Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

III. Жмудское княжество (часть 2 из 5): оригинал

III. Жмудское княжество (часть 2 из 5). С. 506-528. Польский текст издания.

prawie wielkości stanowił drugą altanę, w klórej resztę

pamiątek starożytności różnego rodzaju umieszczono.

Dyonizy Paszkiewicz pisał epigramata i wiersze satyrycznej treści po litewsku nie raz bardzo zręcznie i: dowcipnie, miał także tłumaczyć na ten język Eneidę;

ale najważniejszem zatrudnieniem jego literackiém i

dziełem, był słownik litewski, którego rękopism już

podobno zaginął. — Więcej ma od piérwszego znaczenia

jaku pueta, ksiądz Antoni Drozdowski znany publiczności pod imicniem Szrazdelis (co znaczy w języku

Litewskim IDryzda). Jego pieśni nabożae stały się już

swojskiemi całemu ludowi żmudzkiemu po świątyniach

pańskich; a śpiewy wiejskie których także jest autorem

są Idyllami wybornie malującemi obrazy życia sielskiego.—Tych trzech wieszczów rodzinnych, jako i następnych pisarzy prozaicznych, wyprzedził najużyteczniejszém i najświętszćem dziełem dla pobożnego ludu żmudzkiego, to jest przekładem na język litewski Nowego

„Testamentu: Józef Arnolf książe Giedrojć, czcigodnej

pamięci pasterz dyecezyi żmudzkiej 325. Kanonik Józef

Rupejko przełożył użyteczną książkę Jana Chodźki i

w Litwie bardzo popularną, Pan Jan xe Swisłoczy;

inni, jak ksiądz Bonawentura Gojlewicz i tenże sam

Szymon Staniewicz, różne użyteczne pisma w litewskim języku ogłosili. Do tego pocztu pisarzy należy również Kajetan Niezabitowski doskonały znawca języka litewskiego, który wydrukował w Wilnie r. 1824 Początki czytania dla dzieci Żmudzi i Litwy 326, a wprzód jeszcze r. 1823 wytłumaczył dzieło Kluka o pszczołach (Apej Bytes) pod imieniem brata swego kanonika Niezabitowskiego. Pracuje on także nad Dziejami Żmudzi, oraz Grammatyką i Słownikiem Litewskim, które zupełnie już prawie wykonane dotąd zachowuje w rękopiśmie, Szacowne prace takiego znawcy ogłoszone drukiem stałyby się ważnym nabytkiem do filologii i historyi litewskiej. — Marciński ułożył grammatykę polską dla Litwinów 327. Pod względem historycznym Stanisław Czerski kanonik żmudzki wydał niedostateczny jeszcze, ale zawsze bardzo ważny opis dyecezyi żmudzkiej 328. W ostatnich czasach usiłowano dąć poznać w polskim języku, duch poetyczny ludu litewskiego, którego dotąd nie znano powszechnie w kraju naszym. Karol Brzozowski wydał zbiór pieśni ludu nadniemeńskiego z okolic Aleksoty w przekładzie polskim (r. 1844), Kraszewski tłumaczył niektóre w Ateneum; Oskar Kolberg ogłosił niedawno, niektóre śpiewy litewskie w róŻnych okolicach Litwy Nadniemeńskiej i Żmudzi znane, w oryginałe z przekładem polskim i mnzyką. Obok tych pisarzy, Ludwik z Pokiewia (to jest Adam Ludwik Jucewicz) wystąpił naprzód z przekładem na język litewski kilku ballad znakomitego naszego poety, jak Trzech Budrysów, Switeziankii 1. d., Branki Litwi. na ballady Odyńca it. p. 329. Potém dał nam zajmują: ce wiadomości o Żmudzi, w niektórych miejscąch wprawdzie barwą romantyczną zanadto naprowadzone, lecz z ionej strony prawdziwe i zajmujące 330. W roku 1844 wydrukował zbiór pieśni litewskich swojego tłumaczenia a nakoniec sięgnął dalej po Litwie i wystawił ją r. 1846 pod względem starożytaości i ubyczajów. Ostatecznie Fr. Zatorski przełożył z litewskiego na p'!ski język pieśni ludu zebrane przez professora Rhega przyłączywszy do nich muzykę i niektóre objaśnienia tyczące się Żmudzi i śpiewów żmudzkich.— Taka tedy jest dotąd literatura języka litewskiego, którym mówi z górą dwa miliony ludzi, i który jest uznany za odrębne narzecze, samoistne, pochodzenia lado-europejskiego, i nieupośledzone względem innych idjomatów europejskich. Dla wystawienia zupełnega obrazu tej małej literatury, pozwoliliśmy sobie sięgnąć za obręb 1794 roku, chociaż ten załużyliśmy za ostatni kres naszych badań jeograficznych.

. Rsięztwo Zmudzkie obejmuje w sobie następne miasta i miejsca w dziejąch parmiętniejsze.

