II. Трокское воеводство (часть 8 из 9): оригинал
II. Трокское воеводство (часть 8 из 9). С. 441-467. Польский текст издания.
Powiat Upitski
Płaszczyzna rozciągająca się od źródeł rzeki Muszy (AA w Kurlandyi zwanej) ku północy, od początkowego zaś koryta Niewiaży ku połuiłniowi, między Żmu- 'dzią a Litwą, i dotykająca północnym krańcem Kurlańdyi nazywa się powiatem Upitskim. Jakie losy tych 'okólic były pod względem podziału politycznego przed Gedćminem, trudno jest coś pewnego dziś powiedzieć. Raz do Litwy wyższej, drugi raz do Żmudzi należąc, wystawione ciągle na najazdy rycerzy mieczowych inflantskich, zostały nakoniec za Kejstuta częścią księztwa Troekiego, po Unii zaś z Polską, nazwane powiatem upitskim weszły do składu województwa 'trockiego. Nie prędko jednak to'się stałe, bo konst. scjm.'r. 1661 mówiąc o ekonomii szawełskiej leżącej wówczas w powiecie upitskim, policza go do księztwa żmudzkiego 267. Wszakże akta powiatu 'tego do dziś nia tłochowane, zaczynają się od r. 1549. Mała ta kraina chociaż w ni- -skiém jest położeniu, chociaż długo była zarosła wid- -klemi lasami jodłowemi i dębowemi: żyzne jednak 'ma po większej części: grunta z gliny i czarno-ziemia złoone, a w wielu miejscach pszenicę i len obficie rodzące. W północno-wschodniej stronie puwiatn tego, 'a mienowieie około Birż ku Poniewieżowi, w parafijach błeżańskicj, podbirżańskicj, równie jak w poswolskiej i kryniezyńskiej, fód warstą ziemi rodzajnej rozciąga się obfity pokład kamienia wapiennego w wielkich płytach, których do ozdób architektonicznych i posadzki twuływają. Podobnież w tych samych okolicach znajduja się podżiemia gipsowe, z których liczne się tworzą pieczary podzielone na rozmaite korytarze arkadami przedzielone. Spływająca po nich woda cząstkami sol. nemi przejęta, tworzy podziemne strumienie, Ponieważ zaś pieczary te są bardzo blisko powierzchni ziemi, stąd częste w tych okolicach zdarzają się zapadliny. Najsłynniejsza z nich utworzyła się przy końcu 18 wieku o pół wiorsty od wsi Montygaliszek, a o 3 mile od Birż. Znana jest w téj okolicy pod imieniem Świętéj-dziury, dla tego, że woda w niéj znajdująca się bardzo zimna, miała leczyć cudownie rany i zapalenia oczu. W téj zapadlinie kurytarze ze ścian gipsowych utworzone, wysokie na wzrost człowieka, rozciągały się wzdłuż na kilkadziesiąt kroków. Po ich dnie zaś bystro lecz płytko płynęła woda, aż do innych podobnych pieczar o kilka wiorst stąd odległych. Jest nawet podanie, że przed laty wpuszczona kaczka do Świętéj-dziury, pokazała się o 2 wiorsty daléj w drugiéj takiéj jamie268. Zapadliny gipsowe najgęstsze są koło Małun i Poswola, gdzie prawie trzymilową przestrzeń zajmują, i często bardzo nagle się tworzą269. Zdaje się, że w powiecie upitskim muszą się znajdować pokłady węgla ziemnego i soli. Wiele bardzo znaków domysł ten usprawiedliwia270. — Lasy w upitskiém słynęły jeszcze w 15 wieka ogromnemi dębami, które zapewne czasów przedchrześciańskich sięgały. Najwięcej ich było nad Niewiażą, oraz koło Pojościa i Linkowca, także około Kiejdan w lesie do Nowotrzebia należącym. Tu z pozostałych wyrobiono z jednego pnia kapliczkę dla biskupa żmudzkiego z oknem, w której dziesięć osób wy< godnie mogło się mieścić. "Teraz już zaledwo pnie wypałone nadzwyczajnej ogromności, świadczą o istnieniu tych odwiecznych drzew, które u pogan litewskich cześć religijną odbierały. Język litewski jedyną jest mową ludu. — Powiat upitski graniczy na północ z Kurlandyą, na wschód z powiatem wiłkomićrskim, na południe z tymże powiatem i kowieńskim, od zachodu dotyka do Żmudzi. Miastem powiatowem jest: PoniewieżŻ, miasto drewniane ale dość znaczne między rzeką Niewiażą 271 a uchodzącą do niej strugą agena zwaną położone, od Wilna o mil 20, od Kowna 15, od Mitawy 16, ed Rygi zaś o mil 18. Gród ten pod względem historycznym we trzech częściach uważanym być musi, z powodu kolejnego we trzech epokach budowania się, Stary-Poniewież, inaczej Starćem miastem (Sena tmiestis po litewsku) nazywany, na wzniosłości prawego brzego Niewiaży leżący, dziś wioska z 20 chałap złożona, był pierwiastkową osadą i miejscem sądów powiatowych, które już raz przeniesione z Upity do miasta żmudzkiego Krakinowa, tu dopićro przed rekiem 1568 umieszczone zostały. Miejsce to miało już w. owym czasie swoją farę, której fundacyi z pewnością nie wiemy. Ale o wiorstę od tej pierwszej osady na lewym brzegu Niewiaży przy końcu 16 wieku, zaczęła się wznosić nowa w dogodniejszem położeniu, która z czasem urosła w miasto dzisiejszym Poniewieżem zwane, czyli nowóm miastem, po litewsku Nauśa-miesiis. Na sejmie warszawskim roku 1601 polecono staroście upitekiemu ozmaczyć plac i zbudować dom sądowy, oraz skład na księgi aktów ziemskich 272, co też przyprowadził do skutku starosta jeneralny żmudzki, a razem upitski, Jarosz Wołłowicz w r. 1614 273, wymurowawszy budowę odosobnioną na wzgórku i nad samym brzegiem Niewiaży. "Tu więc był gród czyli zamek, gdzie się odbywały sądy ziemskie i grodzkie, oraz sejmiki, gdzie był skłąd ksiąg czyli aktów powiatowych, i wieża na więźniów. Może nawet ten zamek z kilku budowli się składał, bo obok archiwum, są dotąd wydrążenia pełne gruzów okazujące ślad innego budowania, jeżeli to nie jest ostatkiem jakiegoś starożytnego grodziska. Roku 1641 cały ten gród przyłączono do starostwa upitskiego, z warunkiem, żeby obywatele rujnujący się naprawiali 274. — Około tego czasu Zygmunt III uposażył trzema wioskami fundusz fary w Starym-Poniewieżu znajdującej się, bo w nowym nie było