Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Введение. История Литвы. Период 3 (часть 2 из 4): оригинал

Введение. История Литвы. Период 3 (часть 2 из 4). С. 57-73. Польский текст издания.

Walka ciągła s Zakonem odr. 1351. Czyny i przygody Kejstuta. Dalszy ciąg panowania Olgerda nad Litwą trzydzieści ląt prawie obejmujący, wystawia obraz nieustannej i uporczywej walki z Zakonem Teutońskim, który w niej znajdował jedyne żywioły przedłużenia bytu i świetności swojej. Ale zakon walcząc i zdobywając na akoło wszędzie, nie mógł wydałać dzikiej i silnej natarczywości Litwinów w obronie ziemi i bogów jej narodowych; szukał więc pomocy w gasnącym już duchu rycerstwa krzyżowego, który po ustaniu krucyat do ziemi świętej, chciał tu jeszcze ożyć w puszczach Litwy, gdzie ostatnie schronienie obrał sobie poganizm, wygnany przez wiarę Chrystusa z całej Europy. Co rok więc tłumy szlachty i książąt z Francyi, Anglii i Niemiee, z towarzyszami broni i sługami swemi, chciwe przygód i godności rycerskiej, garnęły się pod chorągiew zakonu, pomagając okrutnym Krzyżakom łupić i pustoszyć kraje Żmudzi i Litwy, mordować lub w niewolą zapędzać nieszczęśliwy jej lud, dla igraszkii urojeń własnych. Ale ten lud z którym jego naczelnicy dzielili toż samo przywiązanie do ojczyzny i bogów domowych, i też same nicbezpieczeństwa w uporczywych pa śmierć zapasach: nie miał potrzeb prawie, nie znał wygód, a wychował się w wojnie. Liche domostwa co rok niszczone od Niemców, co rok snadno odbudowywał, bogactw nie posiadał żadnych prócz żyzaej ziemi: a kiedy ich potrzebował, wypadał na rzeskich rumakach zbierać łupy u bogatszych od siebie chrześcian sąsjadów. Ciemne i nieprzebyte lasy były jego waroWają, gdsje się sam z dobytkiem swym chroni! fak szybko, jak szybki był najazd wrogów. Tam pod sędziwemi dębami czcił bogów, tam palił im na ofiarę jeńców, lub odprawiał pogrzeby poległych wojowników. Lecz obok tego stanu natury, w którym żył ten samodzielny naród litewski, książęta jego panując razem nad wielką częścią plemienia słowiańskiego, oswojeni z cywilizacyą chrześciańską, znali już jej potrzeby, powznosili miasta i zamki, utwierdzali granice warowniami; nie mogąc zaś zrównać potędze zakonu siłami ' tylko samej rodzinnej ziemi swej, siłami pogan: wywołali do walczenia z nim podwładnych sobie Rusinów, a nawet nie raz sprzymierzonych Tatarów. — Tym sposobem utrzymał się bój ciągły między Litwą a Zakonem Teutońskim, z różnem na przemiany szczęściem za życia Olgerda, Kejstuta i synów ich, aż do przenarodowienia Litwy i upadku Krzyżaków.— Wstrzymane wypadkami wyżej wymienionemi wzajemne najazdy Krzyżaków i Litwy, opóźnione morową zarazą grassującą w Prue siech, odnowiły się z wielkiém natężeniem roku 1351 za mistrzostwa Winryka Kniprode, który z gośćmi niemieckiemi zniszczył Żmudź pograniczną. Oddali mu sowicie wet za wet Olgerd z Kejstutem i synem jego Patirgiem(Patrykiem) Książęciem Smoleńskim,najechawszy Sambią r.1353, a w następnym okolice Ressla. Ponawiały się podobne napaści z obu stron w latach następnych, których jedynym skutkiem było spalenie włości, rabunek i uprowadzanie kobiet i dzieci w niewolą. Dopićro w r. 1357 kiedy się zakon zupełnie uspokoił ze strony Polski, Krzyżacy pomyśleli o stanowczej wyprawie na Litwę. Wzmocnieni hufcami rycerzy z Anglii i Francyi przybyłych, którzy ślubem obowiązali się do walczenia z poganami, wtargnęli na Żmudź pod dowództwem marszałka zakonu Daheafeld: Olgerd widząc Że na ten raz nie wydoła siłom nieprzyjacielskim, unikał spotkania: ale napadłszy z tyłu na obóz