u ziemiopisarzy pe łacinie Samogilia zawiera przez przybliżenie 700 mil kwadratowych. Pod względem sądowym dzieli się na dwie części czyli Repartycye, Rosienską i. "Tełszewską do Szawel później przeniesioną. Do piśrwszej należy trzynaście powiatów z początku wyliczonych, do drugiej reszta pozastałych, ponieważ konstytucya roku 1766 dwa powiaty, to jest Wielkich i Małych Dyrwian do Telszewskiej oddzieliła. Księztwo Zmudzkie wybiera trzech posłów na sejm, i czterech deputatów na Trybunał W. Księztwą Lit., z których dwaj zasiadają na kadencyi wileńskiej, a drudzy dwaj sądzą kadencyą ruską. w Mińsku lub Nowegródku. Senatorów jest trzech w tym kraju: biskup, starosta i kasztelan, żmudzcy. Starosta ma znaczenie wojewody, a miejsce jego w Senacie między wojewodami Łęrzyckim i Brzesko-Kujawskim; mianowany przes króla z wybranych od szlachty kandydatów, ma jarysdykcyą nad obu grodami Rosieńskim i Telszewskim.— Herb księztwa wyobraża na białej chorągwi, Pogoń w polu czerwonóm z jednej strony, a niedźwiedź czarny z białą obrożą z drugiej; — mundur zaś jest kuntusz pąsowy z niebieskicmi wyłogami i biały żupan. — Lud cały na Żmudzi nie mówi innym językiem, jak tylko litewskim, różniąc się jednak najbardziej w wymawianiu, a mniej w wyraząch, od mowy na wyższej Litwie używanej. Zaledwo domownicy po dworach obywatelskich, mieszczanie i szlachta okoliczna, umieją pe polsku; zaajemość zaś innego języka między męszczyznami po wsiach rzadko się natrafia, a' między kobietami prawie nigdy. Stąd właściciele ziemscy, potomkowie po większej części owych mężnych Bajorów żmudzkich, którzy tak dzielnie opierali się napaści krzyżackiej, doskonale wszyscy bez wyjątku posiadają język żmudzko-litewski, którego muszą używać codziennie w stosunkach swych z włościanagi. Proboszczowie podobnież nie innej mowy w wykonywaniu obowiązków swych parafijalnych używają; spowiadają i kazania mówią po litewsku. Lud umiejący po Większej części: czytać, modli się z książek do nabożeństwa w litewskim języku drukowanych, i pa litewsku śpićwa pieśni z polskiego oddawna przełożone. Ale ten śpićw do którego się wszyscy obecni w kościele zwykle łączą, jednozgodnie i harmonijnie wykonywany, ma inną wcale nótę od tychże samych pieśni u nas używanych. Znana na rzykład powszechnie śliczna pieśń kościelna: „Święty Boże, Święty mocny; wcale różnym tonem od polskiego śpiewana jest po kościołach żmudzkich. W ogólności wieśniacy żmudzcy, mianowicie w Rosieńskim bardzo lubią śpiewanie, Pieśni ich są melodyjne i bardzo piękne, prędzej jednak poważne i uroczyste jak wesołe. Śpiewają chorem nie tylko w polu przy robotach, ale w domu. Głosy zaś dzielą się między rodzinami tradycyjnie; i tak, która familija we wsi śpiewała prym od najdawniejszych czasów, pilnuje się go i teraz. Zwykle starzec otacza się dziećmi i uczy ich śpiewać. Charakter ludu jest szlachetny, temperament wesoły, obyczaje w prostocie swej moralne, pobożność, łudzkość i gościnność powszechno, pijaństwo rzadsze niż gdziejndziej. Byt dobry, szczególniej w okolicach pogranicznych Prusom, pochodzący z położenia handlowego, a bardziej jeszcze z oczynszowania włościan od dawnych czasów, wywiera przeważny wpływ na moralność tej cząstki plemienia litewskiego, która zasługuje na lepsze jej poznanie i ocenienie 317. — Co do języka żmudzko litewskiego, należy nam jeszcze dodać, że to narzecze w szczupłym obrębie Europy używane, ma swoją literaturę. Początek swój wzięła w Litwie pruskiej, w Królewcu, bo tam pracowano zdawna i zaraz nawet po upadku Zakonu Teutońskiego, nad oświatą i ukształceniem moralném ludu. Druk biblii litewskiej pod imieniem Chylińskiego zwanej, a istotaie przez Brętkuna pastora na litewskie przełożonej, rozpoczął choć niewielki szereg dzieł w tym języku wydanych. Do nich naprzód należą prace około języka, to jest gramatyki i słowniki. Ułożeniem pierwszych trudnili się: Kein, Schułsen, Haack, Ruhig i Mielcke; drugie