detąd. kościoła. Lecz później około r. 1780 probeszcz kaplicy ś. Kazimierza w katedrze wileńskiej i kanonik tej katedry Mikołaj Tyszkiewicz, kazawszy wyciąć bór między starym a.nowym Poniewicżem rozciągający się, i łączący z puszczą Wobulnicką o 4 mile stąd odległą, wybudował kościół, do którego parafiją ze starego Poniewieża przemiósł. Przy nim zaraz zabudowały się dość gęsto domy i utworzyły na prawym brzegu Niewiaży miasteczko, nazwane od założyciela Mikołajew, które niejako można uważać za przedmieście nowego Poniewieża, chociaż praw. miejskich nie otrzymałe. Roku 1781 w październiku kościół ten kansekrowano. Krzysztof Dąbski starosta bernatowski fundował w nowém mieście.Pijarów w drugiej połowie ośmnastego wieku, których fundusz pomnożony został wioskami nadanemi wprzód plebanii, na mocy ustawy sejmowej r. 1775, z obowiązkiem otwarzenia szkoły publieznej, która też pod imieniem podwydziałowej ciągle przez te zgromadzenie utrzymywaną była. — Zresztą Doniewież nie ma historyi swojej dawniejszej, bo i sam jest późniejszą osadą. Miejscowi miłośnicy starożytności 275 rozkopując wielką mogiłę za miastem na- „przeciw ujścia rzeki Jusfy do Niewiaży zwajdującą się, odkryli zwłoki ze sprzętami należąceni do I6 wieku i monetami mistrzów inflantskich z r. 1585, biskupów esteńskich. z r. 1536, oraz litewskiemi za Alexandra i Zygarunta 'I bitenii, i przekonali się, Że to było grobowisko osób z powietrza zmarłych, które grasując w Inflantach r. 1550, tych okelic dosięgło. W wudziestu kurhanach dałej nieco również 'nad Niewiażą 'położonych, odkryli mogiły poległych w boju, czego dowodziły berdysze przy nich znalezione, różnego 'rodzaju żelaztwa, narzędzia i skręty drótow, eraz monety z czasów Zygmuńta III, Są to zapewne ślady pobojowiska ze Szwedami, którym Gąsiewski hetman w roku 1636 Birże nie bardzo stąd odległe odebrał. — W drugiej wojnie szwedzkiej, Lewenhaupt jenerał wojsk Karola XII, wysłany od tego króla r. 1704 do Litwy dla utrzymania stronników Stanisława Leszczyńskiego, doścignąwszy niedaleko Poniewieża w pochodzie z Wobolnik tylną straż wojska Wigniowieckiego i Ogińskiego sprzyjających Augustowi II, zabrał temu drugiemu wodzowi ważne papiery, gdzie znaleziono tajemny traktat W. Ks. Lit. z Piotrem W. przeciw królowi szwedzkiemu zawarty 276. — Ludność Poniewieża składa się, „prócz Litwinów, z osadników ruskich starowierców, żydów i karaitów, którzy tu mają swoją bożnicę (Kiunessa). Prócz dwóch kościołów katolickich, znajduje się także ewanielicki.
Upita, dziś mała wioska nad rzeczką Upitą do Niewiaży wpadającą o 8 mile od Poniewieża, w początku zaś wieku 16 miasteczko z zamkiem drewnianym obronnym, główne włości czyli krainy upitskiej za czasów pogańskich Litwy. Nazywana od Krzyżaków Opifen, Włość pomieniona oddzielała w r. 1394 kraj zwany Merken, to jest powiat wiłkomićrski od Żmudzi 277. Za utworzeniem powiatu upitskiego i przyłączcniem go do województwa trockiego sądy i sejmiki powiatowe zaczęły się odbywać w Upicie, zapewne na zamku, który był jeszcze warownym i uzbrojonym zupełnie w ro- ku 1565 staraniem Zygmunta Augusta 278. Ślady jego dotąd pozostałe pokazują czem był ten zamek. W pobliżu kościołka za plebanią, na rozległych błotach i trudnych do przebycia, przerzniętych strumieniem Wesxefa zwanym, wznosi się w samym ich środku sypany kopiec na 5 do 6 sążni wywyższony nad poziom w kształcie owalu, ze stromemi brzegami, około 4 morgów powierzchni mający. Gęste pokłady kamieni wskazują miejsce opartej na nich niegdyś budowy zamku, który wązka grobla z miasteczkiem łączyła. Wał'od strony jego jest wznioślejszy, a ślady baszt i pięciu bram, oraz trzech osobnych szańców dosyć znaczne. — We wsi jest kościołek tylko filialny, drewniany i opuszczony, ze sklepem grobowym murowanym, Upita w żyznych gruntach położona zawsze była starostwem; sejm warszawski r. 1593 policzył ją ze wszystkiemi folwarkami, między dobrami przeznaczonemi na oprawę dla królowej młodszej (Anny Austryaczki żony Zygmunta III) tak zwanej dla różnicy od królowej starszej, to jest Anny Jagielonki wdowy po Stefanie Batorym. Później konst. sejmu warszawskiego r. 1670 podobnież oprawę dla Eleonory żony króla Michała, między innemi dobrami zapisała na Upicie z leśnictwami, ale tak tylko jak królowa Ludwika posiadała, to jest z wyjąt. kiem Wobolnik. Starostwo upitskie w dalszym czasie dzierżone było przez najpierwsze imiona w kraju, a najdłużej przez Radziwiłłów; jednakże w roku 1777, zaledwo 577 złp. kwarty przynosiło. Lecz Upita najwięcej jest słynną w dziejach krajowych z tego, że w kościele tutejszym znalazł grób i karę, haniebnej ów pamięci Siciński poseł upitski, który nieznanym dotąd nigdy obyczajem, pierwszy w r. 1652 za Jana Kazimierza zerwał sejm warszawski. Jeden z obecnych temu gwaltowi, kasztelan brzeski uniesiony żalem, że obrady publiczae tak potrzebne wówczas dla narodu w nieszczęściu pogrążonego, w niwecz poszły: w mowie pełnej ognia i zgrozy przeklął Siecińskiego, kończąc ją wyrazem „bodajby przepadł. Senatorowie i posłowie dopełnili tej klątwy, jednogłośnie zawoławszy, Amen! Jakoż niebawnie zjściło się przekleństwo. Sprawiedli. wość Boska dosięgła zdrajcę we wszystkiém za jego zbrodnią. Siciński za powrotem do domu ugodzony zo. stał od piorunu, rodzice i siostra pomarli, cały zaś majątek w niedostatku męzkich potomków, przez kobiety przeszedł w obce ręce. Tyszkiewiczowie mieli dostać najznaczniejszą część jego. Nie koniec na tém; Siciński pochowany w kaplicy przez siebie wymurowanej przy kościele upitskim, gdy po