Rosienie, Rosiejsie (po litewsku Rosejnej) w kronikach pruskich zwane Bossigesu, Ruschigen, a najczęściej Rasseyne, główne sądowe miasto na Źmadzi, od Jurbarka o mil 7, od Kiejdan 9, od Kowna 12, a od Wilaa o mil 26 położone. Mała rzeczka Rosieńka płypąca z południa na północ, w zwrocie swoim ku zas chodowi tworzy po obu brzegach dwa przeciwległe pagórki, na których jest zabudowane miasto, podziełone korytem jej na dwie.nierówne części. Grobla z mo: stem łączy je z sobą tworząc staw dostarczający wody na potrzeby mieszkańców, zwłaszcza w lecie kiedy Rosieńka wysycha i zaledwo się sączy. Od zachodu rozciąga się nieścigniona okiem płaszczyzna ku Jurborkowś i granicy pruskiej, dziś pastwisko, a niegdyś pole obo- - zającej podczas sejmików i popisu pospolitego ruszenia szlachty Księztwa Zmudzkiego, od czego dotąd zacho» wała nazwisko Sfany. Na niej o 3 ćwierci mili widać kopee sypane zwane Kołnuje (od Kałnas góra), gdzie jest dwór również nazywający się, a między niemi najwydatniejsza góra Jawojszowska, przy wsi Jawojszach leżąca. Zabytki to odwiecznych warowni może z cza-' sów Skandynawskich, bo i w samém nazwisku Rosień (od Ros, Rus) ślady ich bytności tutaj może się odkryją.— Jakoż miejsce to, już w połowie 13 wieku znajome być zaczyna w dziejach litewskich. Mendog zostawszy chrześcianinem, gdy uposażał piérwszego biskupa litewskiego Chrystyana nadał mu r. 1254 między innemi dobrami i połowę Rosień 331, a potem r. 1257 daruwał je rycerzom mieczowym inflantskim.332. W XIV wieku miejsce to zaczęło być napastowane od Krzyżaków, którzy mianowicie r. 1357 ogniem i mieczem je spustoszyli pod wodzą marszałka zakonu Zygfryda Dauveld, a r. 1376 sam mistrz W. Winryk Kniprode podobneż zniszczenie ponowił. Między Bajorami żmudzkiemi zawierającemi ugodę z zakonem pruskim w Królewcu roku 1390, wymienieni są deputowani z ziemi (powiatu) Rosieńskiego. Osada więc sama należy bezwątpienia do bardzo starożytnych na Źmadzi, ale epoka wykształcenia się jej na miasto, nie jest wiadoma. Pićrwsze nadanie praw miejskich musi zapewne pochodzić od króla Alexandra. Przywilej zaś dotąd w aktach ziemskich: miejscowych dochowany Zygmunta III z r. 1592, ochraniający mieszcsan od niesłusznych wymagań dzierżawcy rosieńskiego co do budowania domu na sądy kosztem miasta, okazuje że królowie względem miast żmudzkich opierali się zupełnie na Ustawie Rewizorskiej r. 1568 zapadłej. W roku zaś 1620 zesłani przez króla rewizorowie do rozpoznania placów miejskich i czynszów z nich na króla przypadających, wydali na to miastu dwa listy, które król Władysław IV w r. 1643 zatwierdził. Stanisław August kiedy prawo o miastach zapadło na scjmie czteroletnim, wydał dla miasta Rosień przy - wilej renovafionis, dnia 20 marca r. 1792 w Warszawie datowany. Zapew nia on mianowicie dziedzictwo domów i placów mieszczanom i niepodległość sądowniczą żadnym juryzdykcyom tylko miejskiej magistratowej, z zapewnieniem appellacyi do sądów zadwornych W. Ks. Lit. Rosienie należały do dóbr zabezpieczonych królowej Barbarze na oprawę wdowią, przez Zygmunta Augusta, aktem I maja r. 1549 w Krakowie uczynienym. Po zaprowadzeniu chrześciaństwa na Żmudzi zaraz tu założono kościół parafijalny, jeden z dziewięciu pierwiastkowych fundacyj w tym kraju. Największą instytacyą kościelną w Rosieniach są Dominikanie, których tu fundował r. 1645 Mikołaj Stankiewicz pisarz W. Lit. Dominikanie mają kościół i klasztor murowane, na wzgórku nad rzeczką Rosieńką w mniejszej części miasta składającej samą niemal juryzdykę klasztorną. Zakonnicy ci bogato uposażeni utrzymują parafiją w mieście. W drugiej części miasta za groblą są klasztory z kościołami Karmelitów i Pijarów, którzy tu szkołę podwydziałową utrzymują. Jest jeszeze kościół wyzna-. mia ewanielickiego drewniany, lecz bez stałego pastora. Miało także i wyznanie helweckie zbór swój w Rosieniach fundowany r. 1601 przez Misiewiczową z domu Szemiotównę, a przy nim utrzymywało się aż trzech księży. Roku 1715 już tylko jeden się znajdował żyjąc,z roli, a wr. 1754 żadnego ministra nie było, sam zaś kościół został filiją Kiejdańskiego 333. Tymczasem podług miejscowego podania, niejakiś Wojciech Billewicz z tłumem ludu napadł podczas Konfederacyi Barskiej na zbór i do szczętu go zburzył. I odtąd kalwini nie mają nabożeństwa w Rosieniach. Zbór ten położony był na miejscu wyniosłém, między miastem a rzeką Tazliną, o wiorstę od niego przez płaszczyznę Sfany płynącą. — Rosienie niegdyś miejsce sądów dla całego Księztwa, tak ziemskich, jakoteż i grodzkich, zostało od r. 1764 głównóm miastem pod względem juryzdykcy sądowej, połowy tylko Żmudzi. Stany bowiem Rptej zważając na sejmie koronacyjnym t. r. stosownie do proźby obywateli żmudzkich, że jeden urząd ziemski i jeden grodzki, nie mogą wystarczyć do prędkiego wymiaru sprawiedliwości na taką rozległość kraju, uczyniły dwie tak zwane Repartycye sądowe na Żmudzi, w Rosieniach i Telszach, Tu zostaty dołączone 13 powiatów, a do Telsz 15. Konst. r. 1776 ująwszy Telszom dwa powiaty przydała je Rosieniom. Akta ziemskie rosieńskie są najstarsze na Żmudzi, wszakże zaczynają się tylko od r. 1575, i do roku 1640 pisane są po słowiańsku, podług zwyczaju przyjętego wówczas w całej Litwie, Jest między niemi kilkanaście przywilejów Witoldowe skich aktykowanych. Potem aż do r. 1697 dokumenta były wpisywane do ksiąg aktowych po polsku, łecs aryńga urzędowa przy ich wprowadzeniu do akt pisała się po rusku. Od roku zaś 1697 wszystko już w polskim języku zapisywano. — Ludność Rosień prócz żydów kupców składa się z samych, Żmudzinów; jeden z mieszezan tutejszych nosi naswisko historyczne Lj- %dejko, co przypomina owego Kriwe-Kriwejte czyli arcy-kapłana litewskich pogan, który miał wytłumaczyć Gedćmiaowi sen o wiłku na Ł.$sej-Górze zabitym, przed założeniem Wilna. Miaste jest z resztą handlowe, targi odbywają się co wtorek.— Herb miasta Rosień, jest Ryś w cał biegący % rostwartą paszczę. w polu białem, nadany przywilejem Stanisława Augusta r. 1792; Popis rycerstwa żmudzkiego powszechny odbywał się na ś. Michał, pod miastem na płaszczyznie zwanej Sfasy, jakeśmy już powiedzieli, gdzie szlachta zbrojna występowała. Na sejmiki wszystkie 28 powiatów tu się zgromadzało, na których zrazu 2 posłów i 3 deputatów na Trybunał główny, a potém ustawa sejmu r. 1764, 3 posłów i 4 deputatów pozwoliła wybierać, Starosta śmudski tutaj sądy ziemskie czyli roki sprawował; po-< waga jego była największa w tym kraju, a mianowanie nowego dawało powód do najokazalszej uroczystości w całém księstwie, której miejscem były Rosienie. Pamiętny jest dla miasta dotąd wjazd na starostwo żmudzkie Jana Chodkiewicza, 15 maja r. 1786. Zbliżającemu się do Rosień konao w orszaku licznym i wspaniałym, sajechał drogę kasziełan żmudzki na czele dygnitarzy, urzędników, rycerstwa i obywateli miejskich, winszując de piąty jaś x imienia swego dostąpił tak wysokiej godności. W mieście u bramy tryumfalnej ozdobionej wizerunkami króla i nowego starosty ze stosownemi napisam, witał'go Rektor księży Pijarów i młódź szkolna zeowawi, a przed kościołem farnym kapituła żmudzka. Podczas Te Deum dawano z dział ognia, poczóm następowały mowy i wykonanie przysięgi przez starostę; który w kaplicy przystąpił do mianowania urzędników grodzkich na całe księztwo. Zakończyła się uroczystość wystawną ucztą, dla ludu zaś rozdawano pieczone woły i różne napoje przy ciągłych wystrzałach i radośnych okrzykach. — Starostwo Rosieńskie grodowe, płacikwarty złp. 1,359.