niemiecki, zabrał go w całości pozabijawszy straże; udając się potem do zwykłego fortelu, oświadczył W. Mistrzowi że żąda rozejmu i gotów jest przyjąć wiarę chrześciańską. Czy dla pokrycia zamiarów i zyskania czasu, czy też istotnie dla probowania: azali pod pewnemi warunkami nie przyjdzie kiedykolwiek do zabezpieczenia Litwy od srogiego drapieztwa zakonu: Olgerd wysłał r. 1358 do Cesarza Karola IV do Norymbergi poselstwo, donosząc o postanowieniu swóm ochrzczenia się. Uradowany Cesarz wysłał od siebie do Litwy arcybiskupa pragskiego, Bolkona Książęcia Swidnickiego i Mistrza prowincyonalnego Nollenburg dla ostatecznych układów. Zgodzono się na zjazd do Wrocławia, dokąd Olgerd miał przybyć dla widzenia się z cesarzem. Ze strony Cesarza główny warunek był przyjęcie wiary Rzymsko-katolickiej, ze strony Olgerda zwrócenie przez zakon krajów zagrabionych Litwie. Lecz Olgerd widząc że Krzyżacy nigdy szczerze tego warunku nie dopełnią, a z drugiej strony może przeczuwając wielkie trudności w nakło: nieniu Kejstuta i właściwej Litwy ze Żmudzią do porzucenia dobrowolnego swych bogów: zamiast przybycia do Wrocławia, posłał z doniesieniem że chrztu nie przyjmie, chyba mu Krzyżacy ziemie zabrane powrócą. Złudzony temi umowami zakon gotował się do nowej a grośniejszej wyprawy do Litwy, gdy tymczasem OIgerd uzbrajał się do dzielnego odporu. Kejstut korzystając z krótkiego uspokojenia się od Krzyżaków, wszedł w stosunki przyjaźni z Ziemowitem Książęciem Mazowieckim i umową 13 sierpnia r. 1358 w Grodnie zawartą, oznaczył stale granice swojego księztwa Grodzieńskiego od Mazowsza 27. — Skoro więc czas rozejmu upłynął, Krzyżacy w r. 1360 zaczęli robić znowu wycieczki wgłąb Żmudzi, dła odwrócenia uwagi Olgerda od budowania zamków, które na pograniczu wznosili. Trzykrotne jednak wyprawy to na Żmudź, to pod Grodno od samego W. Mistrza lub Marszałka zakonu Schindekopf przedsiębrane, niepowiodły się zupełnie. Ale czwarta na wiosnę r. 1361 pod naczelnictwem Henryka Kranigfeld wykonana, ważniejsze miała skutki. Krzyżacy dowiedziawszy się że sam W. Książe Olgerd z Kejstutem i Patrykiem znajdują się w pobliżu granicy pruskiej, napadli na nich z przemagającą zapewne siłą, w kwietnią niedziełę. Wałka była krwawa i zacięta przez cały dzień, Litwini straciwszy 150 ludzi zostali nakoniec przełamani i pierzchać zaczęli; tymczasem chcący ich wstrzymać Kejstut zwarł się z rycerzem Henrykiem Eckersberg, który uderzywszy go silnie włócznią zwalił z konia i wziął w niewolą. Chciał bronić ojca Patryk i rzucił się między walczących, lecz również strącony dzirytem z konia, musiał bić się pieszo, aż póki go towarzysze broni nie wyratowali, drugiego konia podając. Krzyża: cy z wielką radością zaprowadzili Kejstuta do Malborga i tam go w ścisłém więzieniu zamkowóm osadzili „Ale nie długo cieszyli się posiadaniem tak znamienitego jeńca. Wprawdzie liczna stfaż dniem i nocą czuwała przy drzwiaeh komnaty gdzie siedział Kejstut, nie przeszkodziło mu to. jednak do obmyślenia sposobów ucieczki. Obejrzawezy mieszkanie swoje książe, widział że okna żelazną obwarowane kratą nie czyniły żadnej nadziei ratunku, ale w jednej ścianie odkrył zasłonioną kobiercem framugę, której cienki mur przebiwszy można było spuścić się z łatwością do przekopu ża wały sataku. Kefstat postanowił pracować nad tem. "Tymczasem do więzienia jego nikt nie miał przystępu, fylke zacfany giermek W. Mistrza imieniem Alf, który mu jedzenie przynosił. Był on w dzieciństwie uwietiony przez Krzyżaków z Litwy, i ochrzczony pod imicniem Adolfa czyli Alfa. Widok