Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

I. Виленское воеводство (часть 7 из 8): оригинал

I. Виленское воеводство (часть 7 из 8). С. 252-276. Польский текст издания.

Powiat Lidzki

Miasto Lida

Lida, miasto naczelne powiatu nad małą rzeką Li dzieją, pod 53% 59/ 45/' szerok. północ., i 4494! długości, położone, o mil 12 od Wiloa na trakcie pocztowym z tego miasta do Grodna. Jest to jedna z bardzo dawnych osad litewskich, co i samo nazwisko (Lida, -trzebież) czysto litewskie pokazuje. Chociaż zamek tutejszy ma być wymurowany podług twierdzenia Stryjkowskiego, od Gedemina około r. 1323, wnosić jednak można że daleko przedtém miejsce to obronnóm być musiało i warownię drew nianą miało, jako na granicy właściwej Litwy i Rusi litęwskiej leżące. Po śmierci Gedemina kiedy kraj na zasadach feudalnych urządzony, podzielił się na części pod zwierzchnością Wielkiego Książęcia: Lida stała się głównym grodem księstwa lidzkiego. Posiadał je naprzód sam Olgerd, potem Jagiełło syn jego (r. 1381) książe na Witebsku, Krewie i Lidzie, nakoniec Witowd. Już w r. 1366 Franciszkanie przybyli z Polski do tego miejsca opowiadać wiarę Chrystusa, a liczba ich urosła w r. 1376 do dziewięciu missyonarzy, którzy mieli z sobą przynieść z Wiszny obraz Bogarodzicy, dotąd łaskami słynący. Ale dopićro wr. 1397 mnisi ci stale tu osiedli za staraniem Andrzeja piérwszego biskupa wileńskiego. Kościół zaś odnowiony w r. 1414, konsekrowano pod tytułem N. Maryi Panny, WW. świętych i ś. Krzyża. Około roku 1460 utworzyło się zamiast tej missyi Franciszkańskiej probostwo, w któróm dopićro wymurował kościół roku 1747, proboszcz Michał Zienkowicz biskup wileński, przeniósłszy go na inne miejsce z podzamcza. Dla wyznania wschodniego poświęcono cerkiew w Lidzie r. 1533. Takie są początki wprowadzonego chrześciań< stwa w tém miejscu; dzieje zaś polityczne Lidy i historya jej swobód miejskich dosyć szczegółów zawiera, cały kraj obchodzących. W Lidzie r. 1387 we wtorek po ś. Wicie (15 czerwca) Skirgajlło książe trocki i połocki złożył akt hołdu Jagielle z tego ostatniego księstwa. Roku 1392 w styczniu Krzyżacy między któremi wielu rycerzy angielskich się znajdowało, razem z Witowdem poróżnionym z Jagiełłą, zrobili wyprawę na Lidę, i podszedłszy z łatwością przez zamarsłe błota zapalili podzamcze, Książe Korybut trzymając wówczas straż zamku, z Siewierzan złożoną, pomimo silnych jego warowni, bronić się nie chciał, iopuściwszy twierdzę, wszystkie składy broni i potrzeb wojennych, na łup Niemcom zostawił 142. Podobny najazd na Lidę powtórzyli Krzyżacy r. 1394, przy których znajdowali się hrabia Leiningen z Niemiec i hrabia Bedford z Anghi, również w zimie, ale'znalazłszy zamek mocno obsadzony a miasto spalone, cofnęli się stąd raptownie nic mu nie zrobiwezy. Po objęciu rządów Litwy przez Witowda, zamek lidzki jeden z najobszerniejszych w całém państwie, którego dzierżawcą był za Olgerda jeszcze, ulubieniee jego a później szwagier Jagiełły; Wojdyłło, stał się w r. 1397 przytułkiem Tachtamyssa Hana Tatarów zawełżańskich, wygnanego z ordy. Najechać miał Lidę w r. 1406 dnia 5 sierpnia, Jerzy Swiatosławowicz książe smoleński ze zbrojną gromadą 143, zapewne dla odzyskania żony swojej trzymanej w niewoli na zamku; miasto zrabował i spalił, ale do zamka próżno szturmował, bo starosta nieobecny wówczas przypadł z oddziałem w porę i napastników odpędził. Miejsce to uświetnionóm zostało w r. 1422 w lutym pobytem króla Władysława Jagiełły, który po ślubie swym z Zofią księżniczką kijuwską w Nowogródka, zjechał tu z nią. i z Witowdem, oraz licznym dworem. Zjechał też w on czas Antoni Zeno Nuncyusz Marcina V papieża, przysłany do Polski dla wybadania świadków w sprawie jej z zakonem krzyżackim, i sprawdzenia ich przywilejów. Roku 1434 Swidrygajłło wichrzący Litwę spalił miasto, sam tylko kościół ocalei. Zamek pomimo wszystkich klęsk nienaruszony, stał się mieszkaniem Hadży-Gereja książęcia tatarskiego wychodźca z ordy, który tn przez łat kilka przebywał etrzymawszy ed Kasimierza W. Ks. Lit. dzierżawę lidzką, aż do r. 1443, kiedy go Tatarowie perekopscy na hana do siebie wezwali. Za Alexandra powstał o to starostwo zawzięty spór w r. 1505 między Illiniczem Krzysztofem, a niejakim Drozdem, któremu król przez. zabiegi Glińskiego oddaliwszy Illinicza oddał dzierżawę. TV się przyczyniła potem do zabójstwa Zabrzezińskiego, który się ujął za lilinicza, a tym sposobem ścią» gnął na siebie zemstę wszechwładnego Glińskiego. Roku 1506 król Alexander nakazawszy pospolite ruszenie przeciw "Tatarom najeżdżającym gwałtownie Litwę, sam udał się do Lidy, pomimo ciężkiej choroby, namówiony od Glińskiego dla zachęcenia szlachty do śpieszaego wystąpienia. Przybywszy w kolebce na zamek lidzki, jeszcze ciężej zasłabł, ostatnią kommunią przy jął i testament kazał napisać. Tymczasem mało tu zee brało się szlachty, kiedy więc dano znać że Tatarowie o milę już od Lidy dotarli, wyniesiono króla na poły. martwego w lektyce z zamku między dwoma końmi do Wilna, w towarzystwie królowej Heleny, kanclerza dłaskiego i niektórych panów. Odtąd na długo miejsce to zostało spokojnem od nieprzyjaciół. Sejm r. 1611 potwierdził dla miasta dawniej nadane jarmarki, konstytucya zaś r. 1638 dozwoliła obywatelom zbudować przy murze zamkowym wewnątrz sklep na chowanie ksiąg ziemskich lidzkich. Dopiero za Jana Kazimierza, Lida razem z całym krajem dotkliwym uległa klęskom. W r. 1662 tak srogie powietrze zaczęło grassować w Liidzie, że sejmik grumniczny został siąd przeniesiony do Myta. Na nim przez uchwałę (Laudum) ustanowiony został sąd szczególny na sądzenie zbrodni popełnionych w czasie zawojowania kraju od nieprzyjaciół, z wadaniem wyrokom jego mocy dekretów trybunalskich. Stało się to za potwierdzeniem królewskiém 144 Dla zniszczenia jakiemu Lida uległa, sejm r. 1676 uwolnił ją od stanowisk, ugod i ciężarów, ze wszystkiemi juryzdykami. Ale podczas powtórnego najścia Szwedów pod Karolem XII, znowu miasto wiele ucierpiało i zamek przed r. 1710 spalony został, i już się więcej nie podniósł. Sejm więc r. 1717 zostawił Lidzie dawne ulgi, ponawiając uwołaienie od hyberny i lokacyi wojska. Konstyt. sejmowa r. 1776 policzyła Lidę do miast, którym prawo magdeburskie zostawione, a sejm r. 1791 prawem o miastach zapadłém, przyłączył ją do wydziału wileńskiego sądów apellacyjnych miejskich. — Dwie fuadacye duchowne ozdobiły miasto w późniejszych czasach; prócz altaryi bowiem która przed r. 1644 powstała, Adam Narbutt Wojski lidzki z żoną Elżbietą fundował tu r. 1672 Karmelitów trzewiczkowych, a Ignacy Scypion podstoli W. Lit. sprowadził do Lidy Pijarów, którzy tu murowane kollegium i szkołę założyli, nazwaną z czasem podwydziałową; jakową fundacyą stany sejmowe r. 1775 potwierdziły 145. Starostwo lidzkie opłaca kwarty złp. 720, i jest grodowém; czas niejakiś należało pod tytułem Ekonomii lidzkiej do dóbr stołowych królewskich. Sądy odbywały się w zamku i akta grodzkie tam się przechowywały aż do panowania Stanisława Augusta, pumimo jego spalenia, lecz odtąd zamek ów poszedł w zupełną ruinę. Obecnie jednak stoją jeszcze piękne jego zwaliska w samém mieście.

