Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

IX. Мстиславское воеводство: оригинал

IX. Мстиславское воеводство. С. 801-810. Польский текст издания.

IX. Województwo Mścisławskie

Do r. 1772 miało na północ Wtwo witebskie i gubernią smoleńską, na wschód graniczyło z innemi częściami Rossyi, na południe i zachód otoczone Wtwem mińskiem. Małej rozległości Wdztwo to, nie dzieliło się na żadne powiaty.: Piękna rzeka Soż, skrapia tę krainę z północy na południe; ziemia powiększej części żyzna, znakomitsze ma płody: zboże, len, pieńka, drzewo i miód. Historya tej ziemi, trudna jest do rozwie kłania z dokładnością; rozmaici kniaziowie z rodu W. ks. kijowskich dzielili się temi krajami, lub wydzierali je nawzajem. Dopiero od połowy 14 wieku, kiedy Olgerd sławny władca litewski, potężny swój wpływ na całą ruską Sławiańszczyznę wywarł stanowczo, dzieje tych stron zaczynają być świetlejsze. Pod koniec życia Olgerda, już Msścisław był udzielnem, a Litwie hołdowniczem księztwem, którem władał trzeci jego syn Laogwenis, po chrzcie Symonem nazwany. Umarł on 1370 r., a następcy jego, między którymi: Jerzy Lingweniewicz około r. 1440, Iwan Juriewicz.w r. 1463, i syn jego Michał Iwanowicz około r. 1520, jako ks. Móścisławscy znani są w historyi, poczem księstwo to zamiemiło się w województwo. Zdaje się, że ten ks. Michał, chociaż nie był ostataim zeswego rodu, 527 ale był ostatnim władcą Mścisława, bo wdowa jego Wasilisa w nadaniach swych 1537 r., pisała się księżną mścisławską z Bożej łaski i z zezwolenia hospodara naszego, wielkiego króla Zygmunta. 528 Michał Mścisławski prawem dziedzicznem od Alexandra i Zygmunta I, trzymał zamek i cały kraj mścisławski, jak to sam król po zgonie tego księcia 1538 r. wyznawał. Miał on wprawdzie dwóch synów: Fiedora i Wasila, nie wiemy jednak co się znimi stało, bo 1538 r. nie było już ks. we Mścisławia, ale rządził nim starosta ks, Jan Sołonterecki. 529 Zdaje się, że dopiero od unii lubelskiej 1569 r., utworzono Wtwo mścisławskie; pierwszym zaś Wdą był Jerzy Ościk herbu trąby. Drugim senatorem był kasztelan. Wybierano z Wtwa dwóch posłów na sejm ' i dwóch deputatów na trybunał. Herb: pogoń w czerwonem polu na żółtej, lub złotej chorągwi.

Mścisław (Mścislavia) nad rzeką Wiechrą, wpadającą do blisko stąd płynącej Soży. 530 Zdobią je liczne świątynie, z których cerkiew soborna czyli katedralna ś. Trójcy, wśród dawnego zamku jest zbudowana. Iwan Jurewicz ks. mścisławski, z żoną Juljanną 14683 r. dochody jej pomnożył; księżna zaś Juljanna wdowa po Michale Iwanowiczu, odbudowawszy 1537 r. zniszczoną cerkiew, nowych poddanych ze służbą jej nadała. Cerkiew Zbawiciela (Spasa) istniała już 1519 r., klasztor zaś Bazyljański zwał się za czasów ks. Michała; któremu on 1505 r. nadania czynił, Pustińskim monasterem. Zygmunt Ill dawne mu nadania 1631 r. potwierdził, i nowych funduszów przyczynił. Kościół katolicki wzniósł Bogu zwycięzcy, jak mówi Niesiecki, Piotr Pac Ssta mścisławski około 1626 r. Karmelici już tu byli przęd r. 1638; Dominikanów fundował Włodzimierz Dadzibóg Kamiński podkomorzy mścisł., co też zatwierdził sejm 1676 r.; Bernardynów zaś Jan Hurko chorąży witebski 1727 r. Jezuici utrzymywali tu szkoły do 1772 r.— Nieznany jest początek miasta, niektórzy go przypisują Móścisławowi synowi Włodzimierza W.; podobniej jest wszakże, iż Roman ks. smoleński pierwszy założył miasto około r. 1180, i nazwał je od imienia syna swcgo Mścisława, któremu dał w dzielnicy. 531 Swiatosłsw ks. smoleński wszedłszy w zmowę z Krzyżakami, obległ r. 1386 Mścisław, którego bronił Świ: drygajlło, W. ks. Lit. Już jedenaście dni szturmował, gdy się ukazały wojska litewskie pod dowództwem Skirgaiłły, Korybuta, Symona Ling wenis (synów Olgerda)i Witowda. Po zaciętej walce w pobliżu miasta, zwycięstwo padło na stronę Litwinów; Swiatosław zabity, synowie zaś jego Hleb i Jerzy w niewolę zabrani. Podczas wojny r. 1514, musiał ks. Michał poddać stolicę i kraj swój wojskom rossyjskim; zwycięstwo jednak wkrótce pod Orszą odniesione, powróciło miasto i kraj cały Polsce. Zamek szturmem wazięły podczas wojny sa Jana Kazimierza, ostatecznie popadł ruinie; sejm r. 1676 potwierdził zamiar Jana Ogińskie: go Wdy i Ssty mścisł. naprawy twierdzy spólnie z oby: watelstwem, co też choć w części do skutku przyszło. Były tu sądy grodzkie i całe Wtwo sejmikowało; Sstwo płaciło do 1772 r. kwarty 2094, hyberny 2520 zł,