słynnego męztwem i nieszczęściami bohatyra rodu swego, poufałe z nim rozmowy codztek w ojczystym języku prowadzone, olmdzając miłe wspomnienia rodzinnego kraju, skłoniły Alfa wiernego dotąd Krzyżakom, do ułatwienia ucieczki Litewskiemu książęciu. Jakoż Kejstut jednej nocy wybiwszy za pomocą jego szerókiotwór w owej framudze, spuścił się po drabinie do fossy, i tam znalazłszy konie przygotowane przez Alfa, przebrany w płaszcz krzyżacki schronił się razem z nim naprzód do lasów, a potém nocami pieszo przedzierając się przez głuche puszcze, dostał się nakoniec głodem i ranami wycieńczony do Mazowsza, na dwór córki swej Dannty posłubionej Książęcia Januszowi. Ale nie tu był koniec przygód, tego pamiętnego w dziejach Litwy rycerza. Powróciwszy do kraju, żeby się pomścić niewoli swojej, zaraz w jesieni wpadł do Prus w Galindyą i zdobywszy zamek Johannisberg, z ziemią go zrównał, poczém z wielkiemi Tnpami i wziętym w niewolą Komiurem Gdańskim Janem Kollia wracał de kraju. Tymczaseih zaszki mu drogę Komturowie z Rastenburga i Bartensztejnu, a wprowadziwszy w zasadzkę na głowę porazili. Sam Kejstut zwalony z konia, i cięty mieczem przez Krzyżaka Mikołaja Windekaim, powtórnie został jeńcem zakonu: Wszakże i tym razem waleczny i obrotny Książe Litewski, potrafił jakimś sposobem ujść niewoli krzyżackiej 28.,

Dalsze wyprawy Krzyżaków. Strata Kotona, klęski Litwy. Z tych pojedyńczych i cząstkowych najazdów przyszło nakoniec do walnej wyprawy ze strony zakonu, która potężny cios Litwie zadać miała. Na wiosnę roku 1362 Wielki Mistrz Winryk uprzedzając gotujący się przez Olgerda napad na Prusy, zebrał w Królewcu wielkie wojsko i sam z najprzedniejszemi rycerzami zakonu, Biskupem Sambijskim, oraz zaakomitemi ochotnikami z całej Europy, między któremi byli hrabiowie Hohenlohe, rozwinąwszy chorągwie P, Maryiiś. Jerzego, rzeką Niemnem na statkach wypłynął do Kowna, dla zdobycia zamku i zaniesienia potem wojny w sam śreodek państwa Litewskiego. Pospieszyli zaraz na odsiecz Kejstut od Niemna, Olgerd od Wilii z licznemi zastępy, ale nie mogąc wydołać równie potężnemu, a więcej wyćwiczonemu wojsku Teutonów, zmuszeni byli cofnąć się na góry otaczające miasto, i czekać sposobnej pory do ratowania załogi Kowieńskiej. Stamtąd musieli oba patrzeć jak rycerze zakonni ściśle opasawszy zamek, w widłach przy ujściu Wilii do Niemna położony i mocno obwarowany, gotowali się zdobyć go sttarmem. W tym celu wykopali naprzód wielki rów od Wilii do Niemna niżej koryta jego, i ogradzając się tam zasiekami do koła, bardzo warowny szaniec dla siebie utworzyli: potém biegli mechanicy wznieśli dwa tarany do tłuczenia murów aż do wysokości ścian zamkowych. Mistrz zatóm bez zwłoki przystąpił do szturmu. Długo i z niesłychaną walecznością bronili się Litwini; Krzyżacy naprzód zdobyli basztę nad Wilią, a wreście dniem i nocą mordując oblężonych walką i kruszeniem wałów, potrafili znaczny wyłom w murze opasującym zewnątrz zamek zrobić. Załoga litewska schroniła się do samej twierdzy, i tam do upadłego Bronić się zaczęła. Około kwietniej niedzieli Mistz Markward wzniósł nową machinę, którą aż do wielkiej środy tłuczono bezustannie mury wewnętrzne zamku, dla zrobienia wyłomu; co wiedząc Kejstut prosił o glejt do rozmewy z Mistrzem, ale ta na niczém spełzła. W. Mistrz w wilią Zmartwychwstania Pańskiego zapaliwszy za pomocą podsunienia pod wały innej nowej machiny, zamek, zdobył go szturmem po dzielnej i zaciętej obronie Litwinów, których 3,500 od miecza lub ognia miało zginąć, a 36 tylko z Wojdatem synem Kejstuta i dowódcą