jej spustoszeniu i grób jego stał otworem, został straszydłem dla ludu wiejskiego, upiorem. Szewc miejscowy włócząc się po sklepie kaplicy znalazł zwłoki Sicińskiego w tak doskonałą mumią przemienione, i tak lekkie, że pokazawszy naprzód swoim przyjeciółom tę osobliwość, obrócił ją potém na własny użytek. Lubiąc się napijać, a nie mogąc ciągle tyłe zarabiać iłe mu było potrzeba na zaspokojenie jego nałogu: gdy mu żydzi wódki na kredyt odmawiali, przynosił wieczorami tę mumią do karczem, i tak dalece przerażał ją nieużytych synów Izraela, dopóty straszył, dopóki się pożądany trunek nie pokazał na. stole. Zdarzenie to rozniosło się wkrótce po całej okolicy, zjeżdżano się do Upity oglądać Sicińskiego w pół. tora wieku po jego śmierci, a użnając w tém wszyste kiém palec Boży! prżez rozpamiętywanie jego występku i zgonu, wyrzucano tieniom winowajcy: przyczynie: nie się do zguby własnego kraju. Długo zwłoki tego człowieka przez chłopców wiejskich były poniewierane, aż nakoniec obywatele okoliczni uznawszy, że już ' dopełnioną żostała kara tego, który wreszcie mógł być ślepóm marzędziem dumy i zabiegów jakiegoś możnowładcy, powrócili je spokojności grobowej. Mumia ta pokazuje, że Siciński był więcej niż średniego wzrostu i szczupły, a zgon jego musiał przypaść w sile męzkiege wieku. Wyobraźnia ludu miejscowego w podaniach dotąd zachowanych poszła dalej, i dramatyczniej jesącze ten wypadek przedstawiła. Podług tradycyi boe Wiem, Siciński dziedzic Upity (może raczej starosta upitski) po żdradzie swojej wracając z sejmu obciążony klątwą, zaledwo stanął w zaimka wszczęła się okrepna. burza, uderzył grom i zabił przeniewiercę, a samek cały zapadł się głęboko w ziemię 279. — Upita w drugiej połowie I6'wieku miała zbór kalwiński, ministrem jego w r. 1595 był Stanisław Minwid. Tu w sierpniu r. 1655 Janusz Radziwiłł złączył się bez względu ma utrapienie całego kraju z jenerałem szwedzkim Maguus de la Gardie. — Poswol, miasteczko niegdyś znaczniejsze i bandlowne nad rzeką Łaaweną przy ujściu do niej Swelki, na skalistej wapiennej posadzie zbudowane z drzewa, i o 15 tylko mil od Rygi, od Kowna 18, od Wilna zaś 25 odległe. Przed wprowadzeniem chrześciaństwa do Litwy był tn zamek warowny, za Gedemina może dla obrony granic od napaści Krzyżaków inflantskich abudowany. Ślad tej twierdzy pozostał dotąd w górze, opodal od miasta na północ wznoszącej się przy njścia Tołoty do rzeki Muszy, którą lud nazywa Pilekalnia, co znaczy górę zamkową 280. Nie ma wiadomości kiedy ta warownia upadła. Kościół parafijalny tutejszy fundowany 40stał pod tytułem ś. Jana, w r. 1498 przes Alexandra Jagielończyka, uposażenie jega potwierdzome przez Zygmunta I r. 1536. Kapituła wileńska której dobra te były potem nadane, odbudowała go po spaleniu się, a gdy znów r. 1776 zgorzał, staraniem owczesnego plebana nowy do dziś dnia stojący r. 1787 wymurowano. — Poswol miał także swoje czasy pomyślne, i pamiętne pod względem historycznym. Dwa przywileje Zygmunta Augusta: piérwszy z d.. 16 lutego r. 1546 uwalniający mieszkańców tego miasta od opłaty ceł w kraju, drugi z r. 1559 nadający mnogie korzyści handlowe, świadczą o pewnej zamożności już i znacze- „niu tego miejsca. Imie jego nawet zapisane wkrótce zostało na kartach historyi krajowej, przez wypadek ważny, jaki tu zaszedł r, 1557. Walter Firstemberg mistrz inflantski przyjąwszy reformę Marcina Lutra, wziął w niewolą Wilhelma margrabię brandeburskiego arcybiskupa ryzkiego. Zygmunt August chcąc oswobodzić krewnego swego, wyprawił w poselstwie do Firstemberga Łąckiego, ale mistrz odrzucił przełożenia królewskie, a poseł w rozruchu zabity został. Zygmunt August obrażony postępowaniem Inflantczyka, po uchwalonóm pospolitém ruszeniu na sejmie warszawskim, wyprawił się na upokorzenie mistrza do Inflant, i stanął r. 1557 ze znacznóm wojskiem w Poswolu. Przelękniony nadchodzącą burzą Fiirstemberg, przyjął warunki królewskie i przybywszy tu do obozu królewskiego we 300 koni, uroczyście przeprosił monarchę za zniewagę, poczém oswobodzony arcybiskup dziękował publicznie za wybawienie go z niewoli. Skutkiem tej ugody było poddanie się pod hołd polski, tak mistrza, jakoteż i arcybiskupa. Król rozpuszczając wojsko, wyprawił jeszcze stąd w poselstwie do Cara Jana Bazylewicza, wojewodę podlackiego Bazylego Tyszkiewicza, marszałka nadwornego lit. Mikołaja Poszuszwińskiego i pisarza lit. Jana Hajkę. — Stefan Batory przywilejem 7 czerwca r. 1586 danym pozwolił miastu pobierać myto targowe, zabraniając razem na 2 mile na około wszelkich szynków. Do ułatwienia stosunków handlowych w tych stronach miało pomódz postanowienie oczyszczenia rzek Muszy i Niemenka, na sejmie warszawskim r. 1607 zapadłe; ale podobno nie przyszło do skutku. — Sejm r. 1638 naznaczył w Poswolu na dzień 18 października t. r. Kommissya na prośbę posłów upitskich złożoną z urzędników miejscowych, którzy spólnie z delegowanymi od księcia kurlandzkiego mieli uczynić sprawiedliwość i zgodę o krzywdy wzajemne i nieporozumienia zachodzące między obywatelstwem powiatów upitskiego, wiłkomićrskiego i Kurlandyi 281. Inna ustawa sejmu warszaws, sejmik ziemi iaflantskiej od nieprzyjaciela zajętej, w tem miasteczku odbywać kazała 282. Ludność Poswola w 17 wieku składali prócz chrześcian karaici, o których wysłany w roku 1690 od Karola XI króla Szwecyi Gustaw Peringer zbierał wiadomości. W skutek tego Salomon syn Aarona karaita z Poswola, jeździł do Upsali, gdzie złożył wykład opinii religijnych swoich spółbraci, w piśmie mającém tytuł Arpiryon.
