Введение. История Литвы. Период 3 (часть 4 из 4): оригинал
Введение. История Литвы. Период 3 (часть 4 из 4). С. 98-107. Польский текст издания.
Jagiełło Królem polskim wybrany, jednoczy Litwę % Polską, przyjęciem wiary chrześciańskiej. Przeszkody se strony Krzyżaków bezskuteczne. Pożądana owa zgoda między temi dwoma mocarzami Litewskiego państwa, nie była tylko skutkiem żądzy przecięcia raz na zawsze zakonowi, powodów do wichrzenia w pośród rodziny Olgerda. Jagiełło powziął już był wielki zamiar wejścia w poczet chrześciańskich królów Europy, kiedy zaczął nakłaniać Witowda do pojednania się z sobą. Oddawna Litwa, Żmudź tylko wyjąwszy, pełęgnowała w łonie swojém zarody nauki Chrystusowej. Sama ile bałwochwalcza w szczupłym obrębie zawarta, widziała od półtora wieku już, bo od czasów Mendoga, apostołujących po ziemi jej tu i owdzie Minorytów; widziała za Gedemina wprowadzonych Dominikanów, i budujące się po jej grodach kościoły wyznania rzymskiego. Stolica jej Wilno, za Olgerda stała się przytułkiem chrześcian rzymskich i wschodnich. Franciszkanie pod opieką jednego z panów litewskich Gastowda (Gastolda) osiedli przy zbudowanej dla nich świątyni, i Jednając sobie zwolenników wiary ponieśli męczeństwo od podburzonych bałwochwalców; lecz napastnicy z rozkazu samegoż monarchy pogańskiego ukarani zostali, a mnisi na nowo sprowadzeni, nowy kościół i nową wziętość zyskali. Żony Olgerda, księżniczki Ruskie, wznosiły swobodnie w tejże samej stolicy wschodniego obrządku cerkwie, jako w głównym grodzie pobytu mocarza, który władał zarówno pogańskim jak i chrześciańskim ludem. Taki stan rzeczy oswoił przynajmniej gmin z widokiem nowej dla niego wiary, zniewalał ku niej możnych, łatwiejszych zawsze do przyjęcia nowych wrażeń, bądź w widoku korzyści osobistych, bądź tylko dla ocalenia posiadanych dostatków; lecz co większa przekonywał książąt i jedynowładców narodu o potrzebie wyjścia z takiego położenia, które nie dając im znaczenia w Europie, ściągało owszem ze wszystkich jej stron nieprzyjaciół na jej ujarzmienie. Znał to Jagiełło, ale widział że zaprowadzenie cywilizacyi chrześciańskiej w Litwie pod tarczą drapieżnego zakonu, stało się niepodobnóm do pogodzenia, z zachowaniem niepodległości narodowej. Zwróecił więc uwagę na sąsiednią Polskę, ktora z natury swej nie zaborcza i nie skwapliwa do podbojów, odda- wszy berło swe w ręce młodej dziewicy, potrzebowała dzielnego człowieka, do podźwignienia zachwianego w niej porządku, i utrzymania dawnej monarchii Piastów. Jagiełło czuł się być zdolnym do zadosyć uczynienia tak wielkiemu powołaniu, a razem mniemał że jedynie już zjednoczeniem się z Polską potrafi wydobyć z wyłącznego stanu radzinną swą ziemię, i podnieść potęgę swą nad wszyslkie inne na północy. Jednostajna pieprzyjaźn i zawiść Krzyżaków względem Polski i Litwy, ułatwiała litewskiemu książęciu dokonanie wielkiego przedsięwzięcia. Na wiosnę zatóm r. 1385 wyprawione od Jagiełły świetne poselstwo z książąt braci jego, Borysa i Wiganda, oraz rządcy Wileńskiego Hanulona złożene, mając na czele swém książęcia Trockiego Skirgajłłę, stąnęło w Krakowie. Tam ofiarując bogate dary dla Królowej Jadwigi, oświadczyło stanom królestwa życzenie Jagiełły pojęcia jej w małżeństwo, oraz gotowość jego po wyniesieniu na tron polski ochrzczenia się z całym narodem litewskim, i wszyst kiemi książętami bracią jego. Gdy panowie polscy chętnie się chwycili oświadczeń tak potężnego mocarza, Skirgajłło na towarzyszów zlewając godność poselską wrócił do Litwy wspierać Jagiełłę w doprowadzeniu do skutku układów z Witowdem, i zastawianiu się napaściom krzyżackim. Reszta posłów udała się do Węgier, dla wyjednania zezwolenia na ten związek od Elżbiety Królowej Węgierskiej, matki Jadwigi. Otrzymawszy je po niejakich trudnościach posłannicy, wracali już do Litwy wtowarzystwie