III. Жмудское княжество (часть 5 из 5): оригинал
III. Жмудское княжество (часть 5 из 5). С. 580-589. Польский текст издания.
Popielany. Jest to wieś kościelna nad rzeką Wentą czyli Windawą w dekanacie Wiekszniańskim, blisko granicy kurlandzkiej, słynna w historyi nauk przyro-' dzonych po całej Europie, dla swoich pięknych skamieniałości 393 Okolice tutejsze pod względem geognostycznym należą do formacyi Jura, a mianowicie do jej średniego pokładu zwanego przez angielskich geologów Kelloway-rock, przez francuzkich zaś Grouppe Oxfordienne. Skamieniałości mięczaków morskich w nim odkrywsjące się tak są doskonale zachowane, jakby dziś z morza były wyjęte. Skorupa ich zupełnie. prawie w pierwotnej pozostała całości, połysk nawet perłowy jest zachowany. - Znane już są dobrze te ska. mieniałości europejskim geologom od r. 1830, u których wielkie znaczenie tak dla rzadkiej swej konserwacyi, jako i dla nowych i nieznanych gatunków zjednały, Ulmann Ober Berghauptman z Ignacym Emmanuelem. Lachnickim, pićrwsi je podobno odkryli i rozpoznali okuło r. 1824. Dubois de Montpereux po nich już zwie» dzał Popielany. Eichwald uczony naturalista (naprzód w Uniwersytecie Wileńskim, a teraz w Petersburskim prefessor) korzystając z tych odkryć, w piśmie peryodycznóm w Mitawie wychodzącem (Quatember von Dr. Trautvetter, Mitau 1830 Bd. II. Heft 4) podał wiadomość o wielu skamieniałościach popielańskich, z których jednak wiele wziął mylnie za nowe gatunki. Po nim Pusch w piśmie Polens Paleonthologie, także o nich pisał. Buch znamienity geolog niemiecki w Berlinie, w piśmie Ueber den Jura in Deutschland, Berlin 1839 p. 61—63, wymienia z pomiędzy skamieniałości popielańskich: Terebratula varians i Ammonites Jason; tylko przez pomyłkę Popielany umieścił w Kurlandyi (Popilani in Kurland). Następnie sławny geulog francuzki Alcide d'Orbigny w głośném teraz dziele: G'eołogie de la Russie d'Europe ef des montagnes d'Oural, par Roderick Impey Murchison, Edouard de Verneuil, ef le Comie Alexandre de Keyserling (vol. Il. Palćontologie. Londres et Paris 1845 p. 435) wspomniał o inmym gatunku tych samych skamieniałości Ammonifcs Cordatus, mieszcząc zawsze Popielany w Kurlandyi 394.. Przed nim zaś jeszcze Acassis równie znamienity geolog szwajcarski, w dziele wychodzącóm w Neuchatel pod tytułem: Eiudes Criliques sur les Mollusques fossiles (2 Livraison, Neufchatel 1842 in to p. 12) dostawszy od p. Dubois exemplarz jednej skamieniałości popielańskiej, zadeterminował go jako nowy typowy gatunek dwuskorupnych mięczaków, należących de rodzaju Goniomya, i nazwał Goniomya Dubois (Tabl. I. fig. 2—12). Ostatecznie Ludwik Zejszaer jedyny już. teraz geolog polski, w swojej Paleontologii Polskiej (Warszawa 1845 poszyt I, Nr. 5) napisał o gatunku popielańskim Terebratula varians 395.