IBirże, miasto niedaleko granicy kurlandzkiej, przy samóm zetknięciu się powiatu upitskiego z wiłkomićrskim leżące nad rzeką Oposzczą i stawega, który je niemal w półkole oblewa. Tuż na lewo obok miasta wznosi się nalekkicj górzystości z prawego brzegu rzeki Eglony, zamek niegdyś warowny i stołeczny książąt Radzi-: wiłłów, tej linii która się pisała na Birżach i Dubinkach książętami ś. Państwa Rzymskiego, na mocy przywileju Cesarza Karola V w r. 1547 nadanego. Do tego księztwa oprócz samych Birż z pięciu folwarkami należy wiele ianych znacznych majętności w różnych stronach Litwy, liczących w sobie 7 miast, i 34 folwarków. — Za panowania Władysława Jagiełły wspominane już są w dziejach naszych Birże, które ten król zwiedził roku 1415 w sierpniu, objeżdżając Litwę. Zdoje się, że już wówczas był tu zamek drewniany, czcgo naturalnie położenie tego miejsca na pograniczu posiadłości Krzyżaków inflantskich wystawione na ich najazdy, wymagało. Zawsze to była wielka majętność, i punkt wojenny ważny: dopićro jednak Jerzy Radziwiłł kasztelan wileński i hetman W. lit. zmarły r. 1541 zaczął się pisać panem na Birżach i Dubinkach. Podczas wojnyr.1579 za Stefana Batorego, nagła napaść nieprzy-. jacielska z pod Kokenhauzu zniszczyła księztwo birżańskie. Krzysztof Radziwiłł chcąc podnieść pedupadłe miasto, nadał mu przywilejem d. 9 marea r. 1589 prawe magdeburskie za ppoważnieniem królewskiém, i 60 włok ziemi, do pomnożenia osady idochodów miejskich. Jakoż pod opieką tak możnego człowieka wśród ogólnej pomyślności kraju, Birże szybko wzrastały. Tenże sam książe Krzysztof wojewoda wileński i hetman W. lit. r. 1603 wymurował tu zamek warowny do dziś dnia stojący i wszelkiém uzbrojeniem opatrzył. Będąc zaś wyznania hełweckiego kościół kalwiński wzniesiony i uposażony w 16 wieku od ojea swego Mikołaja Rudego Radziwiłła rozprzestrzenił i ozdobił, szkołę również od niego fandowaną i na stopie gimmazyum zostającą, podniósł znakomicie. Za wojen z Karolem Sudermań- ' skim Birże stały się głównóm miejscem zbierania się wojsk litewskich przeciw Szwedom. Stąd sławny wódz Jan Karel Chodkiewicz pisał w jesieni r. 1605 list do — jenerała Mansfelda, umawiając się o zamianę jeńców; po odniesteniu przeważnego zwycięztwa pod Kireholmem. Tu w r. 1609 Chodkiewicz uważając poruszenia. Szwedów w Inflantach, uwiadomiony przez szpiegów że ci mają się udać z Parnawy do Dyamentu, wyszedł, z Birż niespodzianie z oddziałem swoim w niedzielę mięsopustną żeby ubiedz Parnawę, i wkrótce tego do» kazał 283. — Gustaw Adelf odnowiwszy wojnę z Poleką o Inflanty, pe zagarnieniu Dorpatu wkroczył do Litwy r. 1625, i stanął pod Birżami. Wezwany ad Szweda dowódca zamku, odrzucił wezwanie do poddania się, lecz za nadejściem posiłków nieprzyjacielskich, po kilkakrotném szturmowaniu zdać się musiał. Sześćdziesiąt dział śpiżowych, które Gustaw Adolf zaraz uprowa: dzić kazał do Rygi, skarbiec książęcy, i wiele potrzeb wojennych, stały się zdobyczą zwyciężcy. Wkrótce jednak Lew Sapieha odzyskał Birże, a Rzeczpospolita za szkody od nieprzyjaciół zrządzone, na sejmie r. 1626, zapewniła Radziwiłłowi wynagrodzenie 284. Książe Krzysztof hetman W, lit. prez postanowienia swoje z d. 24 marca i 24 kwietnia r. 1636 odnowił moc praw magdeburskich w Birżach, wyjednawszy na to przywilej potwierdzający u Zygmunta II. Lecz ważniejszym ' jest przywilej syna jego Władysława IV, w d. 27 marca r. 1644, który w całej obszerności dawniej nadane przywileje miastu zatwierdziwszy, uwolnił je przez wzgląd - na klęski jakich od nieprzyjaciół doznało, na lat dwanaście od podatków. — W czasie powtórnego najścia Szwedów r. 1655 za Karola Gustawa, Bogusław Radziwiłł koniuszy lit. przeszedłszy na ich stronę, zezwolił na zajęcie i osadzenie miasta mocną załogą. Niedługo jednak cieszyli się oni posiadaniem warowni, którą spółcześni policzali do najmocniejszych wówczas w Litwie285. Wincenty Korwin Gąsiewski hetman polny lit. zwyciężywszy Szwedów w Prusiech, stanął pod Birżanami, i po trzymiesięcznem oblężeniu, zmusił załogę ich do poddania się na początku r. 1667. Wiele dział, różnej broni i zapasów wojennych dostało się wówczas Gąsiewskiemu. Tenże sam Bogusław Radziwiłł po ugpokojeniu kraju, listem swym do magistratu birżańskiego pisanym 17 marca r. 1661, zobowiązał mieszczan do składki na utrzymanie w stanie obronnym zamku. Był to ostatni Radziwiłł z linii Birżańskiej, po którego zejściu w r. 1669 córka Ludwika Karolina księżna brandeburska objęła księztwo i miasto Birże. Za jej