Czworogranne czerwone jego mary poważnie się wznoszą, widać ślady baszt i przekopów, kształt zaś jego zupełnie jest ten sam jak zwalisk zamkowych w Miednikach i Krewie.

Ejszyszki, miasteczko królewskie o mil 9 od Wil. na, zalegone wielkiemi targami co czwartek i jarmar-. kami na bydło i konie. Jest to bardzo dawna osada litewska i przez Krzyżaków nie raz w ich najazdach na Litwę zwiedzana. Podług kronik litewskich, Erdziwiłł syn Montwiłła, jeden z książąt litewskich w jedenastym wieku, odzyskawszy od książąt ruskich pograniczne powiaty litewskie, rozdzielił znaczne w nich ziemie iędzy trzech najzasłużeńszych wodzów swoich: Z tych jeden zwany Eiris czy też Ejszius, rodem Żmudzin dostał około r. 1070 znaczną posiadłość w okolicach Lidy, która od imienia jego, Efjriszki czyli Ejszyszki została nazwaną 146. Dawniej przed podziałem kraju na województwa, Ejszyszki były głównem miejscem powiatu tegoż nazwania. Podobao że je posiadał Sudemund paa litewski, który małeżał do owego zapisu uczynionego przez Witowda Zakonowi krzyżackiemu

mudzi i części ziem litewskich, w Królewcu r. 1384.

Zdaje się że tenże Sudemund jako wychodziec i towarzysz-tułactwa Witowda, za powrotem do wielkiego

księztwa Jagiełły, musiał stracić tę posiadłość, która.

przeszła do skarbu i została starostwem. Kościół parafialny ma być fandacyi Witowda, pod tytułem Bożego

Ciała. Uposażył go w r. 1506 król Alexander, i drugi ras dochody pommożył, a Zygmunt I w r. 1522 toż samo uczynił. Fjszyszki łeżały dawniej na trakcie z Wil- -na do Krakowa, najbardziej uczęszczanym. Bardzo blisko tego miasta jest folwark zwany teraz Hornostfaiszki, który niegdyś nazywano również Ejssyszkami, ale dostawszy się Hornostajom przemienił nazwisko. Jakoż w 16 wieku okoliczne dobra należały do znakomitej rodziny, teraz wygasłej, Hornostajów. Dotąd o milę od Hornostaiszek w znacznym lesie, jest uroczysko zwane sienny dwór, a w dokumentach sany dwór, to jest z litewska stary dłoór, bo wyraz litewski senas zniczy po polsku stary, które było dziedzictwem i mieszkaniem Hornostaja podskarbiego W. Lit. za czasów „Zygmunta Augusta. Między miastem a Hornostaiszkami jest przestrzeń ziemi około 2%, morga zawierająca, wielkim wałem i towem otoczona, która w dawnych papierach miejscowych, nazywana jest Hofodyszczem 147. Gojcieniszki, zamek o milę w stronę traktu wileńskiego położony, a o 6 od Lidy. Nonhlart horodniczy wileński rodem Kurlandczyk, dziedzic tej wsi, wymurował r. 1611 — 12 zameczek otoczony przekopem i wodą, nie wielki wprawdzie, tyle jednak obronny, że się w nim Szwedzi napadnięci za Augusta IT, obronili od Sasów, których nawet dowódca miał poledz. Córka Nonharta Chreptowiczowa dopełniając woli ostatniej ojca, z funduszu jego i własnego swojego, oraz siostry swejej, fandowała i wymurowała blisko zamku keściół ewanielicki, który jest uważany za filią kościoła wileńskiego tegoż wyznania. W nim są groby Nońharta i dalszych dziedziców Gojcieniszek protestantów, jak Szretterów, Puttkamerów i Sackenów. Zameczek gojcieniski w stylu zbliżonym do gotyckiego wystawiony, dotąd jest mieszkalnym.