Do tych wszystkich miast dotąd wyliczonych z pra wego brzegu Niemna, wypada jeszcze dodać następne miejsca godne wspomnienia w hsięztwie Żmudzkiém: Dafnów na północ Kiejdan z klasztorem Bernardynów fundacyi Jana Władysława Brzostowskiego w r. 1710 (którzy potém szkołę publiczną utrzymywali); — Jaswojnie między Dubissą a Niewiażą pod Kiejdanami, tyle=' kroć wspominane w kronikach krzyżackich pod imieniem G'essow i Gaysow, i tylekroć od nich najeżdżane, maczelae powiatu miasteczko i starostwa płacącego kwarty złp. 3,248, używające dawniej praw magdeburskich, które Stanisław August przywilejem renovafionis zatwierdził d. 29 marca r. 1792; — Beżygoła blisko Dubissy, podług tradycyi zwana od tego jakoby żeglarze zamorscy przed wiekami Niemnem do Żmudzi przybyli, wpłynąwszy na Dubissę, gdy już przezwyciężyli trudności żeglugi, zawołali radośnie, że jest koniec trudów: Bei ir gałas! W dawnych kronikach miejsce to nazywane jest Beźgalle. Król Myndowg przeznaczył połowę Betygoły w r. 1254 na uposażenie pićcwszego biskupa litew. Chrystyana, a w r. 1257 nadał jej połowę Zakonowi Inflantskiemu; — Gsiałow majętność dziedziczna Chlewińskich w pięknem położeniu nad Dubissą, o pół mili od Ejrageły, gdzie był zbór wyznania helweckiego odebrany mu około r. 1715;— Wsśdukie na zachód Rosień, naczelne powiatu tegoż imienia, z kościołem należącym do pierwiastkowych siedmiu parafij fundowanych na Żmudzi; — Kielmy wieś o 6 mil na półacc Rosień (dziś na trakcie bitym Petersburskim do Prus wiadącym, między Szawlami a Taurogami) dawne daiedzietwo Grużewskich, rodziny wyznania helweckiego, z kościołem tej konfessyi murowanym. We dworze znajduje się szacowna biblioteka do 5,000 tomów licząca, gdzie jest wiele ksiąg polskich protestanckich i śryańskich w Rakowie wydawanych. Głównym pomnożycielem tego księgozbioru był jenerał Grużewski, który do niego przyłączył także gabinet numizmatyczny ' dość bogaty. Dodać tu należy, że droga z Rosień do Kielm idzie krajem górzystym ponad Dubissą, obfitującym w prześliczne położenia i widoki. Zdaje się, że Kielmy miały za wojen krzyżackich zamek, wspominany w kronikach pruskich około r. 1294 pod nazwaniem Kymel;— Poszołtuń blisko 'Taurogów, wieś z klasztorem Benedyktynów; — Wojnuży miasteczko małe w pojurskim powiecie, prawem magdeburskiém niegdyś nadane, które otrzymało od Stanisława Augusta przywilej renovafionis 12 Kwietnia r. 1792, ze starostwem przynoszącćem złp. 3.266 kwarty; — Kołlfyniany, od Krzyżaków nazywane Kalfanenen i zniszczone przez nich po kilkakroć, a mianowicie r. 1374 przez Komtura Ragneckiego Gerike, gdzie się znajdują na dwóch górach nad wielką płaszczyzną panujących szańce, przypisywane Szwedom; — Tawrogi nad rzeką Szeszuwą przy granicy pruskiej e mil 9 ku zachodowi od Rosień, inaczej zwane Taurogi, a od Niemców Tauroggen, dobra Radziwiłłowskie linii Birżańskiej, dostały się przez zamężcie Ludwiki Karoliny Radziwiłłówny z Ludwikiem mar. grabią brandeburskim, w r. 1681 domowi brandeburskiemu, i należą do króla pruskiego (t.j. r. 1794), który tu utrzymuje wielkie stada koni i poprawnego bydła; — Gorżdy od Krzyżaków Garsden zwane nad rzeką Minią przy granicy pruskiej, miasteczko; — Uiwałojnie z klasztorem Karmelitów fundacyi Adamowicza, blisko Worś;— Podubiś, klasztor Bazylianów pod Kurtowianami. — Oprócz tego następne miejsca, chociaż nie są miastami, uważają się jednak za włości naczelne powiatów, czyli za ciwuństwa: Wielkie Dyrwiany pod Kurszanami dziedziczne Kownackich, gdzie w. pobliżu wznosi się najwyższa góra na Zmudzi Szairya, na którą podług gminnego podania zlatują się co rok w wigilią ś. Jana wszystkie czarownice z kraju. W czasach