Mohilew (Możilovia) nad Dnieprem, miał niegdyś swoich panów udziełnych, podległych W. ks. litewskim.

Kiedy Jagiełło obejmując tron polski, przyjmował chrzest r. 1386 w Krakowie: razem z nim między wielu innymi panami litewskimi ochrzczony hył i Andrzej ks. mohilewski. Należało miasto raz do ks. witebskiego, drugi raz de mścisławskiego; mamiestnicy saś mohilewscy wspominani są w nadaniach Wiłowda i Kazimierza Jagiełończsyka. Zyg. August zabezpieczając przywilejem r. 1561 pewne swobedy mieszczanom, przykazuje im blanki, wieże i parkany zamkowe w całości i porządku utrzymywać. 532 Nie było w mieście wójta, ani ławników, i stąd wielkie krzywdy działy się od ludzi książęcych, szlacheckich i bojarskich; król więc tym przy wilejem ustanowił wójta i 4 setników, określił wy. raźniej powinności mieszczan, ilość i rodzaj podatków, pomnożył dochody miasta, i nadał opiekę handlowi; słowem było to przygotowanie do przyszłego porządku municypalaego. Dokonał dopiero zupełnego przeobrażenia miasta król Stefan, nadając mu 28 stycznia r. 1578 prawa magdeburskie i wszelkie swobody z niego wynikające, a znosząc raz nasawsze powagę praw litewskich. Mieszczanie otrzymali wagę wolną, postrzygalnię, kramy czyli klatki, jatki; łaźnię i dom gościnny ezyli kupiecki; targi w piątek, a jarmarki na ś. Eliasz i ś. Stefan; obowiącani zaś zostali do zbudowania ratuega i szkoły chrześciańskiej, uporządkowania ulic, do straży zamku i miasta, oraz naprawy wałów; Mikołaj Jasieński Podkomorzy wileński i Pisarz W. ks. L. otrzy. mał urząd wójta, z prawem wybrania zastępcy; za herb nać miastu nadana wieża murowana z 3 szczytami, w której bramie otwartej stoi zbrojny rycerz z podniesionym uieczem, a nad nią na tarczy pogoń. 533 Nieprzestając na tem Batory, uwolnił r. 1585 mieszkańców od utrzymywania puszkarzy zamkowych, rozkazując obrócić wydatek ten na oporządzenie i obronę parkana miej. skiego. Zygmunt III oprócz potwierdzenia r. 1588 praw magdeburskich, opiekował się rybołostwem mieszczan na Dnieprze i tym ich handlem, nadał im oddzielny przewóz na rzece, nakazywał nakoniec powagę swobodom magdeburskim. R. 1605 zabronił Sście mińskiemu pobierać myto od przyjeśdżających kupców mohilewskich; na prozbę zaś mieszczan, rozkazał 1626 r. wyrugować wszystkich żydów z rynku do oddzielnej części miasta. Obdarowane takiemi dobrodziejstwy miasto wzrastało, rozszerzając swój handel do głębokiej Ros: syi. MNadwerężyło tylko na chwilę spokojność jego, wtargnienie Kozaków r. 1595 pod przewodnictwem Nalewajki, którzy stojąc tu ze dwie niedziele, gdy prsed. nadchodzącemi wojskami litewskiemi ustępowali: spa: liła się część miasta, a w niej dwie cerkwie z aktamii przywilejami miasta. Wszystkich cerkwi wówczas było siedm t. j: ś. Spasa, Ilii proroka, Mikołaja, Kosmy i Demjana, ś. Trójcy, Narodzenia P. Maryi i Podwyś” szenia ś. Krzyża. Przy jednej znich w rynku stojącej, - dozwolił Zygmunt III mieszczanom 1602 r. zawiązać bractwo dobroczynności. Co do innych wyznań, jeder tylko znajdował się farny kościół katolicki. ZebrawsesJ tu w r. 1618 królewic Władysław wszystkie wojska przeznaczone do wyprawy wojennej, bawił w mieścić ezas niejakiś; Mohilewianie obficie żywnością, prochem i ołowiem wojsko Władysława zasilili. Wdzięczny za to królewic, wydał w Wiazmie 26 maja t. r. pismo własnoręcznym podpisem stwierdzone, przyrzekając obywatelom Mohilewa: „gdy za przejrzeniem Pańskim na stolicy usiądsiemy, uwolnić ich do pewnych lat od wszystkich ceł i myta, na wodzie i na ziemi po wszystkiej ziemi siewierskiej i moskiewskiej. 