. Miedniki, inaczej Wornie zwane (u hrzyżaków Medeniken, Medwagen, Medwałgen), stolica dyecesyi żmudzskiej, miasteczko o 7 mil ku północy od Rosień odległe,i między 4-ma- jeziorami, z których największe zowie się Łukszfa, nad rzecz. Wyrwittą dwa główniejsze znich łączącą położone. Tu w odległych czasach między bagnami i lasami niegdyś to dzikie ustronie pokrywającemi, w samém środku Żmudzi, kapłani wiary Perkuna palili wieczny ogień na cześć jego, tu później ukrywali bogów swych przed napaścią srogich Krzyżaków, aż póki rodzinni ich władcy, oświeceni prawdami Ewanielii, Jagiełło i Witowd, łagodnóm, ojcowskiém apostulstwem nie nakłonili ich do porzucenia bałwochwalstwa. Starożytne to ustronie zdaje się że jest wspomniane pod nazwiskiem Medene, w akcie darowizny ziemi Selen r. 1255 przez Mendoga (Myndowsa) zakonowi inflantskiemu. Mrzyżacy nie raz napadali na Miedniki jake miejsce święte, i schronienie podczas wojen zmaczniejszej ludności i jej majątku. Za Gedćmina r. 1320 nie powiódł się im najazd, bo Żmudzini wyszedłszy na ich sputkanie 27 lipca porazili na głowę Niemców, i samego marszałka W. Henryka v. Plotske z 29 _rycerzami zakonnemi na placu położyli. Wtenczas brat Gerard Rode wójt sambijski dostawszy się w niewolą, przeznaczony został na ofiarę dziękczynną bogom litewskim i w zbroi przywiązany do konia poszedł na ogień. Przybywszy jednak r. 1329 mistrz W. Werner razem z Janem królem Czeskim, w 18,000 ludzi z Prus i różnych stron Europy zebranych do Miednik, zdobył szturmem zamek tu znajdujący się d. 1 lutego, i mieszkańców razem z ludem okolicznym który tu się schronił, do chrztu przymusił. Za oddaleniem się jednak nieprzyjaciół, Żmudzini z większym jeszcze zapałem do wiary swojéj powrócili334. Mistrz inflantski r. 1377 ze szczętem Miedniki spustoszył335. W r. 1389 gdy się dowiedziano że komtur memelski Marquard Raschau wybiegł zimą ze znacznym podjazdem na rabowanie Żmudzi, mieszkańcy jéj zwabiwszy go w głąb kraju, wypadli na Niemców z zasadzek między jeziorami w okolicy Miednik, i co do nogi znieśli napastników, między któremi poległ hrabia z Kwerfurtu znakomity brat zakonu. Między jeńcami znajdował się sam komtur Marquard, którego przyprowadziwszy tu, razem z rynsztunkiem i koniem na wzgórku pod dzisiejszą katedrą, gdy los nań wypadł, żywcem spalili na ofiarę bogom336. Mszcząc się tego Krzyżacy r. 1391 Miedniki zrabowali i spalili. Od Miednik nakoniec roku 1398 sławny rycerz i naczelnik żmudzki Tel odpędził zwycięzko marszałka krzyżackiego Wernera Tettingen. — Rok 1413 stanowi epokę w dziejach tego miejsca, równie jak i w całéj Żmudzi. Postanowiwszy ją odzyskaną od Krzyżaków uczynić chrześciańską, Władysław Jagiełło z Witowdem po sejmie unii w Horodle dokonanym, przybyli na Źmadź; i tu gdzie szczególniej bałwochwalczy ogień czczono, w Miednikach, zatrzymali się dłużej, gorliwie nauczając wiary Chrystusowej lud zgromadzony, językiem litewskim, którego żaden z przybyłych z nimi kapłanów pie umiał. Obecność tylko Jagiełły.i wielkiego Witowe da, którzy sami byli niedawao poganani, osobiste apo= stolstwo tak potężnych władców, jedynie tylko mogło działać na umysły ludu w pierwotnej jeszcze prostocie żyjącego, a do dawaych zwyczajów narodowych niezachwianie przywiązanego. Oni to kazali zagasić ogień święty, pozabijacć węże i zburzyć bałwochwalcze: ołtarze w Miednikach na tém miejscu, które się dziś Ugiany zowie. „Wszakże skoro po odjechaniu królewskim, pisze Bielski 337 niektórzy za się chcieli znowu zniecać on ogień święty, szukając go w popiele; ale gdy nic mogli go naleść, dali pokoy, lecz chodzili pomdławszy.< — Po rychło dokonaném nawróceniuzabudowano zaraz kościół parafijalay w Miedaikach, prócz óśmiu innych po różoych stronach krajn; Keżgajiło mianowany starostą żmudzkim otrzymał polecenie czuwania mad newoehrzczeńcami żeby się nie wracali do dawnych zabobonów, Wielki książe po nawrócenia Żmudzi wysłał z doniesieniem o tak ważnym wypadku posłów swoich na czele których stał Jerzy Gedygułd, na sobor konstancyeński, i dla wyrobienia opieki dla chrześciańskiego już kraju od napaści krzyżackiej. Subor dał polecenie. Janowi z Rzeszowa arcy-biekupowi Iwowskiemu i Piotrowi biskupowi wileńskiemu, ustanowić nową katedrę biskopią w Miednikach. Jakoż r. 1417 delegaci ewi przywiedli do skutku postanowienie soboru, i piérwszym biskupem miedaickim mianowany został Maciej Wilae« wiec, t. ]. rodem z Wilaa, z familii niemieckiej, po kilku leciech przeniesieny na katedrę wileńską. Zdaje się, że zrazu nie było innego kościoła jak tylko farny, który pod wezwaniem SS. Męczenników Alexandra, Ewancyusza i Teodula w r, 1413 jakeśmy już powiedzieli był wzniesiony 338. Prócz biskupa ustanowiono początkowie tylko 6 kanoników; uposażenie saś ich wszystkich zrazu było.dość szczupłe, bo naznaczono tylko ennuatę z żyta i miodu, oraz mały dochód w gotowych pieniądzach, prócz tego poddanych zwanych Wornie, w większej połowie dla biskupa, w mniejszej dla kaneników, tudzież kanonikom samym 60 osady w powiecie Beltypickim i jeziora Sterwa339. Herb kapituły, frzy korouy. W r. 1621 dopiero przyszła Bulla Papieża Marcina V, przyjmująca Zmudź do kościoła katolickiego rzymskiego, i wtenczas W. książe Witowd przydał biskupowi nader rozległe dobra na Żmudzi z kilkunastu folwarków składające się, które jednak w owym csasie dla małej ludąości, niewiele mu przynosiły 340. Biskupi żmudsey pisali się razem kurońskiemi i piltyńskiemi, a dyecezya poddaną została pod zwierzchność metropolii gnieźnieńskiej. Podczas zaburzenia w Litwie kiedy Zygmust Kejstatowicz wygnawszy Świdrygajlłę zawładał Wielkiém Księstwem, zdaje się że rządy dyccezyi żmudzkiej były także przez niejakiś czas w niepewności. Po zejścia bowiem Mikołaja biskupa, Papież Eugeniusz IV, na proźbę jeszcze Swidrygajiły, mianował Piotra kapelana jego, pasterzem miedniekim w r. 18432 341. Zygmuat jedsak w tym samym roku objąwszy rządy w Litwie niedopuścił Piotrowi gorliwemu stronnikowi przeeiwnika swego Swidrygajliły objąć rządów dyecezyi. Dopiero kiedy tenże Swidrygajiło wsparty posiłkami mistrza inflantskiego, z wojskiem z księztw ruskich zebranóm, zbliżał się r. 1435 ku stolicy litewskiej: Piotr ów mianowany biskup miednicki wydał tegoż reku w dzień ś. Bartłomieja apostoła, z obozu Swidrygajiły w powiecie zawilejskim 342 list pasterski do wszystkich baronów i szlachty źmudzkiej, ogłaszając im swoje wyniesienie na biskupstwo i wzywając żeby go za pasterza swego uznali, a odpowiedź o chęciach swoich ku niemu na piśmie mu przysłali, aby wiedział czy ma się udać do nich 343. Niewiadomo czy po zwycięztwie nad Swie drygajiłą odniesionćem pod Pobojskiem, przyszedł kiedykolwiek Piotr do sprawowania władzy pasterskiej. To tylko pewna, że po zgonie poprzednika jego Mi- _ kołaja Polaka, od r. 1431 do r. 1464 czterech było innych biskupów miednickich prócz niego, to jest: Marcin przedtém proboszcz Łuknicki, który tylko rok jeden rządził dyecezyą, Jakób Litwin zwany Raudonas, (rumiany), Bartłomiej Mazur, który tak na siebie lud poburzył że unikając śmierci ratował się ucieczką do Kiejdan, i Jerzy Litwin. Ten właśnic w r. 1464 wybudował w Miednikach piérwszy kościół katedralny drewniany pod wezwaniem SS. Piotra i Pawła apostołów, we 47 lat po założeniu katedry. — Miedniki z powodu katedry i siedliska zarządu duchownego Źmnudzi, stały się z małej osady miasteczkiem już w wieku 15, ce, skłoniło Marcina II biskupa do nadania.r. 1491 jake sziasta biskapiensu, prawa chełmińskiego. Zaane juś bylo te prawo w kraju litewskie, bo o nadanie jego depomiaali się u Krzyżaków mieszkańcy Żmudzi w rokn 1407, kiedy się dostali na czas niejakiś pod panowanie zakonu; chociaż żądania ich zostały bez skutku, bo Krzyżacy nie długo cieszyli się posiadaniem tej ziemi. Wszakże mieszczanie tutejsi używał prawa chełmiń-. skiego tylko do r, 1635, ponieważ w tym właśnie roku dzia 14 marco, Władysław IV na proźbę biskupa