IGonwaliszki wieś kościelna w pobliżu Gojcieniszek. Jest tu we dworze dawny murowany kościół aryański (podług miejscowej tradycvi), na którego szczycie dotąd zachowany napis: Iłenovatum anno Domini 1666, eo zdaje się oznaczać datę odnowienia go z przeznaczeniem dla innego wyznania, po wywołaniu Aryanów. W innóm znowu miejscu na tych murach widać napis: Restauratam A.D. 1724, i to oznacza datę przerobienia go na dom mieszkalny. Dziś kościół ten jest szpichlerzem.

Raduń miasteczko i starostwo o 11 mil od Wilna, na trakcie którym zwykle najprościej w wieku 16 udawano się z Krakowa do Wilna. Podług listracyi w roku 1538 odbytej było tu 7 ulic prócz rynku i 210 domów chrześciańskich, bo żydom wzbroniono osiadać. Szynków do sprzedaży piwa znajdowało się 35, miodu 7, gerzałki jeden tylko. O ćwierć mili od miasteczka na rozległej płaszczyznie przy wsi Horodyszczu leży wielki okop, a chociaż go mieszkańcy nazywają szwedzkim, kształt jego wszakże i nazwisko wsi przyległej, okazuje że jest dawnem grodziskiem przed uniowém. — Raduń zwany jest od ziemio-pisarzy i wędrowników 16 wieku Radomi. Starostwo Raduńskie w r. 1782 płaciło kwarty złp. 2,540.

W/erenow małe miasteczko między Lidą a Wilnem, o 4 mile od_ niej przy wielkiej drodze wileńskiej położone. Jan Scypio kasztelan smoleński fandował tu kollegium i szkoły pijarskie przed r. 1738.

W/asiliszki miasteczko targowe i starostwo znaczne opłacające kwarty w r. 1782 złp. 4,566. Marcin Dominik Lemont czy też Limont sędzia ziemski lidzki fundował tu r. 1658 kościół z klasztorem Dominikanów, których Katarzyna Abrahamowiczowna Frąckiewiczowa, pisarzowa polna lit., zapisem summy 10,000 złp. r. 1662 uposażyła. — W r. 1706 podczas drogiej wojny szwedzkiej, stał tu czas niejakiś w lutym z wojskiem swojóm król Stanisław Leszczyński, i tu się dowiedział o walném zwycięztwie jenerała szwedzkiego Rheinschild pod Wschową. Poczem wielka część szlachty litewskiej saczęła przybywać do głównej kwatery w Wasiliszkach, poddając się królowi Stanisławowi I.— Między Wasiliszkami a miasteczkiem Ustryną leży wieś Szeibakpole, dziedziczna niegdyś Alexandrowiczów s klass. Franciszkanów, pamiętna walném zwycięstwem Erdziwilła książęcia żmudzkiego w r. 1242 odniesioném nad Szejbakiem wodzem Batego najeżdżającym Litwę z Tatarami.

Iszoczołną wieś na drodze pocztowej między Lidą a Grodnem, dziedzictwo Dowojnów znanego w dziejach litewskich imienia. Kościół parafialny uposażony r. 1515 funduszem ziemnym od Andrzeja Dowojaowicza podkomorzego W. Ks. Lit.

Szczuczyn Litowski, miasteczka przy wielkiej drodze z Wilna do Grodna w żyznych równinach, o mil 8 od Lidy, piękna posiadłość Scypionów, którzy tu Pijarów kollegium i szkoły założyli. Te później stały się szkołą podwydziałową, W r. 1742 Teressa z Hlebickich Józefowiczów Scypionowa, kasztelanowa smoleńska, zaprowadziła tu zgromadzenie Siostr Miłosierdzia, i szpital urządziła. Obie te zacne fundacye hojnością światłych dziedziców dostatecznie opatrzone, uczyniły to miejsce ważnym punktem oświecenia i dobroczynności w kraju. Prócz tego Szczuczyn jest miastem Łargowém.