pisali Haack i Mielcke. Ale uczeni ci mężowie w niemieckim języku wykładali prawidła mowy litewskiej, i tłumaczyli jej wyrazy. Eliasz Heder i Ruhig zostawili bardzo zajmujące rozprawy o wszystkich w szczególności dyalektach litewskich. W ośmnastym wieku zjawił się nawet wieszcz narodowy litewski w Prusiech, nazwiskiem Donalejtis. Głośne jego poema „Cztćry pory roku wierny obraz charakteru, obyczajów i całego życia wiejskiego ludu w Litwie, zawiera piękności piérwszego rzędu w rodzaju sielskiej poezyi. Narodowy ten prawdziwie i jedyny poeta litewski, zmarły r. 1780, znalazł z czasem wydawcę i tłumacza swojej Idylli, w osobie uczonego professora Teologii w Królewcu RZesy 318, który sam będąc doskonanym znawcą języka litewskiego zebrał i wydał pieśni gminne zwane Dojnos, pełne wdzięku i prostoty. Obok takiej literatury prusko-litewskiej stanęło jednocześnie prawie, chociaż mniej zamożne piśmiennictwo polsko-litewskie. Pracowity lingwista ks. Konstanty Szyrwid, Jezuita, pod koniec 17 wieku ułożył słownik polsko-łacińsko-litewski, jedyny który dotąd posiadany 319, a potem wydał kazania w tym języku r. 1629, bardzo dobrze pod względem stylu pisane. Jezuici ogłosili r. 1713 w Wilnie grammatykę litewską, ale w łacińskim języku 320. Prócz nich Mikołaj Dauksza kanonik miednicki, wybornie przełożył na litewskie Postyllę Wujka 321. I te tylko cztery dzieła wystarcza- ?y do r. 1795, do potrzeb umysłowych całego ludu żmudzkiego i litewskiego, prócz zwykłych książek do nabożeństwa. Dopićro w inaszym wieku usiłowania. uczonych królewieckich około wydobycia z niepamięci poezyi ludu litewskiego w Prusiech, będące skutkiem w XVIII wieku jeszcze założonego seminarium litewskiego przez Wilhelma I w Króleweu, odbiły się i u nas. w Litwie i na Żmudzi. Ksawery Bohusz piérwszy w roze prawie swojej dał poznać jędrność i zalety języka tego, 'a po nim znaleźli się ludzie z talentem prawdziwym a nawet duchem poetycznym, którzy chcieli probować sił swoich w mowie ludu wśród którego żywot swój pę- 'dzili. Na ich czele stoi Szymon Staniewicz, obdarzony tą szczerotą i rzewnością, która obok szczęśliwego władania językiem rodzinnym, zjednała mu u znawców języka litewskiego godność wieszcza najmilszego dla nich. Znane są powszechnie na Żmudzi prześliczne jego bajki: Ajtiwaros, oraz Arklis yr Mesxka (Koń i Niedźwiedź), w których z prawdziwym talentem obazał, to czecigugodne żamiłowanie ziemi wlasnej, które jest niesawo- 'dną cechą szlachetnej duszy, i tę oryginalność nieńne śladowniczą która dziełóm każdego pisarza istotną "wartość nadaje 322. Tenże sam autor.piérwszy żebrał pieśni gminne z okolicy żmudzkiej najlepiej znanej sobie ekoło Widuklow, i ogłosił je drukiem 323. Po Staniewiczu następuje słynny w całej Litwie Dyonizy Paszkiewicż' łaściciel owego sławnego dębu Baublis zwanego, co to życiem swém przed Gedćminowych czasów sięgał. Sędziwy ten patryarcha drzew i lasów żmudzkich rosnący w majętności Bordziach o 3 mile od Rosień, okrywał siwemi i na pół zeschłemi konarami cały wierzchołek góry zwanej Wiśniową (Wisżniu-Kałnas). Ogrom jego i 700 słojów wyraźnych, prócz tych co już były spruchniałe, dowodziły niewątpliwie nadzwyeczajnej jego starości, niesłychanie długiego życia, może nawet tysiąc lat liczącego. Kiedy nakoniec upadł ten kolos w r. IS1I, pod ciężarem wieków swojej trwałości, właściciel kazał zrobić ze środkowej części pnia altanę, którą jak drugą świątynię Sybilli, poświęcił schowaniu pamiątek krajowych między któremi dwie tarcze żubrzą skórą pokryte, starożytne litewskie, piérwsze miejsce trzymały 324. Pień Baublisa miał w obwodzie u spodu łokci litewskich 19 i cali 6, średnicy łokci 7. Ścięty do wysokości Gciu łokci, miał drzwi i okna, a pod jedaém z nich postawiono ławkę, na któ-. rej cztery osoby siadały, i stolik; z resztą 15 zaledwo wsób wygódaie obok siebie stojących, zająć mogą całą przestrzeń dębu. Obok Baublisa inny pień dęba takiej