dziedzictwa, i za jej córki Anny księżniczki nejburskiej, upadający protestantyzm w Polsce znalazł przytułek w Birżach. Utrzymywały się tu choć z mniejszą świetnością kościoły kalwiński i luterski, piérwszy nawet katedralnym spółwyznawcy nazywali. Od roku zaś 169] sye nody kalwińskie tu się zaczęły odbywać. — Birże w roku 1701 pamiętnóm na zawsze stały się miejscem w dziejach polskich. Tu bowiem 4ugust 1I z Warszawy przybywszy 20 lutego powitany od wielu panów litewskich i Ferdynanda Kettlera książęcia Kurlandyi, przyjmował przybyłego z Dyneburga 26 t. m. o 9 godzinie rano Piotra W. z wielką wspaniałością, z którym tegoż samego dnia zaczepne i odporne zawarł przymierze przeciw gpólnemu nieprzyjacielowi Karolowi XII, które ałanowczo na dalsze losy Polski wpłynęło. Do 10 marca przeciągnął się tu pobyt monarchów, wśród narad, a razem biesiad i rozrywek różnego rodzaju 286. W pięć miesięcy potem król szwedzki opanował Birże, znaczne rynszfunki i zapasy wojenne nagromadzone przez Augusta II zabrał, i stąd już posunął się z wojskiem w głąb kraju. W r. 1704 jenerał szwedzki Lówenhaupt podszedł tu celem opanowania zamku, lecz znalazłszy silną i gotową do obrony załogę zaniechał przedsięwzięcia. Ale w roku 1705 dowódca zamku za zbliżeniem się nieprzyjaciół zamykając się w zamku, zmuszony był spalić całe miasto. Rozeszli: się więc mieszkańcy jego na wszystkie strony, za zburzeniem jednak warowni w tymże samym roku, powrócili wkrótce i zabudowali z czasem na nowo miasto, zaledwo już odtąd 200 domów liczące. — August II podczas swej bytności w Birżach roku 1701, potwierdził przywileje miasta, w roku zaś 1704 d. 20 października pomnożył je. August III r. 1744, a Stanisław August 11 czerwca r. 1790 prawa miejskie nowemi nadaniami wzmocnili; ostatni zaś król apellacyą z Magdeburyi birżańskiej do Kowna, a potém do Assessoryi litewskiej naznaczył. Żydzi, których tu jest około półtora tysiąca, i przed któremi ustąpili dawniej zamieszkali Karaici, mają od swego kahału appellacyą w Brześciu. Prócz kościołów luterskiego i kalwińskiego, gdzie się znajduje grób Krzysztofa Radziwiłła hetmana W. lit. zmarłego roku 1640,
można ciekawy opis przyjęcia Piotra Wielkiego w zamku birżańskim. Między innemi szczegółami ten jest osobliwszy, że pod okiem królewskiém, wprowadzono podstępnym sposobem do twierdzy żołnierzy saskich, których dowodca polskiej sałogi. musiał przyjąć, pomimo wykonanej przysięgi, że obcych wojsk do niej nie wpuści. i gdzie nabożeństwo w polskim i litewskim języku na przemian się odbywa: katolicy mają swój kościół parafijalny pod tytułem ś. Anny.
Prócz tych głównych miejsc historycznych, powiat upitski ma jeszcze kilka wsi i miasteczek zasługujących na wspomnienie, jakiemi są:
Raginiany, wieś dziedziczna imienia Roppow o 4 mile za Poniewieżem ku granicy kurlandzkiej, zwana od wyrazu Ragana oznaczającego po litewsku czarownicę. Tu bowiem na górze pobliskiej palono niegdyś mniemane czarownice. Przy niej wznoszą się kopce sypane czyli kurhany. Kiedyś jak utrzymuje podanie miejscowe, rozkopano jeden i odkryto w nim skielet olbrzymiej postaci człowieka, przy którego piersiach leżało 7 czy też 9 czaszek ludzkich zwyczajnych. Na palcu miał kółko czyli pierścień żelazny, a z boku znaleziono żelazo od dużej włóczni. Do tej krótkiej wiadomości którą tu dajemy o kurhanach pod Raginianami, czerpanej na miejscu, obowiązani jesteśmy przyłączyć ciekawy opis poszukiwań archeologicznych wykonanych tam przez słynnego naturalistę i wędrownika P, Dubois de Monipereux, którego ważna podróż do Kaukazu uwieńczoną została przez Towarzystwo Jeograficzne Paryzkie 287. Opis ten znajduje się w attykule P, Dubois pod tytułem: o Kopcach, twierdzach, warowniach i okopach Rossyi Zachodniej, umieszczonym w Roczniku Podróży i Jeografii wydawanym w Paryżu pod kierunkiem Fryderyka Łaeroia 288. Autor wstępując w ślady Jana Potvckiego i Koeppena, zajmował się gorliwie archeologią północnowschodniej Europy i pogranicznej Azyi, i ważne oddał przysługi tej nauce. W tym zaś piśmie swojém powiedziawszy o kopcach czyli kurhanach (Tumuhis) milczyjskich, scytyjskich, o kopcach posągami zakończonych czyli o kurhanach z posągami zwanemi Baba, o kuchanach waregskich czyli ruskich, o ukraińskich albo kozackich, przystępuje nakoniec do litewskich (Tumulus Litnaniens). „Mogiły obłożone kamieniami, pisze Dubois, najliczniej dają się widzieć ku wschodowi, w powiatach Poniewieżskim (Upitskim) i Szawełskim; a ponieważ bardzo mię zajmowały te grobowiska