zamku, dostałosię w niewolą. Nazajutrz w dzień Zmartwychwstania Pańskiego Biskup Sambijski, mszą i komunią dziękował Bogu za świetne zwycięztwo dane chrześcianom; Olgerd zaś z Kejstutem nie mogąc zapobiedz klęsce spółrodaków, stali na górach przypatrując się z ropaczą zdobyciu najwarowniejszej twierdzy swojej, i śmierci tylu walecznych jej obrońców. Rychłém następstwem upadku Kowna było zburzenie przez Krzyżaków twierdz litewskich nad Niemnem leżących, Pisten i Wiełony. Zachęceni rycerze niemiecey takióm powodzeniem wyprawili się w następnym 1363 r. z Prus i Inflant wgłąb Litwy, okolice Łabunowa/i Żejm złupili; lecz z drugiej strony kusząc się o opanowanie Grodna, przez Patryka innego syna Kejstuta od tego miasta odparci zostali, pomimo tego -że wielu rycerzy z Anglii i Szkocyi przybyłych w pomoc im przyszło. Olgerdi Kejstut widząc za jednym zamachem zniszczone wszystkie twierdze nad Niemnem, które dotąd wstrzymywały, a przynajmniej ntrudzały zakonowi napady na Litwę, a bojąc się o same stołeczne grody Troki i Wilno, które tym sposobem zupełnie odsłoniene zostały: zajęli się nażpilniej odbudowaniem zamków w Kowanie, Pisten i Wielonie, do których jeszczęsnową twierdzę przydali przy ujściu Niewiaży da Niemna. Niedługo wszakże zamki te powtórnemuy zniszczegiu ulegiy, bo Krzyżacy z wielkiemi siłami najechawszy Litwęr, 1364, nietylko tej warowni kończyć przeszkodzili spaliwszy to co było zaczętém, alę zamek Pisten po dwudniowóm oblężeniu został przez załogę litewską opuszczony. Sam W. Mistrz zdobył Wielanę dzielnie bronioną przez Gastalda, który w niewolą wzięty, zdradziecko zamordowany został. Tak szkodliwe najazdy Krzyżaków, grożąc coraz większóm niebezpieczeństwem Litwie, zmusiły nakonięc jej książąt do powetowania klęsk tych, w kraju nieprzyjacielskim. Wypadł więc Kej-.stut sam pojedyńczo upatrzywssy porę do Prus, w tym samym roku jeszcze, i w okolicach Georgenburga wiele łupów i niewolnika zabrał. Ale w następnym 1365 r. ną częlę potężniejszej wyprawy W. Książe Olgerd z Kejstutem, Patrykiem i Alexandrem Koryatowiczem książętami, udalisię do Szalawii ziemi zakonnej, a wszystko spustoszywszy do zatoki Kurońskiej ogniem i mieczem, dwa zamki zniszczyli: a potém przedmieścia Tylży iRagnity spaliwszy, z ogromną zdobyczą i gromadą więśsłów wrócili do kraju. Wprzód jednak równie jak Niemcy chrześcianie pod Kownem, nabożeństwem i przy. jęciem komunii dziękowali Bogu za zwycięztwo: oni obyczajem dawnym narodowym zapalili stos ofiarny swoim bogom, gdzie obok zabitego cielca, poświęcili jediego z więźniów krzyżackich. Jednakże rok ten nowym wypadkiem zasmucił, strapioną tylu klęskami Litwę. Butowt (Butaw) jeden z synów Kejstuta, i inny jeszcze Książe Litewski Surwiłł, z powodów nieznanych historyj, uknowali spisek na obalenie władzy najwyżsśéj Olgerda, postanowiwszy za pomocą samychże Krzyżaków przywłaszczyć ją dla siebie. Odkrył te zamachy Dyrsun namiestnik Wileński, a Butowt_ z Surwiłłem ujechali do Insterburga oddając się w opiekę zakonu Uradowali oni wprawdzie ochrzczeniem się swém Niemców, ale sami nie potrafili dokonać zgubnych zamiarów dla Litwy. Kejstut zażalony na Krzyżaków, za przytułek dany zdrajcom kraju, zemścił się nad niemi zdobycienr i śpaleniem zamku Johannisberga.