Żołudek, miasteczko dziedziczne niegdyś Sapichów, miedaleko od Niemna, z klasztorem i kościołem Kar-' melitów fundacyi Kazimierza i Alexandry Radzimińskich Frąckiewiczów starostów lidzkich w r. 1682. Kościół parafialny tutejszy wspominany jest w aktach przed rokiem 1673. Karol XII ucierając się w Litwie r. 1706 z wojskiem rossyjskiém i oddziałami polskiemi trzymającemi się strony Augusta II, miał tu przez czas dość długi od '10 lutego t. r. główną kwaterę zimową, i stał w klasztorze karmelitańskim, wtenczas właśnie kiedy Stanisław Leszczyński z drugą kolumną wojsk szwedzkich i krajowych jemu sprzyjających zajmował Wasiliszki. — Niedaleko stąd przy wsi nazywanej od Szwedów Ołłowa o 9 mil od Grodna, Karol XII uległ przypadkowi który o mało co życia go nie pozbawił. Kazawszy bowiem stojącemu w niej jenerałowi Stenbock z pułkiem Dalekarlii budować most na Niemnie, do- jeżdżał i sam bardzo często, dla zachęcenia pracujących. Gdy dnia 8 marca udał się tam w celu przekonania się o postępie roboty, po obejrzeniu zaczętego mostu, wieczorem już chciał przejść rzekę po słabym lodzie, ażeby wziąść konia swego na drugim brzegu zostawionego i powrócić do Żołudka. Ale przybywszy do miejsca gdzie był najgwałtowniejszy pęd wody, nagle załamał się pod nim lód, tak że aż po szyję zanurzył się w wodzie. Niebezpieczeństwo było wielkie, ponieważ bystrość. rzeki w tem miejscu łatwoby go unieść mogła. Szczęściem nogi oparły się na grubej zawale lodu, która jakimś trafem zatrzymała się na dnie, i król mógł czas niejakiś oprzeć się pędowi wody. Tymczasem książe Wirtemberski, który już raz ocalił życie Karolowi XII, znajdując się i teraz przy nim razem z podpułkowni. kiem Siegroth i młodym hrabią Wachtmeister, rzucił się - z niemi na lód i porwawszy za rękę króla który ją podniósł do góry, póty go utrzymywał, aż póki nie nadbiegli inni wojskowi ż nie wydobyli go z toni przy największej trudności. Zdarzenie to było jednem z największych niebezpieczeństw, w których się kiedykolwiek Karol XIl znajdował, i niezawodnieby życie postradał, gdyby lód niedotrzymał pod stepami tych co go ratowali. Jenerał Stenbock widząc króla zupełnie przemoczenego i przeziębłego, błagał go żeby na noc we wsi pozostał; ale Żadne przełożenia nic nie pomogły. Odpewiedziawszy na prośby, że „to nic nie znaczy” wsiadł „ma konia w tym samym mundurze i butach, z których się woda strumieniem sączyła, i pojechał napowrót do Żołudka. Ale. nie był to jeszcze koniec niepomyślności dnia tego fatalnego, bo zaledwo Karol ruszył z miejsca, koń jego spotkawszy wśród zapadającego zmroku wóz z belkami do mostu jadący, uderzył się gwałtownie i upadł z jeźdzcem pod koła, tak że gdyby krzykiem nie zdołano wstrzymać woźniców, król mógłby i tu zginąć. Wszakże pomimo tych dwóch tak niebezpiecznych przypadków, skończyło się na tem tylko, że Karol XII wbrew swojemu zwyczajowi, cały dzień nazajutrz nie wychodził z mieszkania w Żołudku i dawał posłuchanie deputowanym miasta Wilna. —Żołudek przeszedł z czasem na własność Tyzenhauzów, którzy dwór swój ozdobili piękaym ogrodem. W kościele tutejszym spoczywają zwłoki sławnego męża i jednego z największych ministrów krajowych, Antoniego Tyzenhauza podskarbiego litewskiego.

-Bielica miasteczko o 3 mile od Lidy na prawym brzegu Niemna, przy ujściu Mołczatki i Niemenka; dawniej starostwo z zamkiem należącym do bardzo dawnych w Litwie. Zygmunt August ożeniwszy się z Barbarą Radziwilłówną, darował je Mikołajowi Radziwiłłowi Rudemu, który około r. 1553 kościół tu wyznania helweckiego założył, czyli raczej kościół parafialny mu oddał. W 17 wieku bywały tu częste synody kalwinów, którzy dotąd zbór ten zachowali. Przy końcu tegoż wieku Jan Sapieha Wda wileński fundował w Bielicy Dominikanów.

Oprócz wyżej opisanych miejsc znajdują się w tym powiecie: (siryna małe miasteczko targowe i starostwo; Rożanka miasteczko dziedziczne Paców; Myto wieś nad Dzitwą tychże majętność, gdzie Władysław Jagiełło jadąc w czerwcu r. 1415 z Podola do Litwy, przybył tu z Kobrynia i czas niejakiś spocząwszy, poje chał do Wołkowyska, i gdzie się w r. 1662 dla zniszczenia Lidy sejmiki odbywały; Żyrmuny do Radziwiłłów należące, z kościołem pięknym choć drewnianym fundacyi jednego z Radziwiłłów i żony jego z domu, Pociejowny, w 18 wieku; Bieniakonie z kościołem fundowanym r. 1634 przez Czaplińskiego.

Powiat lidzki zajmuje płaszczyznę nie imającą żadnych prawie wzgórków większych, dosyć leśną i w pa» stwiska obfitą, a licznemi strumieniami oprócz Niemna przerzniętą, między któremi znaczniejsze są rzeki: Solcza, Dzitwa, Kotra, Żyżma, Pielasa, Turya, Raduńka, Nieciecza, Mołczadź, Niemenek. — Językiem litewskim mówią jeszcze po rzekę Dzitwę, w Żyrmunach, Bieniakoniach i Bolcienikach, około Ejszyszek i nawet za Lidą do Niemna. Wszakże i za tą rzeką, jadąc ku Zdzięciołowi w słonimskie, znajdują się dwie wsi po- - śród Rusinów po litewsku mówiące. Są to zapewne osady przez wychodźców pruskich, podczas wojen krzyżackich założone.