źmudze kiego Jerzego Tyszkiewicza, ma sejmie walnym warssawskim nadał miastu Worniom prawo magdeburskie, sniósłszy wszelkie inne prawa i zwyczaje jemu przeciwne. Wójt, burmistrze, rajee i ławnicy oddani do wyboru mieszczan, apełlacya zaś od ich wyroków do biskupa jako dziedzica miasta, który także podług praw magdeburskich powinien był sądzić. Król tym samym przywilejem nadał miasta za herb: Świętego Jerzego sa koniu % farczą, ratusz z zegarem pozwolił zbudować, a dla wygody mieszczan i rozszerzenia handlu, naznaczył targi co wtorek, i dwa jarmarki do roku: piérwszy w dzień ś. Piotra tydzień trwać mający, a drogi na Narodzenie Panny Maryi dwuniedzielny 344. Takiemi swobodami nadane miasto znacznie się sabudewało i w: ludność uresło. Michał Radziwiłł. wojewoda wileso ski ojciec Mikołaja Radziwiłła biskupa śmudzkiegm założył fundamenta na kościół katedralny murowany, między 1519 a 1521 rokiem; lecz biskup Wacław Wierzbicki zaniechawszy dalej mury prowadzić zbudował nową świątynię znowu z drzewa około r. 1555, na tém właśnie miejscu gdzie dziś stoi seminaryum. Po spaleleniu sięjej w r. 1680, Kazimierz Pac biskup własnym kosztem wymurował już roku 1691 dzisiejszy kościół za rzeką, nad którą Wornie są położone 345. — Kapituła żmudzka powiększona z czasem fundacyą siódmej kanonii i Gciu prelatur, otrzymała w r.1621 znakomite uposażenie nadaniem jej dóbr Dokszyc w województwie mińskiém: położonych, przez szczodrobliwego biskupa swego Staaisława Kiszkę. Zaszczycała się też ona, należącemi do grona jej dwoma znakomitemi łudźmi. Pićrwszym jest ów słynny prawoznawca, a znany w historyi Wilna Piotr Roizyusz, czyli rzeczywiście Piotr Rniz de Moros, Hisepan rodem, naprzód professor prawa w Bononii, potóm w Akademi Krakowskiej, nakoniec prałat wileński, i otwarty przeciwnik Jezuitów: który otrzymawszy kanonią żmudzką, ułożył ustawy dla kapituły tutejszej na wezwanie uczonego biskupa Jana Domaniewskiego. Pisał je w Olsiadach rezydencyi biskupiej i pod okiem Domaniewskiego, a pisał po dwakroć, raz w reko 1561, drugi raz w r. 1562, i te ostatnie zowią się Novellae 346. Drugim był ów poważny kronikarz litewski, wszystkim znany Maciej Stryjkowski, także jak się sam pisał, kanonik miednicki na Żmudzi, Stąd on jeździł w r. 1564 do Królewca drukować szacowne swoje dzieło dla nas, własnym nakładem. Szkoda że akta kapitulne zniszczone w pożarze miasta, aż do r. 1620, nie zostawiły nam żadnych bliższych wiadomości o tych dwóch mężach uczonych i historycznych. Ustawy soboru trydenckiego przyjęte od kapituły dla dyecezyi żmudzkiej i ogłoszone zostały w kościele katedralnym miedanickim r. 1622 dnia 24 Kwietnia, za rządów biskupich Stanisława Kiszki, ponowione zaś ogłoszenie to r. 1636 za pasterstwa Kazimierza Paca. — Seminaryum dyecezalne zrazu fundowane około r. 1570 w Krożach przez biskupa Jerzego Pietkiewicza, przeniesione tu w r. 1741, wymurowane zostało razem z domem wikaryuszów przes biskupa Jana Łopacińskiego 347. —W Worniach także odbyło się pięć synodów dyccezalnych, z któych najpierwszy przypadł wr. 1656 za biskupstwa Jerzego Tyszkiewicza, ostatni zwołany był roku 1752 przez biskupa Antoniego Tyszkiewicza. Prócz katedry i kościoła farnego, biskup Horain spólnie z kapitułą fandował tu r, 1725 dla Rochitów kościół, a biskup Antoni Tyszkiewicz w połowie 18 wieku powierzył ich opiece zbudowany przez siebie wielki szpital. —Miedniki zwały się już Worniami za czasów Stryjkowskiego w 16 wieku. Pićcwsze'nazwisko pochodzi zapewne od wyrasu litewskiego medis, drzewo, którego dziś tu na opał nawet braknie; drugie Wornie od miejsca za rzeką położonego i zowiącego się Warniu Lixdaj, to jest krucze gniazdo. — Okolica tutejsza wielu jeszcze prócz wyliczonych, uległa klęskom. Roku 1425 morowa zaraza większą połowę ludności miejskiej wygubiła; w r. 1655 i 1656 Szwedzi nawiedzili rabunkiem Wornie, skąd jednak biskup owczesny Piotr Parczewski, ani na chwilę od rządów dyecezyi się nie oddalał; r. 1680 okropny pożar zniszczył miasto; r. 1710 powietrze znowu srodze tu grasowało; Szwedzi pod Karolem XII nieraz tu nachodząc, w r. 1713 połowę miasta spalili; r. 1785 zgorzała dzwonnica katedralna, a w niej stopił się wielki dzwon w 17 wieku fundowany przez biskupa Paca, także zegar piękny, a co większa spłonęła część znaczna biblioteki kapitulnej.— Wornie nie są handlowém miastem, położenie ich zapadłe i błotniste, między jezioramj, a stąd powietrze niezdrowe. Telsze, miasto (dziś powiatowe) po litewsku Telsej, na równinie nad brzegiem jeziora Masfis, w miejscu gdzie strumień Durbinas zwany z niego wypływa, założone być miało podług miejscowych podań od jakiegoś rycerza zwanego D$ugas, który za pomocą przyjaznych sobie szatanów, wszędzie gromić miał Krzyżaków z niesłychaném męstwem, a taką siłą był obdarzony, że sam jeden maczugą swoją stami Niemców zabijał, dęby ogromne % korzenia wywracał, góry znosił i t. d. Miał on także jezioro pod miastem wykopać i Telsze założyć. Przed zgonem własną ręką usypał sobie mogiłę, i tam pochowany został. Jakoż o pół mili za miastem przy drodze do Olsiad wznosi się wielki kurhan, czyli kopiec ostrokręgowy, który lud dotąd górą Dżuga zwykł nazywać; blisko zaś niej leży wieś z dworem zwasa Dźuginiany. Dzieje nic nie mówią otym rycerzu, le tylko pewna, że kilka rodzin tego imienia smajdaje się dotąd między wieśniakami ukolicznemi. — Pisząc jedaak o Telszach, przychodzi na myśl ów bohatyr żmudzki, którego kroniki i akta krzyżackie Tel zewią, i o którym wyżej (str 485) wspomnieliśmy. Czy mie był on jeżeli nie założycielem, to panem Telsz? Ale le jest tylko domysł na pudobicństwie nazwisk oparty, który późniejszemu sprawdzeniu zostawujemy. Kroniki pruskiego zakonu wspominają, że w r. 1317 marszałek zakonu odwiedził zbrojnie równinę Talsen czyli Telszewską. — Zygmunt III fundował tu kościół farny 26 sierpnia r. 1612 z placem na zbudowanie szkółki parafijalaej i funduszem ziemnym opatrzył. —W samym prawie środku miasta wznosi się góra zwana Insula, z której widok rozciąga się na jezioro. Na niej Paweł Sapicha podkanclerzy litewski, dzierżawca telszewski, osadził r. 1624 Bernardynów wymurowawszy im klasztor i kościół pod wezwaniem Panny Maryi Loretańskiej, który około r. 1760 zgorzał i nakładem nicjakiego Koszucia potem odbudowany, w r. 1794 został poświęcony. — August IE przywilejem swoim 26 maja r. 1781 w Warszawie podpisanym, nadał miastu targ tygodniowy i jermarki pewne. Lecz ważniejszy jest przywilej króla Stanisława Augusta, renowacyjny pod d. 6 grudnia r. 1791 w Warszawie dany, ogłaszający 'Telsze w skutek prawa o miastach na sejmie zapadłego, mia” stem wolnóm Rptej. Słowa tego dyplomatu między innemi wyrażają: „Aże miasto wolne nasze T.lsze, od wieków ufundowane, miejscem sądów ziemiańskich Xtwa Żmudzkiego Repartycyi Telszewskicy zaszcsyć?. ne, nietylko przysfoyną postać miasta formuie, a przeto zdoloym iest otrżymania przywileiu Locationis ef BRenovalionis: ale nawet swieżo zapadłym seymu agituiącego się prawem, za mieysce do odbywania Seymików Ziemiańskich Stwa Żmudzkicgo repartycyi Telszewskiey oznaczone iest, i podalki wszelkie publiczne, iako te: połpodymne, czopowe, szelężne y skurowe, tak iak inne przywilesowane miasto opłaca. Zaczóm i t. d.-— Tym więc przywilejem miastu zabezpieczone zostało prawo miejskie magdeburskie, z wolnym wyborem własaych urzędników i apellacyą od magistratu, albo do sądów apellacyjnych miejskich w Rosieniach, jako mieście za wydziałowe naznaczonóm przez sejm, albo do assesoryi zadwornej litewskiej; a nakoniec herb nadany wyobrażający ś. Stanisława Biskupa krakowskiego, wskrzeszającego Łazarza . Telsze jednak było miastem sądowém do roku 1776 tylko, w którym konstytucya sejmowa drugą reparlycyą żmudzką przeniosła do Szawel. — Miasto chociaż nieporządnie zabudowane, dosyć jest wszakże w miarę rozległości ludne, ale niehandlowne. Starostwo telszewskie płaci kwarty złp. 2,667.