— Groźniejszą była od poprzedzających wyprawa W. Mistrza, któremu źdrajca Butowt towarzyszył, na Litwę w sierpniu tegoż roku. Krzyżacy wówczas po raz pierwszy dotarli aż pod bramy samego Wilna, spustoszywszy na początku powiat Kowieński, a potem zdobywszy Kernów i zainek w Mejszagole. Równe tym najazdy, co rok wza, jemnie po razy kilka wykonywane, z niezmiernym uciskiem luda i zgubą nieszczęsnego kraju, trwały bez przerwy w następnych latach aż do 1370 r. Najczęściej w nich Kejstut przewodził, najczęściej on sam niezrównąny w męztwie, czynności i podstępach wojennych, lotem błyskawicy zapuszczał mściwy swój oręż wgłąb posiadłości zakonnych, wtenczas kiedy rycerze teutońscy plądrując Litwę mniemali że go mają przed sobą. Olgerd zaś pospolicie gdzieindziej walczył, lub. inne sprawy załatwiał, o czém zaraz mówić będziemy. Ale w r. 1370 wojna ta z większém natężeniem prowadzona, większe też skutki w swych działaniach okazała. Kejstut rokiem wprzódy rozgniewany na marszałka zakonu, że zdobywszy zamek litewski Bajerburg, załogę pomimo proźby księcia nielitościwie w pień wyciąć kazał, przyrzekł mu że na przyszłą zimę zawita do Prus i potrafi się zemścić. Jakoż dotrzymując słowa spólnie z Olgerdem zebrawszy liczne wojsko 60 do 70,000 wynoszące z Litwy, Rusinów i Tatarów, przy końcu zimy r. 1370 wtargnęli do Prus. Kejstut postępując z okolic Grodna wpadł do ziemi Golędzinowskiej i zamck Ortelsburg spalił, a potem przeleciawszy prawie sam środek Prus, połączył się w Sambii niedaleko Kurońskiego hafu z wojskiem Olgerda, z którym już spolnie zaczął dobywać zamku Rudawy. Niedaleko stamtąd pod Królewcem, leżał obozem sam Wielki Mistrz Winryk z dostojnikami zakonu i licznemi gośćmi z Europy, zebra» wszy około 40,000 zbrojnego ludu: W niedzielę 17 lutego ruszyli się Krzyżacy z obozu swego, i uderzyli na stanowisko litewskie. Krwawa i zacięta była walka z obu stron, ale niepewna do południa; nakoniec lewe skrzydło którém Olgerd dowodził, złamane zostało i' uchodzić zaczęło do lasów ku wsi Laptawie, co widząc Kejstut po długim boju zmuszony był także ustępować. Olgerd porobiwszy zasieki w lasach, nazajutrz znowu został napadnięty i bitwa z równąż zaciętością wszczęła się na nowo; ale cios śmiertelny, który Wojszwiłło szwagier Kejstuta zadał w twarz marszałkowi zakonu Henrykowi Schindekopf, ostudził zapał Krzyżaków. Litwini chociaż hitwę przegrali, więcej mieli korzyści od zwycięzców, bo Niemcy prócz marszałka samych komturów i przedniejszych dostojników 26, a innych rycerzy do 200 stracili, prócz wielkiej liczby żołnierstwa. Litwini chociaż większe może straty w ludziach ponieśli, ale z bogatermi łupami do kraju wrócili. W pamiętnej owej bitwie pod Rudawą, Jagiełło syn Olgerda i Witowd (Witold) syn Kejstuta, oba w samym kwiecie młodości, walcząc pod znakami swych ojców, po raz pierwszy występują na pole sławy i historyi. — Zaraz w jesieni tegoż samego roku na odgłos zbyt okrzyczanego zwycięztwa przez Krzyżaków, znakomici rycerze z Niemiec, Leopold Książe Austryacki, dwaj książęta Bawarscy, Landgraf Leuchtenberski i wielu innych, na czele tysiąca zbrojnych przybyli do Prus, dla walczenia z poganami. Powiódł ich W. Mistrz na Żmudź i całą. krainę między rzekami Jurą i Niewiażą, aż do Kołtynian splądrował w ciągu sześciu dni. Wywzajemnił się Niemcom natychmiast dzielny Kejstut, podobnymże napadem na okolice Insterburga. — Przez następne sześć lat takiemiż samemi najazdami, bez ustanku niszczyły się obie strony; krainy pograniczne ani ludzi, ani włości już nie miały do nasycenia wzajemnych mordów i rabunków. Jedna z takich wypraw pod wodzą Olgerda, Kejstuta, Książęcia Swerdejki i Witowda, w czerwcu roku 1376 odbyta, więcej się nad inne dała we znaki krajom zakonnym; Litwini tłumy jeńców chrześciańskich uprowadzili do siebie. Lecz Krzyżacy w r.1377, walniejszym napadem postanowili zatrwożyć państwo Litewskie.