Powiat Wiłkomierski

Zajmuje główną i najpiękniejszą prawie część wyśszej Litwy; język też litewski panuje powszechnie między ludem, tak że wiele, mianowicie kobiet, nie zna innego. Każdy z właścicieli musi nim mówić dla zrozumienia swoich kmiotków; również kazania mają proboszczowie po wsiach w tymże samym języku po większej części. Na czele urzędników powiatowych stoi marszałek; chorągiew wiłkomićrska jest czerwona, na której z jednej strony Pogoń, z drugiej wyobrażenie ś. Michała. Naczelnćem miastem powiatu jest:

Wiłkomierz Filcomiria (Wilkemirgen u Krzyżaków) po litewsku Wsikamergie 148 nad Świętą rzeką, pod 559 16/07 szerokości, a 240 26/ 0'' długości położony o 11 mil od Wilna. Zyzne i wesołe okolice tutejsze musiały już w odległych czasach zwabić Litwinów do założenia tu osady, położenie zaś górzyste nad wyniosłym brzegiem pięknej rzeki, skłoniło naczelników do wzniesienia obronnego zamku. Jakoż gród ten należy do najdawniejszych w Litwie; dziejopisowie nasi założenie jego odnoszą do dziesiątego wieku przyznając go Dorszprungowi jednemu z potomków wątpliwego Palemona. Stał on na górze dotąd zamkową zwanej, a po otaczających go wąwozach i wzgórkach zaległo miasto, z drewnianych i niekształtnych domów złożone. Stryjkowski pisze, że Julian IDorsprung ciągnąc z ludem swoim nad rzeką Świętą znalazł tu piękny kopiec (wzgórek), na którym ofiary bogom uczyniwszy zamek jeden wyższy tu zbudował, a drugi pod wzgórkiem niższy. Wiłkomierz od 13 wieku zaczął podlegać groźnym i częstym napadom rycerzy mieczowych inflantskich; tędy ich wyprawy szły na burzenie pogańskiej Litwy i tu nie raz rozbijały się o męztwo Litwinów. Sam wszakże zamek nie miał nigdy takiego znaczenia, jak inne w tym kraju, i nigdy nie był warownią piérwszęgo rzędu. Dla tego też podczas kłótni Witowda z Jagiełłą w r. 1391, gdy wojska krzyżackie nie pod Wilnem dokazać nie mogły, Wiłkomierz łacno przez oddział wysłany od W. Mistrza Konrada Wallenroda zdobyty i spalony, załoga wyciętą została, Przywodził tej wyprawie sam Witowd z marszałkiem zakonu. Ale roku 1435, pamiętny wypadek uwiecznił to miejsce w dziejach Litwy. Za panowania Władysława Warneńczyka w Polsce, a za rządów namiestniczych w Litwie Zygmunta Kejstatowicza. Swidrygajiło wyzuty jeszcze z nich przez króla Jagiełłę, zebrawszy stronników swoich z Rusi litewskiej uderzył z posiłkami Krzyżaków inflantskich na Litwę. Na czele całej wyprawy szedł Zygmunt Korybut synowiec Jagiełły. który czas niejakiś na tronie czeskim zasiadał, a podmówiony od Zygmunta cesarza, wdał się niebacznie w tę sprawę. Ale i W. Książe Litewski nie zasypiał obrony. Wsparty óśmiotysięcznym hufcem jazdy polskiej pod wodzą Jakóba z Kobylina, wysłał połączone z nim wojska li- ' tewskie pod naczelnictwem syna swego Michała, na spotkanie nieprzyjaciół. Zaszła krwawa bitwa pod Poboiskiem w okolicach Wiłkomierza, o której wyżej powiedzieliśmy, i zwycięztwo na stronę jego przeważyło się. Lecz ostatnia zguba Niemców i stronnictwa Swidrygajiły, pod samym Wiłkomierzem I września dokonaną została. Klęska mianowicie Inflanfczyków zupełną była, sam W. Mistrz Frank Kirkshoff poległ na placu, a kronikarze ich utrzymują że kilkanaście tysięcy Niemców tu zginęło. hRilku książąt ruskich i litewskich straciło życie w boju, dwóch synowców Swidrygajlły pojmanych zostało, on sam tylko z małą garstką niedobitków zdołał ujść aż do Połocka. Pogrom Inflant. skich Krzyżakow był tak okropny i stanowczy dla nich, jak pruskich pod Grunwaldem. Lecz największym tryumfem dla Zygmunta Kejstutowicza było wzięcie w niewolę króla Korybuta uaczelnego wodza, ranami okrytego, bo go osobiście nie lubił i bał się więcej niż Swi. drygajiły, dla jego talentów wojskowych. Kiedy się Polacy nad losem mężnego Korybuta litujący, pytali go dla czego się nie ratował ucieczką, mogąc uchodzić z placu: pamiętną im dał odpowiedź.. „Długi czas bę- ' dąc między wami, nie nauczyłem się uciekać. 149 — Dziejopisowie niektórzy wspominają że dzielny ten mąż: z rozkazu zawziętego Zygmunta w Świętéj rzece uto-. piony został, ale ten los spotkał raczej szlązkiego rycerza Roth za złamanie dawniej danego słowa Królowi Jagielle, że nie będzie przeciw niemu walczył. Późniejsze świadectwa okazują że Korybut umarł z ran, nie bez podejrzenia że do nich W. książe Zygmunt zalecił tajemnie zatrutych maści przyłożyć. -W 18 wieku podczas konfederacyi barskiej, zaszła pod tém miastem potyczka konfederatów z obcemi wojskami, pomyślana dla piérwszych.— Kościół farny wiłkomierski jest jednym z owych siedmiu, które w Litwie sam Władysław Jagiełło wprowadzając chrześciaństwo r. 1387, założył pod we-. zwaniem śś. Piotra i Pawła Apostołów. Z drzewa naprzód zbudowany, nie prędko bo aż w r. 1790 zamienił się w murowany staraniem jednego ze swoich prohoszczów, po trzykrotnóm swojém spaleniu się. Oprócz pićrwiastkowego funduszu, pomnażały go później różne zapisy około r. 1583 prywatne, a w r. 1579 czerwca 9 nadania Stefana Batorego. Fundacya kaplicy sięga r. 1425, altaryą zaś ś. Anioła Stróża fandował niejaki Władysław Włodko w r. 1492. Swobody miejskie datują od Zygmunta I, który Wiłkomierzowi prawo magdeburskie, zapewne na nowo nadał, dwa stałe targi w niedzielę i czwartek w mieście naznaczył, i jarmark w dzień śś. Piotra i Pawła wprowadził. Podczas najścia Szwedów w r. 1711, zginął oryginalny przywilej ' w rabunku miasta, o co dopiero w r. 1729 mieszczanie manifest zanieśli. Stanisław August stosując się do nowych urządzeń miejskich na wielkim sejmie zapadłych, wydał dła Wiłkomierza dyploma renovafionis w dniu 22 maja roku 1792, którém potwierdzając prawo magdeburskie, oswobodził mieszczan rolników od wszelkich powinności względem starostów wiłkomićrskich, którcy ich nie raz uciskali, place zaś wieczyście im przyznał. Nowy herb tymże samym dyplomatem miastu nadany, wyobrażał dom z gruzów powstający, na którego wystawie była księga rozłożona, z herbem kraju i napisem: wdzięczność wiekuśsta królowi, na lewej karcie, a, na prawej z herbem mającym w sobie pięcio-. liściową różę. —Do podniesienia bytu miasta, przyczyniła się ostatecznie fundacya kollegium i szkół pijarskich, Szlachta zebrana w r. 1745 na sejmiki, złożyła znaczne składki na zbudowanie temu zgromadzeniu kościoła. Jeden z donataryuszów Teodor Chomiez zapisał plac Skopuwszczyzną zwany, Tomasz Siesicki marsza-. łek wiłkomićrski ofiarował 12,000 złp., Dąbrowscy nadali folwark i t. p. Powstały więc szkoły, nazwane z czasem podwydziałowemi. Wiłkomićrz jest miejscem sejmików swojego powiatu, oraz sądów ziemskich i grodzkich. Starostwo wiłkomićrskie należy do grodowych i znacznych (ostatnim starostą był Benedykt Morykoni.). Na górze zamkowej w zwaliskach opustoszałego zamku, utrzymywano jeszcze wieżę fundową dla przestępców, lecz teraz nie ma już najmniejszych: śladów dawnej warowni. —Rzeka Święta która przezroczystym swoim korytem obmywa wzgórza, na których stoi Wiłkomićrz, zwana po litewsku od ludu Szwenfa, według mniemania dziś upowszechnionego, miała wziąść nazwisko od tego, że Jagiełło w jej wodach kazał mnóstwo zgromadzonych tu pogan ochrzcić. Zdaje się jednak, że to podanie jest mylnem i od dziejopisów naszych poźniej ustalonćem. Rzeka Święta biorąc początek w okolicach jeziora Dusiackiego w północnej stronie powiatu wiłkomićrskiego, nazywała się w starych dokumentach Dusiafą zwłaszcza w początkowym swoim biegu. Lecz co większa? w kronikach krzyżackich, już w 13 wieku napotykamy nazwisko tej Rzeki Świętej. Zdaje się więc, że za czasów pogańskich imie Szwenia jej służyło, zapewne od tego że świętość tej wody, przez lud była uznaną oddawna, i zabobony jakieś musiały być do tego przywiązane. Wreszcie tak nazwanych rzek Świętych, znajduje się kilka na Żmudzi, a mianowicie ta co między Połongą a Lipawą wpada do morza. Wszakże wsi niektóre w okolicach Wiłkomićrza nad tą rzeką położone, i Swigło rzeczami zowiące się, nie noszą nazwy starożytnej Szwiniaupie (upie albo upe po polsku rzeka, szwinias święty), ale Szwinia reczóus, (od nowszego nazwania rzeki reczsus); co może pochodzić i stąd także, że już po wprowadzemiu chrześciaństwa założone zcstały. Świętą rzekę sejm r. 1589 pozwolił oczyścić (vol. Leg. 2. f. 1286), ustawa zaś sejmowa z r. 1792 za spławną uznała Ją, nakazawszy usunienie z jej koryta głazów; zabroniono na przyszłość stawiać młyny i jazy, mosty miały być otwierane, dozwulono nakoniec place nadbrzeżne w Wiłkomićrzu obracać na budowanie magazynów. — Utrzymuje się dotąd podanie miejscowe, jakoby taż rzeka Święta w pewnej części, razem z rzeką Cesarką i jeziorem tego imienia, miała być kiedyś granicą Litwy od posiadłości rycerzy mieczowych; a to dla tego, że znaleziono nad brzegami Świętej rzeki dwie tablice spiżowe z herbem cesarstwa niemieckiego, na których miała być wyrażona w płaskorzeźbie osoba na majestacie siędząca z mieczem, berłem i jabłkiem w ręku, oraz z napisem wyrytym Wivaf Leopoldus 150. Wzięto zatóm owe tablice za znaki graniczne. Podanie to wszakże dalekie jest od prawdy, bo naprzód wiemy z historgi, że nie podbicia, ale napaści Inflantczyków dochodziły nietylko do Świętej rzeki, lecz i do Wilna. Powtóre znaki graniczne Inflantczyków nie były jednestajne z cesarskiemi. Wreszcie tablice owe należeć mogą do tych rycerzy niemieckich, którzy w tych stronach jako Krzyżownicy przeciw Litwie wojowali, a może pochodzą z pobojowiska przegranej przez Korybuta bitwy pod Wiłkomićrzem.