w moich poszukiwaniach historycznych i archedlogicznych w Litwie, będę więc inógł wejść w szczegóły większe o nich. Na połowie niemal drogi z Poniewieża do Szawel, w pośród żysnej pagórkowatej okolicy, płynie rzeka ZDaugiśwenna, która wpada na północ do rzeki Muszy, i której nazwisko pochodzi od tego, że jej brzegi są bardzo zamieszkane 289. Nad jej to brze-' giem postrzegłem jeden z największych i najciekawszych kurhanów-pyrejskich (Tumelus-pyrees) w Litwie. W pobliżu jego znajduje się dziesięć smentarzów ezyli gromad z takich kopców obwiedzionych kamieniami, złożonych. Całe wzgórza okryte są niemi, tak, że w tych dziesięciu gromadach rozsianych pod Łaudyszkami w pośród wielkiego lasu, i pod wsiami Pakalniszki, Raginiany, Rozalinem i Karpiszki, naliczyłem więcej niż 330 mogił. Największe z nicli mają 36 stóp średnicy, najmniejsze 12, a zwyczajne 24. Rozkopywania, które wykonałem w największej gromadzie ich, okrywającej całe wzgórze jedne, porosłe starym lasem sosnowym, pod wsią Raginianami, gdziem naliczył ze sto takich mogił, potwierdza w zupełności jeden fakt, znany już dawniej w dziejach Litwy, Starożytne kroniki bowiem utrzymują, że Litwini za bałwochwalstwa palili ciała zmarłych, a nadewszystko naczelników narodu i zglisko pokrywali ziemią. Na wzgórzach otaczających Wilmo dostrzegłem mnóstwo śladów tego; miejsca jednak owych zglisk są tylko wzniesione nieco nad powierzchnią, bez żadnych zewiiętrznych; okopów.
W Raginianach pomiędzy kurbanami obłożonemi kamieniem, rozkopawszy cztery z nich okaźniejsze, nie znalazłem ani kościotrupów, ani kości, tylko same popioły i ślady spalonych na pół kości, starannie zebranych. w samym środku kopca i nakrytych ziemią, której wszake że nie było więcej nad stopę nad zgliskiem. Wygrzebałem nawet między niemi czaszkę niedopaloną, którą złożyłem w muzeum medyolańskiém. — Obok takich zglisk, były inne mogiły, które rozkopawszy znalazłem w nich całe kościotrupy nie okazujące żadnego śladu ognia. Leżały one o półtory stopy, a najwięcej odwie w głębi ziemi, czego dostrzegałem wszędzie gdziem tylko robił poszukiwania. Jeden z takich skieletów miał postać siedzącą, z ręką przy ustach, i miedzianym pierścieniem na palcu w kształcie ślimaka. W innej znowu gromadzie kurhanów otoczonych kamieniami, rozciągającej się ku połudaiowi na wzgórzu przyległym mogile Raginiańskiej, dwa kopce otworzyłem. W jednym z nich był kościotrup cały bez śadnej ozdoby; w drugim znalazłeg przy zbutwiałym już skielecie i położonym głową na zachód, a nogami na wschód, obok prawej nogi starożytny topor żelazny zupełnie podobny do tych, jakie odkryto razem z inną bronią na polu bitwy nad Żejmilą, gdzie Gedómin W. książe litewski pobił Krzyżaków w r. 1316. Topory te nie mają dziury równoodległej do ostrza, jak nasze, do wsadzenia rękojeści, lecz wydrążenie jest w głowie topora prostopadle zrobione, tak że drzewo do niego musiało być w końcu zakrzywione, jak były starodawne topory miedziane u północnych narodów w użyciu. Nic też nie było łatwiejszego, jak topór taki po skończonej wojnie obrócić na sochę do orania; jakoż teraźniejsza
socha litewska dziś jeszcze używana w Litwie, zupełnie jest podobna do dawnej powyższego rodzaju broni. "Topór o którym mówimy, złożony był przy nodze, a
wzdłoż kościotrupa widoczne były ślady rękojeści drewnianej zamienionej w proch szarawy. W tej gromadzie znajdował się jeden mniejszy kopiec obwiedziony
kamieniem, który się stykał z większym; i takie podwójne kurhany są rzadkie. W Karpiszkach, gdzie
w dwóch gromadach naliczyłem 110 kurhanów, rozkopałem ich kilkanaście, a w żadnym z nich nie było
śladu ani ozdób, ani broni. Jedna tylko rzecz która mię
zastanowiła swojém podobieństwem z odkryciem zrobioném przy rozkopywaniu wielkich kurhanów w Girżdelach i pod Kurszanami na Żmudzi, oraz nad rzeką Aa
w Kurlandyi: było to właśnie odkrycie w jednym
z nich kościotrupa mającego na piersiach cztery czasze
ki, jedne do drugich powkładane. Były one bardziej
spróchniałe od czaszki skieletowej; przy zwłokach zaś
było inne jeszcze ciało młodszej osoby, która wszystkie
zęby miała. Doktor Lichtensztein z Mitawy przypatrzywszy się tym czaszkom, jakoteż ułamkom innej którąm wydobył z popiołów, w swojém zdaniu sprawy
Towarzystwu Naukowemu Kurlandzkiemu, utrzymuje,
że kształty ogólne tych głów mają typ germański, z pewnóm nakłonieniem się do form starożytnych; Że zęby
wprawdzie prosto są osadzone sposobem właściwym
typowi słowiańskiemu, ale to się natrafia również w ty-.