Marszałek zakonu Gotfryd Linden na czele gości zagranicznych i 12,000 zbrojnych, wtargnął w powiat Trocki, a Merecz i Sumiliszki aniszczywszy podstąpił pod zamki Trockie bronione od Kejstuta, i nie mogąc ich dostać, po spaleniu miasta przyszedł oblegać Wilno, Stary Olgerd zamknąwszy się z rodziną w zamku odparł nieprzyjaciół, lecz większa połowa miasta spaloną została. W trudncm położeniu zostając W. Książe wzywa do rozmowy i zgody dumnych dostojników zakonu i obcych rycerzy, podejmuje ich wspaniale i ugaszcza w Wilnie, a Kejstut w Trokach; odchodzą drapieżni wojownicy uczyniwszy zawieszenie broni, ale Witowd udał się przodem w 500 koni i zniszczywszy wszelką żywność po drodze, ścigał powracających nieustannie, tak, że przez 6 dni chleba nie widząc, zaledwo z życiem za Niemen się przebrali 29. — Ostatnia wielka wyprawa Krzyżaków za panowania Olgerda odbyła się na Żmudź w tymże samym roku 1377, w którym Jagiełło objął tron Litewski, ustąpiony sobie, jak się zdaje za życia ojcowskiego. Celem jej było jedynie uczczenie Albrechta Książęcia Austryi, bo natychmiast po spaleniu kilkunastu wsi i wyrznięciu wiele bezbronnego ludu, został on passowany rycerzem wraz z przybyłą w orszaku jego szlachtą z Niemiec; sute uczty zapełniły resztę pozostałego czasu od mordów i rabunku, a głód i słoty zmusiły mniemanych zwycięzców do powrotu do Rrólewca. Takiego to rodzaju wojna, w której robiono sobie igrzysko z życia całego narodu, w duchu średnich wieków prawa i zaszczytna, trapiła Litwę przez cały ciąg panowania Olgerda! 'Takiemi środkami zakoa teutoński usiłował ostatnich pogan w Europie wprowadzić na łono wiary Chrystusa, i nauczyć świętych prawd Ewanielii!