Płotele. Odwieczna osada na Żmudzi, gdzie bądź ów niepewny Palemon z Rzymianami czy z Herulami przybyły w te strony, bądź co podobniejsza do prawdy Skandynawowie szukający osad i zdobyczy, zbudowali warownią drewnianą na wyspie dość obszernego jeziora348 , z którego wypływa niewielka rzeka uchodząca poniżej Łuknik do znaczniejszej rzeki Mini. Płotele leżą o 5 mil od Telsz, piasczystym borem od nich oddzielone; miastęczko małe i liche na brzegu jeziora, z kościołem parafijalnym drewnianym fundacyi Zygmunta III między 1597 a 1612 rokiem. Zamek dawno już zniszczał, gdyż w wieku XVI nawet zaledwo jego ślady widać było. Inwentarz starostwa płotelłskiego w roku 1585 dnia 9 czerwca przez Józefa Janowicza Kosickiego dworzanina JKMci sporządzony, tak go opisuje.,Najpierwiey zamok Płotelski na Ostrowie mieży oziera Płotelskoho z dierewa zbudowany, ale wżo welmi stary, stieny pohnili i wywalili sie, bez pokrytia y wieży sie na doł pochylili y pohaili, żadnym sposobom naprawlen byt niemożet, y ni naszto dobruho wżo tut zamok sie niczhodit, iakoż wielikaia czast toho zamku horodem rozubrano. dno miestce, albo znak ledwie iest, hdie horodv byli.6349. — Starostwo płotelskie płaciło kwarty złp. 5,900, było kiedyś w dzierżawie królowej Bony. — Miasto otrzymało r. 1792 od króla Stanisława Augusta prawo miej: skie.