pie germańskim, nie ma zatém powodu, żeby nie poczy:
tać owych czaszek za należące do plemienia litewskie-
go, którego kształty więcej są podobne do germańskich jak do słowiańskich. — Z resztą P. Dubois dodaje, że obj osób zwłoki w tym kurhanie, były zakopane o jednę stopę w głąb ziemi, potém obłożone kamieniem, i pad niemi z ziemi wyrzuconej usypany kopiec na 2 stopy wysoki; że nigdzie pie odkrył śladów ani trumny, ani naczyg glinianych, lub żelaztwa. Kiedy się pytał u krajowców, jakie było ich mniemanie o tych grobach: odpowiadali że to są zwłoki rycerzy mieczowych poległych w boju z Litwinami w XIV wieku. Wszakże powszechniejsze podanie między ludem przypisuje te mogiły samymże Litwinom, którzy tym sposobem chowali ciała swoich naczelników. Co się tycze innych tradycyi przyznających wszystkie tąkie zabytki Szwedom, mylność ich oczewiście się pokazuje z tego wszystkiego, co się odkryło przy inpogich rozkopywaniach kurhanów. —W piérwszym artykulc swoim umieszczonym w Roczniku Geograficznym Paryzkim r. 1845 290, tenże P. Dubois de Montpćreux, czyniąc różnicę między Tumulusagni czyli górami sypanemi przez ludy starożytne, które w Życiu ich koczującém były najłatwiejszemi do wykonania pomnikami, przypomina rzecz skądinąd wiadomą, że te kopce nie były jedynie przezpaczone na grobowce. Owszem oprócz tych co były mogiłami, inne służyły do oznaczania granic, inne do przesyłania prędkich wiadomości (Tymułus-felegrapkes); były także między niemi kurhany trofęalne na pamiątkę zwycięztw gypane, i kurhany-pyrejskie, to jest do palenia wiecząego ognia na cześć pioruna, jako emblematu naj: wyższej istaości przeznaczone 291. Takie ślady Druidyzmu Petazgijskiego, utrzymuje P. Dubois, że się najdłużej pozostały u Litwinów (których niewiadomo dla czego do plemienia słowiańskiego pulicza), i że w wielu stronach Litwy wzgórki okrągło sypane. na wyniosłościach, są właśnie miejscami, gdzie ogień palono na cześć Perkuna. Powiada dalej, że takich miejsc wiele widział rozpoznając je po resztkach narzędzi służących. do rosniecania ognia, i kupie węgli i popiołów, od czego nazywano je Psleniszki 292. Takie pyrejskie kopce, chce. dostrzegać P. Dubois na wzgórzach Wielony nad Niemnem, w Raginianach pod Szadowem, w Polepiu, Rosieniach i t. d, Dodaje, że niektóre są ogromne i podługowatej formy, a na ich wierzchołku znajdują się nie raz aż dwa kopce ostrokręgowe, usypane w dwóch najodleglejszych punktach powierzchni góry. Na wielu rosną odwieczne dęby, które poganie za poświęcone uważali. Taki kopiec pyrejski znajduje się w Chrzcze-. niszkach na połowie drogi między Wiłkomićrzem. a Szyrwiatami, którego wierzchołek uwieńczony wspaniałemi dębami, ogołocono z nich dopiero w 1528 r, — Co do nas, przyznając, że w Chrzczeniszkach znajdujesię. istotnie przy gościńcu blisko dworu, góra foremnie ostrokręgiem zakończona, zwracające oko przejeśdłającego, która jednak nie dębami, ale sosnami była okryta: musimy tę tylko wwagę uczynić; że starożytni Liv twini nie koniedznie na górach, lub sypenych kopcach palili ogień wieuzny ku czei Perkuna. Dowedene tego jest miejsce święte gdzie był Zaiez irówiątynia, w Wił> nie na miejscu, ma którólw się dzić wznesi kościół kwtedralwy. Była to. jak. wiadome, łąka u zbiegu dwóch rzek Wiki i Wilny, ogromnemi dębsmi ocieniona, a ne górach ję otaczejących wznosiły się twierdze Gedemine.
Basy, starostwo między Mrakinowem ą Surwilisskami przy'ujściu rzeczki Laudy do Niewiaży, o półtory miki od: Upity, ma swoje naswisko od tego, że jakoby Sast z ludem micjscowynr nsypali okopy przy wsisnajdujące się, przeciw Szwedom za Karolh: XF. Jest te. raczej jeden szaniec dwa morgi powierzchni zajmujący, z warstw kamieni i ziemi usypany, a w rogu osobną bateryą mający. Zdaje się, iż ta nazwa daleko jest dawniejszą od epoki nietylko drugiej, ale i pierwszej wojny szwedzkiej.
Sałaty nad' Muszą o 5 mil! od Birż, Karaitami osiadłe, ne granicy kurlandzkiej, pamiętne utarczkę 29 lipca r. 1794; Wobolniki na pograniczu powiatu wiłkomićrskiego, starostwo płiacące kwarty złp. 9,158, gdzie w r. 1708 jenerał' szwedzki Lówenliaupt połączył się z wojskiem litewskiém pod dowództwem Sapiehy, trzymającóm się Leszczyńskiego; Szadow starostwo bardzo rozległe i żyzne, płac$ce kwarty złp. 24,213; Surwslisnki o 3i mile odikiejdan; Benigois na granicy kowieńskiego powiatu;: Podbirśc o milę od: Biedy. Po-zybornym lnem słynne; Poniemuń i t. d. ——— PIOG c
Сноски
267 Vol. Leg. IV. fol. 798.
268 Dziś kiedy to piszemy, Święta-dziura, zupełnie ma zawalony przystęp do niej.
269 Mieszkańcy miejscowi opowiadają, że przed 30 laty dziedzic dóbr Podkajcza blisko Świętéj-dziury leżących, powracając z odwiedzin, domu swego nie poznał i na dziedziniec wjechać nie mógł, bo nie tylko bramę znalazł zawaloną, ale i dwa drzewa kilkudziesięcioletnie obok rosnące zapadły się głęboko w ziemię.
270 Poszukiwania soli odbywały się w tych okolicach około r. 1818 urządowie, przez wysłanego umyślnie w tym celu Ign. Emanuela Łachnickiego, autora Statystyki Gubernii Grodzieńskiéj w Wilnie r. 1817 ogłoszonéj. Świdrował on ziemię aż do 30 sążni wgłąb, i nie znalazłszy soli, w niedostatku dłuższego świdra zaniechał dalszych badań.
271 Nazwisko tej rzeki wywodzą od wyrazu litewskiego wożis, rak; Mieweżis zatóm będzie nieobfita w raki rzeka, nieraczna; jakoż - tak jest w rzeczy samej, że mało ma raków. Jednakże weżis znaczy także ślad, Meweżis znaczyć może nie ma śladu.