Znowu zatargi % Polską o Wołyń. Wyprawy śukłady % Moskwą. Przewaga Litiry na Rusi Wschodniej. Zhołdowanie Tatarów. W pośród takich zapasów z Krzyżakami, Olegerd mając dzielnego wyręczyciela w osobie brata i przyjaciela swego Kejstuta, zwracał skwapliwie baczne oko na stan i stosunki polityczne sąsiednich mocarstw z Litwą. Dawne sojusze z Polską związkiem małżeństwa Aldony z Kazimierzem W. umocenione, słabieć zaczęły po jej zgonie; Wołyń stał się jabłkiem niezgody między dwoma narodami. Jednakże trudno było monarsze litewskiemu rozpierać się długo orężem o zwierzchnictwo nad tym krajem, ho zawzięta wojna z zakonem, zaledwo mu trochę czasu spokojnego od niej zostawiała. Powiedzieliśmy już wyżej, że traktat Olgerda w r. 1351 z Królem Kazimierzem zawarty, podzielił Wołyń, Polesie i Podole między dwa państwa. Kejstutowi przyznano posiadłość Polesia, Lubartowi Wołynia. Wszakże owi Książęta Litewscy w Rusi południowej panujący, i Lubart i Narymuntowicze, nie chcieli zachować się w pokoju z Polakami. Lubart siedząc w Łucku, w dwukrotnej wyprawie do Polskir. 1354, raz zdobył Halicz, drugi raz aż pod Zawichost kraj splądrował i Włodzimierz opanował. Ciągła burzliwość Lubarta zmusiła Kazimierza W., do wielkiej wyprawy przeciw niemu w r. 1366. Wyzuty ze wszystkich posiadłości swoich orężem polskim, udał się pod opiekę Olgerda, który powtórny układ zawierając z Polską tegoż roku, potrafił wyjednać dla Lubarta powrót ziemi Łuckiej i Włodzimierskiej, a dla Kejstuta zabezpieczyć dziedzictwo Brześcia, Drohiczyna i Bielska. Lecz odtąd Książe Lubart ściślej poddany był zwierzchności lennej W. Księcia Litewskiego; Polska zaś granice swoich posiadłości na Wołyniu oparła o Krzemieniec. Tak tedy z Kazimierzem W. zachowała Litwa, odtąd aż do zgonu jego trwały pokój; Mazowsze tylko, a raczej posiadłości Mikołaja Biskupa Płockiego, za jego związki z zakonem nieprzyjazne Litwie, doznało strasznej zemsty Kejstuta. Napadł on w r. 1368 niespodzianie na Pułtusk, zrabował i spalił miasto z okolicznemi włościami, a potém zniszczywszy zamek, powrócił z wielką zdobyczą i mnóstwem niewolników do siebie. Wkrótce jednak śmierć Kazimierza ośmieliła Lubarta do nowych kłótni z Polską, a nawet całą potęgę Litwy zwaliła na nią. Sam Olgerd i Kejstut połączeni z Lubartem zagarnęli w r. 1370 pod swoję władzę, resztę Wołynia i Rusi halickiej część znaczną, aż do ziemi Lubelskiej; zagony zaś swe aż w Sandomirskie zapuścili, zdobywszy warowny klasztor Benedyktynów na Łysej górze. Utrapieni Polacy taką napaścią, nie mogli jej zapobiedz, dla niezgód domowych pod niewieścim rządem Elżbiety Łokietkowny. Gzém rozzuchwalona Litwa powtórzyła w roku 1376 swój najazd pod przewodnictwem Kejstuta, Lubarta, Jagiełły i Witowda, bo już sędziwy Olgerd domu pilnował, i aż pod Tarnów i Sandomierz spustoszenia rozniosła. Klęski te pobudziły Ludwika Króla Polskiego i Węgierskiego du wyprawienia się na czele silnych wojsk r. 1377, przeciw książętom litewskoruskim, a szczególniej do ziemi Bełzkiej. Układy za pośrednictwem Kejstuta, zagrodziły dalszej wojnie, i Olgerd przy śmierci swej zostawił państwo Litewskie w pokoju z Polską. Śmielsze było postępowanie Olgerda z Moskwą; uważany za opiekuna przez Psków i Nowogród, a za zwierzchnika od mnogich kniaziów szukających pod tarczą potęgi litewskiej ochrony od ucisku Tatarów, spokrewniony z wielu innemi, oparł ten wielki mocarz granice swego państwa aż o Możajsk, i nie raz orężem lub umowami pojednywał zatargi niezgodnych między sobą władców Rusi północnej. Tak w r. 1352 przez posłów swoich ochronił Smoleńsk od przewagi W.Książęcia Symona Iwanowicza, jużidącego z siłami znacznemi z Moskwy na opanowanie tego miasta. Wielka przestrzeń północno-wschodniej