534 Wstąpiwszy na tron polski, licznemi przywilejami starał się dla miasta wdzięczność swą okazywać; jakoż r. 1633 upoważnił mieszczan do przywiedzenia natychmiast do skutku wyrugowanie Żydów ze środka miasta, i potwierdził 18 marca t. r. postanowienie, czyli wilkiers kupców, za wiadomością urzędu miejskiego uczyniony, względem utworzenia kassy kupieckiej oddzielnie od miejskiej. Z tego wilkierza pokazuje się: że handel był obszerny i ożywiony; jeździli kupcy tutejsi ze zbożem, słodami, sianem i t. d. do różnych miast Litwy; Dnieprem zaś płynęli do Kijowa, Kaniowa i Czerkas; między rossyjskiemi miastami najczęściej zwiedzali Wiazmę, Moskwę i Siewierz; najdalej zaś opierali się z towąrami swemi, o Lublia, Lwów, Gniezno, Toruń, Gdańsk i Królewiec. Przedniejsze artykuły handlu były: pieńka, gorzałka, wosk, miód praśny, olej, 4ój, dziegieć.— Władysław IV nadał miastu wiecznemi ezasy 18 czerwca 1637 r. dochód brukowego, które przybywający kupcy tak lądem, jako i Dnieprem, od wozów i od statków opłacać byli powinni. Widząc zaś, że z powedu najsowania żydom domów, częste zdarzają się pożary, zakazał r. 1646 pod jakimkolwiekbądź pezorem, ałarozakonnym zamieszkiwać wsród miasta. Tegoż roku nadał Sylwestrowi Kossowowi władyce, ezyli biskupowi mścisławs. i mohilewskiemu dochody targowego myta, pomiernego i rogowego z miasta Muhilewa, do utrzymania jego i następców dostojności. — Muohilew opanowali r. 1648 Kozacy pod dowództwem Hładkiego, i depiero w następnym roku odzyskał miasto Janusz Radziwiłł H. P. L. Kiedy Car Al-xy Michałowicz zajął 1654 r. całą prawie Litwę, poddali się mieszczanie, warując sobie zaręczenie praw magdeburskich i urządzeń połskich. Alexy chętnie na to przyzwolił przywilejem (hramotą). we wrześniu t. r. w obozie pod Smoleńskiem, wszelkie swobody i dawne nadania zatwierdził. 535 Zmienny los wojny powrócił zabrame krajc panowaniu polskiemu; Jan Kazimierz daroWał mieszezanom dawne winy, i przywileje zachowął przez list amnestyi w Warszawie na sejmie 9 czerwoa r. 1661 wydany. 536 Missyą jezuieką przy kościele farnym, fumdował i uposażył r. 1678 Zdanowicz kanonik smoleński i proboszcz mohiłlewski. W r. 1708 znowu Mohilew nawiedzony został wojną i wszclkiemi jej następstwami, podczas przechodu Karola XII króla szwedzkiego. Piotr W. zajmując wojskami swemi czas niejakiś Mohilew, udzielał mieszkańcom r. 1709 pewnych nadań i ochrony. Stan. August dał r. 1768 upeważnienie bis. prawosławnemu Koniskiemu na wymurowanie gmachu dla szkoły dachownej przy cerkwi

6. Mikołaja, i założenie drukarni. Mohilew mający znakomitą fabrykę broni, był głównem miastem bogatej

ekonomii do stołu królewskiego należącej; po przyłąeseniu do Rossyi Białej Rusi r. 1772, Mohilew stał się

miastem gubernii, gdzie Ces. Katarzyna II założyła

stolicę dla katolickiego metropolity arcybiskupa. W r. _- — _— -— = = = - u uć == = _—_ bu

1780 był zjazd tej monarchini z cesarzem Józefem IL

Klasztor z koś. Bernardynów, fadował r. 1787 "Teodor Rzewuski.

IKrzyczew w pobliżu rzeki Soży. Podczas najazdu

Michała Glińskiego 1507 r., walne nad nim odniósł

zwycięstwo pod tem miastem Stan. Kiszka Het. P. L.