Dziewałtow, po liteweku Dselfawas (Boży przybytek) zwany od tego, że w pobliżu święte miejsce za czasów bałwochwalstwa znajdowało się 151. Starożytny to gród, i podług mittycznych podań Stryjkowskiego, przez Juliana Dorsprunga towarzysza Palemonowego w odległych jeszcze wiekach założony, gdzie przesiadając, nad wiłkomićrską krainą od Wilii aż do Dźwiny miał panować. Może to jaka Normannów (Skandynawów) osada, kiedy te strony od VIII wieku najeżdżali! W ka. żdym razie do najdawniej zamieszkałych i znaczących miejsc w Litwie liczyć się bez wątpienia powinien. Jakoż piękne i żyzne okolice otaczają Dziewałtów, rozliczne strumienie w pobliżu płyną, nie dziw więc, że stara Litwa ma tu odwieczne swoje pamiątki! — O pół mili od Dziewałtowa, przy ujściu rzeczki zwanej po litewsku Siania, to jest stara, do Świętej-rzeki, wznesił się za pogaliskich czasów dębowy gaj, na prześlicznóm wzgórzu, który miał wyrość na tem miejscu, gdzie Ute. nes książe litewski pogrzebiszy ojca swego Kukowojtisa książęcia źmudzkiego, syna Żywibunda, około roku 1221, wystawił posąg czyli słup kształt osoby jego wyobrażasjący. Ale wprzódy jeszcze miał ta być pogrzebiony, podług powieści Stryjkowskiego-152, Kernus. przez zięcia swego Żywibunda i córkę Pojatę, którzy na jego pamiątkę podobnyż posąg wznieść mieli. Lud pbałwechwalczy aż do czasów Jagiełłowych, składał w tym gaju ofiary swym bogom, i ogień święty palił. Zagasiło go chrześciaństwo, nazwisko tylko Kukowajtis miejscu temu od tylu wieków nadane, aż dotąd pozostało. Na drugiej stronic Swiętej rzeki, naprzeciw góry Kukowojiis, widać dotąd kamień z wydrąśoną dziurą po środku, 4 stopy wysokości, a ze 20 stóp obwodu mający. Podanie gminne utrzymuje, że to jest kamień ofiarny, nazywają go teraz Mak.— Przed 20 laty w rozkopanym kurhanie w pobliżu Kukowojtisa, znaleziono trupie głowy przepasane brązowemi obręczami.—Dziewałtów o milę od Wiłkomićrza położony, jest teraz wsią kościelną, miasteczkiem zwykle nazy. waną. Posiadali go potem jako małą dzielnicę książęta Ginwiłłowie, którzy jak powiadają, przezwali się z czasem Kulwieciaini. Następnie dostał się książęciu Dowmontowi, razem z okolicznemi włościami; od jego następców przeszedł do Kieżgałów, z których dwaj bracia, Michał Wda wileński kanclerz W. litew., oraz Jan starosta żmudzki, fundowali tu r. 1476 kościół farny, a podług innych podań założony już i dawniej odbudowali i uposażyli. W 16 wieku jeden z książąt Wiśniowicckich dziedzic Dziewałtowa, założył w nim zbór helweckiego wyznania;.minister czyli pastor tutejszy Stanisław Marcyanus delegowany od kollatora swego, podpisał r. 1570 synod sandomićrski. Następny posiadacz tej majętności Podbereski marszałek brasławski, nowy zbór murować zaczął dawszy mu przyzwoitsze opatrzenie; lecz gdy niedokończywszy umarł, żona jego Dorota Zawiszanka, kasztelana witebskiego córka, dzieła mężowskiego dokonała. Tymczasem wszczął się proces o zatracenie funduszu plebanii katolickiej, między sukcessorami Podbereskiego, Szemiotową i Nonhardem, a księdzem Rabszą proboszczem, który się skończył zawarciem r. 1626 konwencyi, potwierdzonej przez biskupa wileńskiego Wołłowicza i całej kapitały w r. 1692. Utrzymał się jednak w Dziewałtowie zbór "kalwiński, kollatorem jego w r. 1704 był Jakób Grużewski kuchmistrz W. litewski. — Jedna gałąź rodziny Gintowtow, przybrała od tego miejsca przydomek Dziewałtowskich, mając je zapewne niegdyś w posiasiadaniu.