posłów węgierskich, niosąc Jagielle pożądaną wiadomość. Odebrał ją na zamku w Krewie z wielką radością, i razem z bracią swą Skirgajlłem, Horybutem, Lingwenem i przyjaznym już Witowdem, potwierdził uroczystóm pismem w wigilią Wniebowzięcia Panny Maryi tegoż roku, warunki układu zawartego ze stanami polskiemi o rękę Jadwigi i o tron jej przodków. Wszakże zezwolenie na ten zwią» zek młodej królowej, zaręczonej oddawna i zakochanej w Wilhelmie książęciu Rakuskim, było wielką z jej strony ofiarą, jedynie tylko dla wielkiego celu zjednania kościołowi Chrystusowemu, ostatniego ludu bałwochwalczego w Europie poniesioną. Bogobojna Jadwiga pomimo swej miłości dla Wilhelma, pomimo ciągłych zabiegów stronnictwa niemieckiego w Krakowie, skłoni» ła się nakoniec do życzeń narodu polskiego,. i chociaż uprzedzona względem Jagiełły, po niejakim oporze zezwoliła na poślubienie książęcia którego nie znała, i o którym nie najlepiej uprzedzoną była. — Nim jednak do skutku przyszły wszystkie te układy z Polską, Litwa wstrząśnioną znowu została gwałtownem najściem Krzyżaków. Dowiedzieli się oni wkrótce z wielką trwogą o niespodzianych zamiarach Jagiełły, i przyjęciu go od Polaków za króla; zmiana ta w położeniu Litwy groziła im w przyszłości zupełnóm osłabieniem ich potęgi i znaczenia, silnie się więc zajęli usiłowaniem rozerwania tych stosunków. Przez poselstwa jakieś do samego Jagiełły, chcieli go odwieść od przedsięwzięcia, a razem potajemnie szpiegowali i jednali skrytych dla siebie przyjaciół w Litwie. Jednocześnie przy pomocy dworu Rakuzkiego rozsiewali po całej Europie najtewożliwsze a razem najfałszywsze wieści, jakoby przez to zjednoczenie się Połski z poganami, miał nastąpić upadek chrześciaństwa w samej Polsce, zguba kościoła katolickiego w tych stronach i zguba sakomu, który go najsiłniej podpierał. Wielki Mistrz wzywał zatém ze wszystkich krajów rycerstwo, żeby pod jego dowództwem i znakiem krzyża pospieszali bronić zagrożonej wiary. Nie szczędził przytém obietnic, nagród i zaszczytów rycerskich, które w ziemi pogańskiej miały być nagrodą walecznych zapaśników chrześciaństwa. Pod tem hasłem zebrał się tłum wędrownych wojowników, z całych Niemiec do Królewca. Tu W.Mistrz w sierpnia r. 1385 wyprawił im tak zwaną ucztę honorową (Ehrentish), a po niej zaraz z liczném wojskiem wyruszył na Litwę. Gdy cała ta wyprawa przybyła nad Wilią niedaleko Kowna, zaszedł jej drogę Skirgajłło i zaczął bronić przeprawy. Krwawa była bitwa i uporczywa, Litwini jednak musieli ustąpić straciwszy cały swój obóz, chociaż nieprzyjaciela zwycięztwo drogo kosztowało. Krzyżacy uskuteczniwszy przeprawę sześciu oddziałami poszli plądrować księztwo Trockie, a potem omijając Wilno udali się przez rzekę Merecz ku Oszmianie. Tu był kres ostateczny tej napaści krzyżackiej; W. Mistrz nie ośmielił się postępować dalej wkraj zupełnie sobie nieznany, i zwrócił większą część'sił swoich pod zamek Miedniki o 4 mile od Wilna położony. Ta się powtórzyła tryumfalna uczta, tu nowi rycerze passowani zostali; lecz tu razem dowiedział się tenże Mistrz Konrad Zolner, że Jagiełło obsadził zbrojnemi brzegi Wilii i Niemna przecinając odwrót Niemcom, i że Skirgajiło z Witowdem przebiegają ze swojemi hufcami okolice miejsc zdatnych do przeprawy. Hrzyżacy widząc że pod zamkami Wileńskiemi niepodobna było przebyć Wilii, rzucili się ku Niemnowi i zdołali pod Rumszyszkami dostać się na drugi brzeg tej rzeki, a stamtąd idąc wzdłuż jej koryta, póki na zostawione statki swe nie trafili, udali się do.Prus żadnego po-. żytku z tak wielkiej wyprawy nie odniósłszy. Ale nie był to jeszcze koniec ich knowań w r. 1385, na szkodzenie Litwie wymykającej się już z ich przemocy. Andrzej syn Olgerda a brat Jagiełły, Książe Połocki, zawsze burzli. wy, zawsze nieprzyjazny dla braci, i za to pozbawiony swojej dzielnicy, uknował z rycerzami Inflantskiemi zamach na odebranie owego księztwa. W tym celu zrobił zapis w dniu 9 października r. 1385 na rzecz zakonu, Połocka którego nie posiadał, z warunkiem że po odebraniu go z rąk litewskich otrzyma dawne swoje państwo prawem lennem od Krzyżaków 44.