Bałanty (w języku litewskim Sałantaj), miasteczko handlowe na wysokim brzegu rzeki Sałanty, zbudowa: ne, dawne dziedzictwo mośżnej rodziny Górskich. We dworze pobliskim znajduje się szacowne do histori prowincyi archiwum, oraz biblioteka w dawne księgi polskie opatrzona, i zbiór numizmatów krajowych, se- ' brane staraniem dwóch dziedziców Górskich, starosty i kasztelana żmudzkich. Kościół farny zaszczycony tytułem probostwa, fundowany był r. 1630 przez Mikołaja Passamowskiego, z pomocą Stanisława Wojny którego tu grobowiec się znajduje z r. 1649. Uposażenie proboszcza znaczne, i szkółka parafijalna liczna. Sałanty mają dwa targi w tydzień, leżą w okolicy pięknej, lud wiejski wszędzie zamożny, wsi dobrze zabudowane. W miasteczku tem są kupcy dość majętni, Inem i siemieniem do Lipawy i Memla handlujący. Szkudy (u Niemców Scioden) małe miasto nad rzeką Łuba, przy samej granicy kurlandzkiej, o 5 mil od morza a o 71, od Telsz oddalone, dosyć handlowne. W tem dawnem dziedzictwie Chodkiewiczowskiém, fundował roku 1614 sierpnia 27 kościół farny ze szkółką parafijalną Jan Karol Chodkiewicz hetman W. litewski, i dobrze uposażył. Proboszcz nosi tytuł Infułata, kościół jest drewniany. Miasto, które później stało się własnością Sapiehów, otrzymało prawo magdehurskie od Władysława IV, przywilejem d. 18 lutego r. 1645 w Warszawie danym. Nazywano je kiedyś dla ruchu i związków handlowych, przedmieściem Lipawy, od: której niedaleko jest położone.