Siesilsi, nad jeziorem tegoż nazwiska, o milę od Dziewałtowa między Szatami a Wiłkomićrzem, zamek wymurowany nmajpóźniej w XV wieku, od jednego z potomków Dowmonta (raczej Dowmunta) książęcia na Ucianie panującego w końcu wieku XIII, a syna Romunta W. ke. lit Dowmontowie ci nazwali się z czascm Siesickiemi od miejsca swojego miesskania, długo posiadając rozległe włości na około, a między niemi Leonpol i Dziewałtów. Majętaość tę nakoniec Elżbieta Dowmontowna Siesicka jedynaczka w swojej rodzinie 153 wniosła w dom Radziwiłłowski, poślabiwszy w piérwszej poc łowie 18 wieku Leona Radziwiłła, podobno krajczego lit., od którego nabywszy Dowgiałłowie, przerobili zamek i do mieszkania wygodoiejszym uczynili. Po odnowieniu jego, ze czterech dawnych baert dwie pozostało, jedna okrągła, druga czworogranna. Jest te jeden z małej licaby dawnych samków litewskich, dotąd zamieszkały. Kościół parafialny w Siesikach, sięga zapewne swoim początkiem najdawniejszych fundacyl pe wprowadzenia wiary rzymskiej- katolickiej za Ja< giełły. Wzmiankę dotąd piérwszą o istnienia jego, znajdujemy w nadaniu r. 1441 przez niejakiegoś Bartłomieja Urbanowicza Saukis, szlacheciea, temuż kościełowi niwy jego zwanej Ponatery, na kiórej zebowiązał się wystawić kaplicę. Lecz kościół do dziś dnie stejący wymurowali w r, 1537, Abraham i trzej bracia jego Siesiccy, chorążowie litewscy, pod tytułem ś. Bartłomieja. Starożytny ten przybytek ma na drzwiach

Pozostała wszakże ina jeszcie gałąż Siesickich, poł dotąd berh fandeterów hippecentaurns, i cyfry. ich. Pamiątka imienia Dowmonta zachowała się do dzić dnia, w kilku wsiach około Siesik zwanych Dowmontyszkami.