272 Vol. L II. 1530.
273 Dotąd zachowana tablica marmurewa umieszczona nad żelaznemi drzwiami archiwum, ma taki napis: Regnante felicissime Sigismundo Tertio, praesule Vilnen. illmo et R. Dno. Benedicio Woyna,.Thesaurario supremo et Notario Magni Ducatus Lithuaniae nec non Capitaneo Upilen. illtri et Magnifico Dno. Dno. Hieronimo Wollowicz; ab eodem isti fornices una cum curia ista judiciorum (errestrium et Castrensium Districtus Upiten. ad laudem Dei opi. Max. et ad publicam commoditatem, studio et impensis a fundamentis, erecli et aedifcati. A. D. 1614.— Nad drugiemi drzwiami zostało tylko iniejsce po drugiej takiej tablicy, którą pośar r. 1807 zniszczył.
274 Vol. Leg. IV. fol. 23.
275 P. J. Ważyński doktor medycyny, któremu winniśmy wdaięezność za wiele bardze ważnych wiadomości-o miastach powiatu upitskiego, z pp. Prekierem i Michałem Mejsztowiczem dziedsieem Pojościa.
276 Adlerfeld. IL. 151.
277 Kotzebue Preiissen's Aelt. Gesch. II, przywodzi o tóm Registranda 1 czasów mistrzowstwa Konrada Jangingen, w Taja. Archiw. Królewieckiém doochowane.
278 Ob. moją Historyą Wilna II. 141.
279 P. Kalian Weżyński Lekarz aniejscowy obejrzawszy zwłoki Siejńskiego po lekarsky, znajduje wielkie podobieństwo do prawsy, że były halsamowane.— Inne znowu podanie utrzyńuje, że Siciński jadąc do zamkar upitskiego na grobli w wilią Bożego narodzenia, od piorunu zabity został.
280 Przypominamy tu, że wyraz litewski Pilokalnis, albo Pilekalnis znaczy w ogólności górę sypaną, na której budowano” twierdze. Pochodzi zaś od wyrazów: Ha/nas góra, i piłu sypię (ekąd pilimas grobie) albo od wysązów: Kolnas góra i pikis zamek, 4wiardza.
281 Vol. Leg. III. fol. 946.
282 Vol. Leg. IV. fol. 910.
283 Naruszewicz. Historya J. Karola Orodkiewicza I. str. 140 i 209 wyd. Mostows.
284 Vol. Leg. II. folio 497. Ustawa sejmowa w tyg wsględzie wyraża, że za nastąpieniem nieopowiednóm na państwa Rzeczypospolitej książęcia Sudermańskiego, Wielmożny Krysztof Radziwiłł hetman polny lit. swym własnym kosztem wojsko zebrał, i s nim się nieprzyjacielowi zastawił, Rpta więc koszta na utrzymanie wojska zatwierdzając, przyrzeka za rok je wrócić. Za osobiste zaś poświęcenie się dla kraju, szczęśliwe odegnanic od granic kraju nieprzyjaciela, i za straty poniesione Qrzez Radziwiłła W opanowaniu przez Szweda zamku dziedzicznego Birż, tak w armacie idostatkach, jako i w przyległych majętnościach, mieczem i ogniem spustoszonych: król przyrzekł mieć wzgląd na takie zasługi, za każdą zręcznością piórwszą.
285 Cellaryusz w połowie 17 wieku piszący, powiada, że ten zamek między najmośniejszemi twierdzami litewskiemi piérwsze miejsce trzyma.
286 Medal na pamiątkę tego zjazdu w Birżach z wizerunkami abu monarchów wybity, znajdyje się w szacownóm dziele Edwarda br. Raczyńskiego: Gabinet Med. Pol. Pozn. 1841 w Tomie obejmującym panowanie obu Sasów; gdzie też na str. i czytać
287 Voyage autour du Caucase, chez les Tcherkesses et les Abkhases, en Colchide, en Gćorgie, en Armenie et en Crime, avec un Allas gćogr., pittores., archeologique, góolog. etc. par Frederic Dubois de Montpćreux. Paris 1845. Rólation du Voyage 6 vol. 80 Atlas in folio. Prócz tego P. Dubois jest autorem ważnej dla nas Paleontologii Wołynia i Podola, pod tytułem: Conchyliologie fossile et. aperqu geognostique des formations du platecu Volhyni- Podolien, par Frćderic Dubois de Montpereur, avec 8 planches et une carte gćognostique. Berlin 1831, in 40.) De Tumulus, des Forts, et des Remparts de la Russie occidentale. Prómier article ob. Annuaire des Voyages et de la Góographie pour Uannce 1845, par une Reunion des Głographes et de Voyageurs, sous la direction de M. Frćdćric Lacroix. Paris 1845 p. 178—193. Deuxieme article w tóm samóm dziełe na rok
288 Podług Koppena (Uber Tumuli in Russland/ wyraz kurhan ma pochodzić od tatarskiego: gur, kur, albo kyr, poegórek, mogiła, i od szane, dom. Kurgane zatem, czyli Kurszane znaósyłoby dom lub schronienie grobowe.
289 Daug wiele, giwenu mieszkam.
290 Annuaire des Voyages eś de la Góographie, pour Tamie 1845, sir. 17%,
291 Do ich liczby dodaćby należsło, kopce sypane mianowicie na płaszczyznach Podola i Ukrainy przez Mongołów do oznaczenia kierunku szlaków, któremi wpadać i powracać mieli z wycieczek swoich do Europy, Był to więc rodzaj kurhanów drożnych-
292 Zapewne od wyrazu litewskiego Pełenaj, znaczącego po. iół.
* Annuuire eto, r. 1846, str. 51. (с. 460; знак сноски в тексте не распознан)
* Jeżeli p. Dubois uważa ostrokręgowe zakońcienia gór, za takie grobowce, to istotnie na łysych górach nad Wilenką pod Wilnem, kilka takich wierzchołków widzieć się daje. (с. 461; знак сноски в тексте не распознан)
* Jest to piękna wieś przy gościńcu z Wiłkomiórza do Wil. na prowadzącym, obecnie dziedzictwo P. Juliana Pomarnackiego. (с. 465; знак сноски в тексте не распознан)