IKalwarya, dawniej zwała się Gordy. Jest to wieś o kilka mil ku północy od T'elsz położona między wzgóć rzami, w której Jerzy Tyszkiewicz jeden z najczynniejszych biskupów żmudzkich, wprowadziwszy tu Domi-. nikanów roku 1642, fundował Kalwaryą. Nabożeństwo sprowadza do niej mnóstwo ludu; tak że jej dają nazwisko Świętej Kalwaryi Żmudzkiej. — Dominikanie uposażeni potém lepiej w połowie 18 wieku przez biskupa Antoniego Tyszkiewicza, zaczęli utrzymywać bardzo dobrą szkołę publiczną o kilku klassach, z której wiele młodzieży równie ze stanu szlacheckiego jak rolniczego wyszło dobrze uspesobionej do przyjęcia nauk duehownych, co im synod dyecezalny r. 1752 słusznie za wielką zasługę poczytał,:

Сноски

325 Wyszedł w Wilnie nakładem Towarzystwa Biblijnego, z dedykacyą do Cesarza Alexandra, pod tytułem: Naujas istatimas Jezaus Christaus Wieszpaties musu, Lietuwiszka leżuwiu iszgulditas, par Jozapa Arnulpa Kunigajkszti Giedrajtis Wiskupa Ziemajciu, żenklinika S. Stanisława. Iszspaustas pas Kunigus Missionarius. Wilniuje 1816, in 4t str. 389 i XII.