Сноски

300 Zwana od wyrazu litewskiego Duobe, dół, jama; rzeka jamowata, napełniona jamami.

301 Potrzeba tu pamiętać, że mówimy zawsze o Żmudai jaka była do r. 1795.

302 Jest o tozsamości Litwy i Żmudzi świadectwo samego Witowda, które przytoezyłem w mojej Historyi Wilna. T. I. str. 3.

303 Erdziwiłł i Wykinf, są jako książęta źmudzcy wspominani roku 1218 w kronikach, należąc do poselstwa wyprawionego od Litwy do wdowy Romana króla Halickiego, oraz synów jej Daniela i Wasilke. Ob. Latopis Hypacowski. Petersb. 1843 u Edw. Praca, str. 101.

304 Wszędzie w tym akcie po niemiecku pisanym, Witowda nazywają »Unsern Kunig Withowien pełnomocnicy żmudzcy. Ciekawy ten dokument ogłosił Łukasz Dawid w kronice swojej, a Narbutt przyłączył w dodatku do Dziejów Lit. T. V. str. 26.

305 Ob. tęn traktat z dokładnóm oznaczeniem granie litewskich owczespych, w Kodexie Dypl. Lit. Raczyńs. str, 254.

306 Traktat Raciążski znajduje się w Kodexie Dypl. Litwy, Raczyńs. str. 88.

307 Ten Keżgajłło przodek znamienitego domu w Litwie, wymieniony jest w ugodzie o granice Litwy zawartej r. 1425 w Grodnie między królem Władysławym Jagiełłą a Pawłem Busdorf W. Mistrzem krzyżackim, jako Starosta ŹZmudaki: „Kizjzało Capitaneus Samagillarum. «

308 Ob. w Kodexie Dypl. Litwy, Baczyńs. str. 237. Warunki pokoju od Jagiełły i Witowda podine r. 1419 w Gaiewkowie,

309 Kto nióma pod ręką Woigta Historyi Prus, ten znajdzie szczegółowe dzieje owych kilkowiecznych walk i układów między Litwą a Zakonem Pruskim, wyjaśnione dokładnie i obszernie w szacownóm dziele pod tyt. Dzieje Krzyżaków oraz ich stosunki z Polską, Litwą i Prusami (Warszawa u Orgelbranda r. 1845—6) które Leon Rogalski, od tylu lat zasłużony w piśmiennictwie naszóm autor i wyborny tłumacz, wydaje w przystępnym dla wszystkich układzie i pięknym językiem.