— Wszystkie te jednak zamachy zawziętych wrogów Jagiełły, nie. przeszkodziły mu dokonać raz zrobionego postanowienia względem Polski. Ciągnęły się dalej układy między nim a stanami polskiemi, i kiedy W. książe czekał na ostateczny ich wypadek w Wołkowysku, jako w miejscu. bliższém granic polskich: przybyli posłowie polscy donosząc mu o wyborze jego na tron polski i przeznaczeniu za żonę Królowej Jadwigi. Tamże zaraz zawarli nową umowę we czwartek między oktawą trzech hróli w r. 1386, z Jagiełłą jako już opiekanem Królestwa Polskiego, że sam przybędzie z bracią swą i szlachtą litewską na zjazd do Lublina w dniu 2lutego mający się odbyć, a tymczasem wyśle posłów swych do Polski, dła ogłorżenia laródowi po wszystkich ziemiach o przybyein swojém. — Feudalny dotąd mocarz Litwy i Rusi, ostatni książe pogański w Europie, przestępując granice Litwy, dokonał wielkiego dzieła dziwnego zjednoczenia dwóch wielce różnych od siebie narodów; — dokonał nie zaraz, nie nagłe, bo przenarodowienie jakich bądź plemion rodzaju ludzkiego jest owocem nietylko usiłowań człowieka, ale długich lat, i szczęśliwego zbiegu różnych ianyeh spółczesnych wypadków. Litwa, chociaż w następnym zaraz roku 1387, widziała we własnej stolicy ebalone świątynie swych dawnych bogów, wycięte dęby, zagaszony ogień Perkuna, a na ich miejscu zatknięty krzyż Chrystusa, wzniesione kościoły jego wiary błogiej: jednak Litwa, długo nie zapomniała swego bałwochwalstwa, a Źmadź uporczywsza od niej, zaledwo w 1413 r. skłeniła się do wyrzeczenia się swoich bożków i swoich zabobonów, Obie na polu stosunków politycenych, długo jeszcze pielęgnowały różnicę i udzielność swą wew nętrzną od Polski; przez półtora wieku jeszcze pomimo otrzymanych z tego zjednoczenia korzyści, z zawiścią nie raz odosobniały sprawy i dobro swego kraju od uczestnictwa nowych swoich braci; co większa! burzyły się czasem pod wpływem namiętności szożnowłiadców, i targały się na zerwanie związku wyrokiem Jagiełły skojarzonego! Dopićro ostatni jego szczepu potomek, pamiętny władca, Zygmunt August, korzystając z upewszechnionego w ziemi swej ojczystej światła cywilizacyi, który był właśnie najpiękniejszym owocem tego zjednoczenia, usunął przez akt unii na sejmie Lubelskim r. 1500, ostateczną zawadę zlania się w jedną Rzeczpospolitę obu narodów. Tym sposobem spełnione zostało wielkie dzieło Władysława Jagiełły.
Wypadki tej wielkiej epoki przenarodowienia. Litwy; sdmmowią ostatni okres jej właściwej, histeryj, do za. mieniemia się w trzecią wielką prowincyą 'Starożytaej Polski. Rzucając okiem wstecz ma przeszłość Narodu Litewskiego, te główne przesilenia po wyjścia jego na widownią polityczną Europy dostrzegać się ' dają. Naprzód Byngold zdobyczami swemi na Rusi okolicznej, przyswaja obcy pierwiastek:do Litwy':i czyn; ją narodem podbijającym. Potém Mendog, znamienity mąż, czując słabość rozdzielonego na drobne księztwą kraju, dobija się na chwilę samowładztwa. Gedemin widząc że się przy niém nie utrzyma, tworzy albo raczej doskonali państwo feudalne, i tym może sposobem opiera się podbojom krzyżackim. Bo doświadczenie. uczy, Że jak trudno jest narodowi podbijać kiedy nie ma ześrodkowanej władzy w jednóm ręku, tak znowu kraj pod rządem kilku władców będący latwiej. się obronić może najezdcom wrazie niepowodzenia, ci bo. wiem z tylu oddzielnemi siłami walczyć muszą, ile jest, rządców udzielnych 45. Po Gedeminie "ngiełło przyjnane ” Widziemy to w dziejąch "rlandyi, kiedy ją Angli zaczęli jąc wiarę” 'Chrystusa, zespała swój naród ż Kurópą; i otwiera dlań dobrodziejstwa