Obszerne Sstwo płaciło kwarty zł. 28,272, hyberny

zaś 10,300 zł. Są tu rozwaliny mocnego zamku. Nie

wiedzieć skąd urosło mniemanie: że tu się rodził Eskulapiusz.

Elimowicze nad rzekami Tapką i Ostrem, z kościołem i klasz. Dominikanów, który już istniał przed 1626 rokiem.

Czausy nad rzeką Boszczą, wpadającą do Soży,

miasto ekonomii królewskiej mohilewskiej. Mikołaj

Kazimierz Połupięta, czyli Podbipięta pisarz skarbowy

lit., zbudował klasztor i funduszem opatrzył zgromadzenie Karmelitów, co sejm 1653 r. zatwierdził.

Bychów Stary (Bychovia) nad Dnieprem. Zyg.

August w nagrodę zasług wojennych Jana Hieronimowicza Chodkiewicza Ssty żmudzkiego i gubernatora Inflant, upoważnił go przywilejem r. 1568 pisać się

hrabią na Bychowie. Sławny wojownik Jan Karol

Chodkiewicz, wzniósł tu twierdzę około 1610 r. Przeszedłszy potem do rąk Sapiehów, stala się jeszcze ohronniejszą, tak dalece, że kiedy Kozacy za Chmielnickiego opasali ją 1648 r., pomimo ' wszelkich usiłowań i ciągłych szturmów, nic dokazać nie mogli. Obronił Bychowa walecznie Sosnowski podstoli wileński gubernatur, czyli dowódca zamku. W nagrodę wierności mieszczan, że się nie dali uwieść namowom kozackim, uwolnił ich sejm 1655 r. na lat 20 od podatków; załodze saś na 300 piechoty niemieckiej, przeznaczył płacenie żołdu ze skarbu litewskiego. R. 1663 wojska Cara Alexego Michałowicza zdobyły twierdzę; dopiero Jan Kazimiez przywodząc wyprawie r. 166ś, przyczynił się do oswobodzenia Bychowa. Te wszys!- kie wypadki przyprowadziły do wielkiego zniszczenia miasto, nad którem litując się stany sejmowe r. 1676, taką ustawę uczyniły: „A że to miasto przez nieprzyjaciół różnych spustoszone i fundiius zniesione, tedy ku podźwignieniu onegoż, a fam obomśnabili ruina, od cla starego i nowo podwyższunego płacenia, na lat dzie: sięć uwalniamy „.—Jaa HRarol Chodkiewicz fundowałtu klasztor Kanoników regularnych. Ostatki wałów i bram, oraz baszt twierdzy, dotąd widzieć się dają. Bychów Nowy nad.Dnieprem; również dziedzictwo Chodkiewiczów a potem Sapiehów. Był tu w 161 17 wieku zbór kalwiński fundacyi Chodkiewiczowskiej. Czeryków blisko rzeki Soży; miasteczko pamiętać pogromem zbuntowanych Kozaków 1649 r. Andruszów nad rzeką Horodnią, wieś na samej granicy smoleńskiej, pamiętna zawartym 30 stycznia 1667 r. między Polską a Rossyą rozejmem na lat 18. Inne miasta są: Drybin, Krasnopole, Radzieildów 6 1. d.

Сноски

527 Ob. Bieloruski arohiw drewnych khramot. Cz. I. Moskwa 1824 roka.—) Tamże.

528 Wymienieni są w Hramocie przez niego wydanej r. 1507 Mikołajewskiemu monasterowi w powiecie raseńskim.

529 Widziałem przywilej ks. Michała pisany w Wilnie r. 1521 maja 14, indykta 11, nadający bojarowi Bohdanowi Abramowiczowi, łowczemu książęcemu pewną ziemię ze służbami w 7rak- - cie Radomskim. Zaczyna się od wyrazów: „Bożyjeju miłostiju i zdorowiem Hosudara Naszoho wielikoho karolia Tygłimonia, My kniaź Michajło Iwanowicz Mstisławski,.

530 Mylnie we wszystkich niemal geografijach umieszczają Msścisław nad Sożą.

531 Woskreseński latopis. I, 22, i Nestor wyd. Szlecera II, 783.

532 Białoruskie archiwum I, 20.

533 Białuruskie archiwum I, 27.

534 Ob. Biełoruski Archiw drewnych hramot. Część I, sir. 80, Moskwa 1824 r.

535 Ciekawy ten przywilej, znajduje się w zupełności umieszczony w Archiwum Bialoruskiem str, 103. —

536 Ob. Białoruski archiw. str. 112.— Krajewski panow. Jana Kaź. I, 242.—Kochewski Climacier Il, 520.

* Białoruskie archiwuin wyżej przywiedzione. (с. 803; знак сноски в тексте не распознан)