ciemnoty ś przesądu za panowania Sasów, tak wierzono u nas w fe bałamuctwa, żc kilka osób padło ich.ofiarą, na co znajdują się dotąd inkwizycye i wyroki z roku 1729 i 1730 396; — Małe Dyrwiany, Berżany, Birzyniany, Potumsse, Gondynga z miasteczkiem Płungsany eiwuństwo płacące kwarty złp. 6,426; Szawdów, Tendziagoła, Korszew dziś Abelin wioska w starostwie płacącém kwarty złp. 992, z puszczą Korszewską, do której starodawnym zwyczajem na mocy przywilejów królewskich wszystka szlachta tego powiatu miała wstęp pozwolony;— Wieszwiany z kościołem filialnym fundewanym r. 1758 przez Augusta III, i ciwuństwem płacącóm kwarty złp. 1,489; — Pojurze, to które najwyżej nad rzeką Jurą jest położone, dziedzictwo Piłsudzkich. — Nakoniec zasługują na wspomnienie: Łukniki miasteczko do dóbr biskupa źmudzkiego należące, .z kościołem parafijalnym wchodzącym do liczby siedmiu pierwiastkowych świątyń chrześciańskich w tym kraju zbudowanych; — Masiady przy granicy kurlandzkiej miasteczko, z kościdłem fundacyi biskupa żmudzkiego Domaniewskiego r. 1560; — Olsiady e 11/, mili od Telsz miasteczko biskupie z kościołem fundowasym około r. 1471 przez biskupa Macieja II Polaka herbu Powała, rezydencya zwyczajna biskupów żmudzkich; — Korciany nad rzeką Sałantą blisko Kretyngi, z kościołem katolickim fundowanym r. 1634 przez Mikołaja Sapiehę, był tu i kalwiński w 17 wieku;— Janopol, pałac wiejski biskupów żmudzkich na górze nad rzeczką Wirżuwianką, w pięknóm położeniu, pod samemi Werniami, zbudowany po r. 1762 przez Jana Łopacińskiego biskupa żmudzkiego, od którego i nazwisko przybrał, bo wprzód zwał się Wirżawiany it.d. it.d.
Księztwo Żmudzkie razem z dyecezyą swoją rozciągało się jeszcze po lewym brzegu Niemna, w klinie między korytem jego a pruską granicą, dotykając z trzeciej strony województwa trockiego; i ta mała część ziemi żmudzkiej należała pod względem sądowym do repartycyi Rosieńskiej. Tu należą:
Wierzbołów (u Niemców zwany Wórbalien) blisko rzeki Szyrwinty, po nad granicą pruską, miasteczko, na samym krańcu Żmudzi i województwa trockiego, ma szkołę podwydziałową.
Władysławów czyli Nowe miasto (przez Niemców zwany Neustadi) u zbiegu dwóch rzek Szeszupy i Szygwinty zabudowane miasto na granicy pruskiej, naprzeeiw miasteczka pruskiego Schirwind, należy do staro stwa Jurborskiego. Królowa Cecylia Renata która dzierżała to starostwo w oprawie, przywilejem przez siebie w Warszawie 26 marca r, 1643 podpisanym, miasto Władysławów świeśo założone wyzwoliwszy od wszelkich władz i juryzdykcyi W. Księstwa Lit. nadała prawem magdeburskiém. Mieszczanie przed nikim stawać nie powinni Jak tylko przed wójtem swoim, który ma być zawsze stanu szlacheckiego i od królowej miaaowany; burmistrz zaś biegły w prawie magdeburskiém, powinien być mieszczaniaem dobrze esiadłym wiadysławowskim, i z podanych od miasta kandydatów naznaczamy przez starostę. Apellacya od magistrata szła do starosty naprzód, a potém do samej królo-. wej. Nadto Cecylia Renata nadaje miastu za herb: głowę jelenia % rogami, iniędzy któremi są trzy gwiazdy, w polu niebieskiém, daruje 32 włóki gruntu, pozwala ratusz z zegarem w mieście, a młyn nad jedną s dwóch rzek Szyrwiatą lub Szeszupą wystawić, cechy. utworzyć; Żydów od osiedlania się usuwa; oprócz targów niedzielaych ustanawia trzy jarmarki tygodniowe -do roku, na gromnicę, na piérwszą niedzielę adwentu ina ść, Piotr i Paweł. — Kościół tutejszy parafialny fundowała z drzewa r. 1644 taż królowa Cecylia, a Kąrmelici gu własnym kosztem r. 1783 wymurowali. Błogosławieństwo miasteczko. Kidulo wieś nad Niemnem pod Jurborgiem, z dawnym zamkiem.
Giełgudyszki blisko Skirstymonia, wieć z zamkiem krzyżackim.