przyszłej cywilzacyi. Li. twa kształci nową społeczność i wyrabia znakomite prawodawstwo. Nakoniec Zygmunt August, ostatnim i 'eilmiejszym węzłem łącząc Litwę z Polską, zamyka jej krótką ale pełną życia historyą. W tych pięciu sławnych imionach uosobione zostały, 'że tak powiem, koleje kiłkowiecznego bytu plemienia litewskiego. Początki jego gęstą mgłą tajemnicy pokryte, inoże już nigdy. nie będą zbadane; pierwiastki cywilizacyi może się jeszcze dadzą wyśledzić, z odkrywających się codzień nowych zabytków dziejowych.w Skandynawii i u Słowian. Jeżeli zaś wieki średnie Litwy, 'epoka walki z zakónem krzyżatkim i zetknięcia się z Rusią, coraz bardziej się wyjaśnia, i staje się już oczewistą: jeżeli nas żajmuje swoim duchem rycerskim? —jakże nie powinien obchodzić wszystkich okres tych dziejów ostsitni, pód panowaniem rodu Jagiełłów, kiedy się naród praeldtić czał dobrowolnie pociągniony potrzebą i urekiem cywilzacyi? My mie mogąc w tak szczupłym zakresie, pracy naszej zawrzeć wszystkiego, staraliśmy się umieszczać niektóre szczegóły tych ważnych i zajmujących dziejów, a mało dotąd wyjaśnionych, w opisach ziemi i grodów litewskich, któremi teraz mamy się zająć: od. syłając z resztą czytelnika do ogólnej history polskiej, albo do tych prac i badań, jakie już dotąd winniśmy kilku pisarzom pracującym nad dziejami samej tylko Litwy.
W naszym wieku piórwszy sławnej pamięci Czacki zwrócił uwagę publiczną na dzieje i świetne prawodawstwo Litwy, Bohusz rozprawą o narodzie swym i języku jego, pobudził wydawcę Historyi Wagi do tych wielkich badań o dziejach litewskich, które rozjaśniły ciemny ich początek i działania wielkich mocarzy założycieli potęgi narodowej. Uesany Daniłowicz głębokiemi swojemi rozprawami, odkryciem nowego statutu i niesnanej kroniki zbogacił bisłoryą, a na prawoduwstwo nowe światło raucił. Narbutt w obszernóm dziele skupiając w jedną całość, rozpierzohłe podania miejscowe, lub wiadomości autentyczne historyków pruskich, JaroszeWwicz porównywając z sobą fakta dziejowe i prawodawczę z wielką erudycyą. nakoniec Onacewicz, Raczyński i Działyński wydaniem ważnych pisarzy. praw i dokumentów, przygotowali dla następeów swych znakomitć i obfite iródła. Teraz p. Kraszewski i ne polu historyrznóm znany z nader szacowąego.opisu Wilna. gotuje nam nowe Dzieje Litwy. ułatwioną mając drogę licznesai pracami poprzedników. Obok tego wszystkiego, może j nasza geo-, graficzno-historyczna praca niniejsza, potrafi zająć chociaż skromne miejsce w dziejowóm piśmiennictwie Litwy!
Сноски
44 Andrzej ten obległ Połock z Mistrzem Inflantskim r. 1386, wtenczas właśnie kiedy Jagiełło tron polski i rękę Jadwigi przyj: mował w Krakowie; lecz mieszkańcy nie sprzyjali ani Andrzejowi, ani jego sprzymierzeńcom, którzy gdy go nakoniec opuścili, wzięty w niewolą w Łukomli i odesłany został Królowi do Polski. Trzy letnie więzienie w zamku Chęcińskim, było dla niego owocem jego zdrad i burzliwości.
45 podbijać w XII wieku. Stan jej polityczny.wówetas' był bardzo podobny do urządzeń w Litwie za Gedemina: Na poparcie naszego: twierdzenia, mamy: w.historyi iitowskiej później. występującego. Kejstuta podległego Olgerdowi, łecz udzielnego królika. Gdyby, Kejstut niemiał swojej indywidualności w składzie państwa litewskiego, równie jak podobni jemu feudalni książęta. i swoich jeszcze oddzielnie wyrobionych sił, możeby, się Olgerd nie utrzymał przecw Krzyżakom. Raz złamany wyśszością taktyki niemieckiej, musiałby upaść. Ale Krzyżacy nie z jedną siłą mieli do czynienia, nie 1 jednym Olgerdem. Był Kejstut, byli inni podobni mu władey, którzy prócz ogólnego narodowego, mieli jeszcze swój własny i osobisty interes 'uporczywego bronienia się. i swoje siły do wali. Dla tego przegrywane bitwy, dla Litwinów nie były straszne. Dla Krzyżaków zaś, same żwycięstwa były hużące i berkorzystne.