326 Dołączony jest do tego krótki rys literatury litewskiej. — O pracach literackich Kajetana Niezabitowskiego ob. obszerniejszą wiadomość w Dykcyonarzu Biografiezno-historycznym. Warszawa r. 1846.

327 Grammatyka polska dla Litwinów uczących się języka polskiego, ułożona podług óśmiu części mowy polskiej przez M.F. Marcińskiego w Suwałkach 1833, in 80.

328 Wilno r. 1830, 80 z trzema mapkami.

329 Wyjątki z nowoczesnych poetów polskich, tłumaczene na język litewski, z przydaniem kilku słów o języku i literaturze litewskiej. Wilno 1837, in 129 stron 73.

330 Wspomnienia Żmudzi przez X. Ludwika Adama Jucewicza. Wilno 1842, in 89, str. 211. Ziemiopisarze wszędzie datąd kładą Rosienie nad Dubissą. Jest to błąd gruby, gdyż od tej rzeki miasto leży o milę.

331 9 Kodex Dypl. Lit, Raczyńs. str. 5, »ossegene medietatem.«

332 Idem str. 12.

333 Łukaszewicz. Dzieje kościoł. wyz. Helwec. w Litwie JI, 63, wspomina o tóm w krótkości.

334 Wigand str. 17–19.

335 Ibid. str. 231.

336 Wigand str. 321. — Lindenblatt str. 67.

337 Kronika polska Marcina Bielskiego wyd. Warsz. 1830, str. 52, tom XIV.

338 Nakielski. Miechouia p. 393, przywodzi kronikę klasztoru miechowskiego, która wspomina o tym tytule kościoła miednickiego założonego 'w r. 1413. Ale to jest mowa o kościele farnym, który daleko pierwej przed katedralnym był fundowanym.

339 Czerski. Opis Żmudzkiej Dyecezyi str. 10.

340 Ludność męzka dóbr biskupich urosła z czasem do 4,137 dusz.

341 Ob. w Kodexie Dypl. Litews. Raczyńs. str. 363, list Swidrygajtły r. 1432 do Papieża pisany z użaleniem się na Zygmunta Kejstutowicza książęcia litew. że mu ani władzy przywłaszczonej ustąpić, ani żony zabranej w niewolą oddać nie chce, oraz na nieprzyjazne względem niego postępowanie biskupów wileńskiego i kamienieckiego. W tym właśnie liście pisze dziękując papieżowi za wyniesienie na biskupstwo żmudzkie, Piotra kapeJana jego. Wydawca Kodexu przez gruby błąd przyznał ten list Jagielle, gdy z treści wyranie się pokazuje, że go pisał Swidrygajłło.

342 Ad terram Zawelia. Widać z tego że część powiatu oszmiańskiego za Wilią położona już wtenczas, zawilejskim powiatem była nazywaną,

343 Ciekawy ten list Piotra biskupa imudzkiego, został odkryty w archiwum kapituły wileńskiej, jak się zdaje, przez ks. prałata Herburta gorliwego miłośnika starożytności krajowych, i umieszczony w Wizerunkach Wileńskich r. 1841 N. 21, str. 131. Tym sposobem poznany został jeszcze jeden biskup żmudzki, którego Niesiecki w spisie ich nie umieścił. Po ogłoszeniu Kodexu Litews. przez Raczyńskiego, wiadomość ta jeszcze pewniejszą się stała. — Wątpiery jednak czy ten Piotr jako stronnik pobitego i wygnanego Swidrygajłły, był kiedykolwiek przypuszczo+ ny przez Zygmunta W. Ks. Lit. do rządów dyecezyi. I to zapewne jest powodem, że go w spisie biskupów żmudzkich niezamieszczano dawniej.

344 Przywilej królewski znajduje się w aktach grodzkich pro: wiatu Rosieńskiego, folio 287, str. 527.

345 y Czerski, Opis Dyecez. Zmudz. str. 15. — Pożar w r. 1817 zniszczył tę świątynię, którą następnie Józef Arnolf książe Giedrojć własnym kosztem z gruntu naprawił.

346 Ksiądz Czerski znalazł w archiwum kapitulnóm taki podpis własnoręczny na jednym dokumencie, Roizyusza po polsku:. Pyotr Royziusz Maurcus Króla Jmei Dolor, Archiprezbyter y Custes Wileński, Canonik Żmudzki, Pleban y Kaplicznik Kroski.

347 Szczegółowa historya Semiriaryum Wornieńskiego znaj- - duje się w piśmie: Wspomnienia Żmudzi, wyżej przytoczonóm. '

348 Z akt miejskich Telszewskich. 2) Stryjkowski, Michalon.

349 Akta ziemskic Rosieńskie ks. 45, str. 94.

* Pieśni Litewskie przekładania Ludwika z Pokiewia. Wilno 1844, in 12 str. 106. (с. 508; знак сноски в тексте не распознан)

* Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez Ludwika z Pokiewia. Wiłao 1846, in 89 str. V i 381. (с. 508; знак сноски в тексте не распознан)

* Witold nad Worsklą.— Pieśni Ludu z nad dolnego Niemna, przekład z litewskiego podług zbioru Rhesa, przez Fr. Zatorskiego, z uwagami nad Żmudzią, i z dołączeniem muzyki rodowej, przy towarzyszeniu fortepianu, w Warszawie w drukarni J. Unger 1844, in 120, (с. 508; знак сноски в тексте не распознан)