Sząki miasteczko na południe Jurberga, o mil 8 od Maryampola. Roku 1352 W. mistrz Winryk Kniprode spustoszył okolice tutejsze, a w r. 1405 podczas panowania Zakonu na Żmudzi, marszałek krzyżacki zbudował tu drewnianą warownię.
Za czasów pogańskich znajdowały się na Żmudzi rozliczne twierdze drewniane, które Litwini dla obwarowania swojego kraju od napaści krzyżackiej pobudowali, a których miejscowość już teraz jest nieznaną albo też wątpliwą. Takiemi są: Junigeda na lewym brzegu Niemna założona r. 1291, której po wielu usiłowaniach długo Krzyżacy zdobyć nie mogli, nawet roku jeszcze 1317 przegrali tu bitwę z Litwinami; — Kolaśne niżej Jurborga nad Niemnem z prawej strony, bardzo słynna w kronikach pruskich i litewskich warownia, którą z nadzwyczajnóm męzżtwem wyzwolił r. 1290 od oblężenia przez mistrza pruskiego Querfurtz, niejaki Surmin rycerz litewski, dowodca załogi. Jednakże następnego roku zamek ten Krzyżacy zburzyli pod wodzą Bertolda Briihawe komtura królewieckiego;— G'edćmin zamek wspominany już pod r. 1304 w historyj, o którym Dusburg kronikarz pruski wspomina, Że był oblegany od Krzyżaków r. 1317, miał leżeć podług Narbutta o %/, mili od Gorżd z lewego brzegu Mini; — Onkaśm, twierdza podobno leżąca nad Dubissą. od r. 1283 już znana, którą dowódzca litewskiej załogi Swirtyłło zdradziecko wydał Krzyżakom r. 1304, poczóm spaloną ' została, z czasem po odbudowaniu jej komtur ragnecki zdobył szturmem r. 1328 podzamcze i z ziemią zrównał. Pod Onkaśm miała zajść r. 1345 wielka bitwa między W. mistrzem Henrykiem Dusemer, a Olgierdem, w której Litwini wielką klęskę ponieśli; — Pufenik albo Puteba znakomita twierdza i ludna osada nad rzeką Jurą, podług podobieństwa do prawdy. Spalili to miasteczko roku 1307 Krzyżacy raz, i roku 1328 powtórnie.
Сноски
393 Chociaż Popielany zaczęły słynąć w naszym już wieku 19, pod względem geognostycznym, uznaliśmy jednak za rzecz niezbędną nieopuścić podania tak ciekawej wiadomości o miejscu, o któróm żaden z opisujących teraz Żmudź pisarzy krajowych nie chciał wspomnieć..
394 Pićrwszy tom tego znakomitego dzieła pysznie wydanego, pisany jest po angielsku przez samego Murchisona.
395 P. Zejszner przed napisaniem tego ważnego dzieła, znany już był oddawna z uczonych prac tego rodzaju. Jeszcze w roku 1829 w Warszawie wydał rozprawę o powstaniu i względnym wieku formacyi bazałtowej, potóm w Reoczniku Krakowskim liczae swoje rozprawy umieszczał, między któremi najważniejsze są: Opis geologiczny Czorsztyna, pomiary baromotryczne Tatrów, o formacyi Jura nad brzegami Wisły. W r. 1843 ogłosił w Berlinie Opis geologiczny i górniczy Wieliczki, kilka także rozpraw w Bibliotece Warszawskiej i w pismach niemieckich. Roku 1829 napisał w Dzienniku Heidelberskim Zeitschrift (iśr Mineralogie, ciekawą rozprawę o Dolomicie Ucber den Dolomit in fassa Thale. str. 401, w której zbija teoryą Bucha o tworzenia się Dolomita przez walkaniesne przemiany, uważając go ze osad morza pier: wotaego.—P. Zejszner towarzyszył sławnemu geologowi Murchisonowi w podróży jego po Tatrach.
396 Akt inkwizycyi tego rodzaju ze starych kobiet i dzieci ciągnionej, znajduje się dotąd w księgach grodzkich powiatu BRosieńskiego folio 116 pod r. 1729: wyrok zaś na spalenie czarownic i czarowników w roku 1730, w aktach sądowych powiatu Telszewskiego.