310 Ob. Narbutt. Dzieje T. VIIL str. 25. '

311 Pobrzeże morza Baltyckiego nazywają Zmudzini Pajuris, bo Jura znaczy morze.

312 Rozbiory Dzieł. Pozn. 1844 str. 387.

313 Zbiór Praw: Litews.: p- Diałyde w.Posn. T. 1841 wydany str. 131.

314 Metryka Litews. ks. 28, str, 15.

315 Ob. tę ustawę nader ciekawą i mało jeszcze znaną, w uczonóm dziele Jaroszewicza: Obraz Litwy. Wilno 1844. T. II, str. 117 i 229 —276.

316 Po przyłączeniu Litwy do Rossyi, Żmudź podzieloną została na trzy powiaty: Rosieński, Szawelski i Telszewski, i weszła do składu gubernii Litewsko-Wileńskiéj. Obecnie stanowi główną część gubernii Kowieńskiéj.

317 To co Ludwik Adam Jucewicz pisze o ludzie żmudzkim w książce swojej: Wspomnienia Żmudzi w Wilnie r. 1842 wydanej, wcale nie jest przesadzonóm, chociaż w innych rozdziałach mógłby autor być mniej romantycznym a więcej dokładnym. Odsyłamy czytelnika do szczegółów tam umieszczonych.

318 Das Jahr in vier Gesingen, ein lindliches Eposans dem Litthauischen des Christian genant Donalejtis, in gleichem Vers- „maas (hexametrem) ins Deutsche ilbertragen von D. L. J. Rhesa Profess. d. Theolog. Kónigsberg 1818, in 80.

319 Dykcyonarz ten został wydrukowany w Wilnie r. 1677. Drugie także dzieło filologiczne Szyrwida, nosi tytuł: Clavis linguae Lituanae.

320 Universitas Linguarum Lituanicarum in principali Ducatus ejusdem dialecto. Vilnae 1713.

321 Postilla Katolicka, taj est Izguldimas Ewangeliu Kiekwienos nedielos ir szwęles per wisus metus, per Kuniga Mikałoju Dauksza Kanaunika Medniku, in łękiszka perguldita. Su walu ir dałajdimu wireśniuju. Wilniuje Drukarnioi Akademios Societatis Jesu. Anno Domini 1599, z dedykacyą Biskupowi Zandskie. mu Książęciu Melchiorowi Giedrojciowi.

322 Panu Staniewiczowi, który równie litewskim jak polskim jezykiem z jednostajną zdolnością włada, winai jesteśmy najszaeowniejsze wiadomości i objaśnienia tyczące się Żmudzi, których nam dostarczał z rzadką i najgorętszą uczynnością na każde żądanie nasze, iza które składamy mu wdzięczność publicznie. Przy takiej pomocy łatwiejsze było-przypomnienie kraju, który się w młodszych latach z przyjemnością nie raz odwiedzało.

323 Wyszły z druku pod tytułem: Dajnas Żemajcziu, Surinktas yr yszdulas par Symona Stanewicze Mokslynynka literaturas yr graźiuju pritirimu. Wiłno 1829, in 89 str. 64.

324 O niektórych zabytkach starożytności litewskich w Baublisie złożonych pisał już Kajetan Niezabitowski w Dzienniku Witeńsłśm r. 1823. T. IU. str. 157, a professor b. Uniw. Wileńs., Łobojko tamie str. 145 ciekawą podał wiadomość o Grobach Olbrzymich, w których się one znajdują.

* Akt tej darowizny znajduje się w Kodexie Dypl. Litews. prżez Raczyńskiego wydanym we Wrocławiu r. 1845, str. 15. (с. 481; знак сноски в тексте не распознан)