Szaty, między Wiłkomićrzem a Kiejdanami mia steczko dawniej dziedziczne Pietkiewiczów, z których Bohdan, do którego prócz Szat, należały Nidoki i Abele, zrobił tu na kościół parafialny fundusz r. 1499. Przy końcu wieku 16, dziedziee tutejsi zamienili go na zbór wyznania reformowanego, który jeszcze się tu znajdował w połowie następnego. W roku 1779 jeden z proboszczów miejscowych wymurował kościół na miejscu drewnianego. — Stanisław August dał r. 1785 stycznia 18 przywilej Szatom.na jarmarki.

KLowarsłk, wieś kościelna nazywana miasteczkiem, o 4 mile.od Wiłkomićrza, dziedzictwo niesławnie znanego w bistoryi krajowej 16 wieku Grzegorza Ościka, gdzie dotąd są ślady dworu jego i kaplicy, z kościołem

fundowanym r. 1538, którego faudusz pomnożyłi ustalił Marcyan Ogiński kasztelan mścieławski r. 1697 154.

Jadąc z Wiłkomićrza do Kowarska jest u brzegu Świętej rzeki źródło zwane po litewsku Kragsła, które u

pogan litewskich za święte uważaném było.

Owanta dobra dziedziczne niegdyś tegoż samego

Ościka, którego przodkom nadał je na dziedzictwo roku 1436 Zygmunt Kejstutowicz W. książe litewski. Leży

e mil 5 od Wiłkomićrza ku Dyneburgowi nad dwiema / rzekami Wiryntą i Owantką, w wesołej i otwartej okolicy. Stefan Batory ukarawszy za zdradę Hrehorege Ościka, dobra te przypadłe na króla podług prawa pospolitego, nadał wieczyście przywilejem d. 13 lutego r. 1981 na sejmie walnym warszawskim podpisanym, w nagrodę męztwa i zasług Gabryelowi Bekieszowi sławnemu dowódcy piechoty węgierskiej, który się tyle odznaczył przy zdobyciu Połocka. Po śmierci króla Stefana, Anna z Ościków Sangusskowa i syn jej Grzegorz, wszczęli proces z Bekieszem, i za dekretami ziemstwa wiłkomićrskiego, oraz trybunału litews, odebrali mu dwie trzecie części tych dóbr. MNakomiec Bekiesz wspólnie z Sanguszką, sprzedali d. 7 sierpnia r. 1598 Owantę książęciu Krzysztofowi Radziwiłłowi. — Na wzgórzu wznosi się tu kościół farny murowany w stylu gotyckim, fundacyi Jakóba Hrehorewieza Ościka Wdy mścisławskiego w d. 1 sierpnia r. 1534, pod tytułem ś. Jakóba Apostoła. Był on czas niejakiś przemieniony na świątynię wyznania helweckiego, ale pod koniec 17 wieku powrócił do katolików. — Między ludem tutejszym utrzymuje się podanie, jakoby w rzece pod Owantą bożki Dzieiwułe podezas wprowadzenia chrześciańskiej wiary zostały putopione. Oniksszty, po litewsku Anikszczej miasto rozległe i w części murowane, o 4 mile od Wiłkomićrza, ze znaczaém starostwem płacącóm kwarty złp. 5,989, wśród lasów rozległych, zbudowane nad Świętą-rzeką. Była tu dawniej repartycya sądów ziemskich tego powiatu, którą sejm r. 1775 przeniósł de Wiłkomićrza. Kościół fundowany w r. 1514 przez Zygmunta I pod wezwaniem 6. Mateusza, wymurowany został w r. 1765, Przy dro-' dze z Wiłkomićrza do Onikszt znajduje się wielki głaz granitowy, w obwodzie 40 stóp mający, a 10 stóp wygoki. Na nim za czasów bali wochwalstwa kapłani litewscy ofiary czynili. Jest między ludem podanie że Bajor ' (t. j. Bojar) Pantukis przelożony nad temi kapłanami dopościł się świętokradztwa jakiegoś, za które natym samym komieniu gardlem ukarany został. Odtąd głas ów zowie się Panfukie.

Сноски

142 Poigt, V, 601—9.

143 Narbuu, T. V. dodat. 1.

144 Akta Trybunału Główn. W. Ks. L. Księga I.

145 Vol. Leg. 8. 668.

146 Stryjkowski str. 237.— Rękopism Kroniki Lit. u Narbutta T. LI. str. 239,

147 Dziś w tym okopie telegraf postawiono.

148 Od wyrazów litewskich Wiłkas wilk, i merga dziewka. Wiłkamergie znaczyłoby więc Wilcza dziewica. Mylnie Narbutt (T. HI. 246) wywodzi nazwę Wiłkomiórza od Wilkas (zamiast Wiłkas) wilk i Mirts, umrzeć po łotewsku, albo Mirhs, śmierć po herulsku, jakoby Wiłkomierz śmierć wilków. Po cóż szukać obcyeh, łotewskich i herulskich słów, kiedy mamy swoje litewskie.

149 Stryjkowski, Gwagnin, Kojałowicz.

150 Tablice te mają się znajdować w zbiorze starożytności litewskich marszałka wiłkomićrskiego Żagiela, we dworze jego Radziunach.

151 Diellawas istotnie znaczy po polsku dla ciebie, ale domyślano się wyrazu Boże. Inni nawet utrzymują. że Dziewałtów na» zywano dawniej po litewsku: Diewultawa co znaczy Bożku, twoje!

152 Kronika str. 87 i 248.

153 swój od Dowsionta prowadzących.

154 Dzisiejszemu dziedzicowi Kowarska p. Felixowi Siesiokiemu marsz. wiłkomićr. winniśmy. wdzięczność za dostarczenie nam kilku pódań tyczących się starożytności powiatu wiłkomiórskiego.