Rossyi przeszła była do r. 1360 pod panowanie lub opiekę Olgerda. Mścisław, Brańsk, Biała, Rżew, cała ziemia Siewierska należały do Litwy; T wer i Smoleńsk, oprócz Pskowa i Nowogrodu Wielkiego, władzę jego zwierz. chnią uznawały 30. Jeden tylko Dymitr Iwanowicz Dońskim póżniej nazwany, W. Książe Moskwy, przewidując zamiary litewskiego monarchy, i sam już dążąc do otrząśnienia się z jarzma tatarskiego, i pozyskania jedynowładztwa Rossyi, postanowił mu się oprzeć. Gdy wielu kniaziów pogranicznych Litwie, waśniąc się z Dymitrem o wypłatę haraczu Tatarom, wzywało epieki i pomocy Olgerda: przybył W. Książe Litewski ze znaczném wojskiem do Witepska w zamiarze rozstrzygnienia tych sporów, i wezwał Dymitra do zadosyć uczynienia skargem żalących się na niego. Lecz Dymitr zaufany W siłach własnych, a może i pomocy hanów, wyzwał Olgerda do walki. Zaszła w dniu 21 listopada r. 1365 bitwa nad rzeką Trostną; w niej wojsko litew-' skie odniosłszy zwycięztwo podstąpiło pod Moskwę, o której mury tryumfujący Olgerd skruszył kopią31. Dymitr zawarł z nim przymierze, ale w pięć lat potem (r. 1370) zacząwszy uciskać Michała Alexandrowicza Kniazia 'T werskiego i szwagra Olgerdowego, dał powód do powtórnej wyprawy Litwinów na swoją stolicę. W grudniu znowu Olgerd stanął pod Moskwą, nie chcąc jednak w przezorności swej puszczać się na losy długieji odległej wojny, znowu zakończył spory układem i skojarzeniem małżeństwa córki swej Heleny z Włodzimierzem bratem Dymitaa. Wszakże burzliwy książe Twerski i nieubłagany spółzawodnik Dymitra, stał się jeszcze po raz trzeci powodem do niezgody między Moskwą a Litwą. Podmówiwszy naprzód Kcjstuta, Andrzeja Książęcia Połockiego i Dymitra Korybuta do najazdu krajów W. księztwa Moskiewskiego, obległ z niemi r. 1372 Perejasław i ogromne łupy z tamtych stron pozabierał, a później sam ze swojóm wojskiem zniszczył miasto Torżek. Dymitr wezwawszy pomocy całego narodu obrażonego gwałtami Michała, zachwiał panowanie jego w dziedzicznem księztwie. Stary Olgerd jakkolwiek niechętny nadwerężać wieczyste z Dymitrem przymierze, poszedł znowu w pomoc książęciu Twerskiemu, i po trzeci raz zbliżył się do Moskwy. Wyszedł Dymitr ze swojemi do nowej walki, już miało przyjść do spotkania, już kilka dni obie strony stały przeciw sobie, grożąc wzajemnie: aż nakoniec duch zgody natchnął serca wojowników i pod Borowskiem stanął pokój I sierpnia r. 1372, określający wzajemne obowiązki i granice między władcami Tweru i Moskwy. — Pełożenie Litwy względem Tatarów za epoki Olgerda, było jeszcze poważniejsze i groźniejsze dla nich niż dla kogo innego. Horda Kipczacka począwszy się ad roku 134 I osłabiać damowemi kłótniami i dzielić, nie mogła już dosięgać strasznemi swemi najazdami Litwy, która i dawniej nawet umiała zachować z nią zgodę, pomimo coraz większego posuwania się w głąb Rusi ulegającej eciężkiemu jarzmu Mongołów. "Te ich niesnaski wewnętrzne sprawiły nakoBieęc oderwanie się od głównej ordy, Krymskich Tatarów, którzy grasując na Podolu zmusili Olgerda do zrobienia walnej wyprawy na nich, e czóm jużeśmy wyżej wspomnieli. Ale potężny ów mocarz pokonawszy najezdników w bitwie za Dnieprem, nie przestał na tóm, i w tymże samym 1363 roku przeszedł za uciekającemi Przekopem na półwysep Chersoński do własnego ich siedliska. Całą tę.krainę przebiegłszy, zdobył samo miasto Cherson, i z ogromnemi skarbami w świątyniach i domach zabranemi powrócił do Litwy. Odtąd Tatarowie Krymscy podlegać zaczęli państwu Litewskiemu. a następcy Olgerda blisko przez dwa wieki stanowili i zmieniali im hanów.— Sławny tea wojownik ustępując tronu synowi swemu Jagielle, zostawił kraj potężny z Litwy pogańskiej, do której wstępu spokojnym apostolom chrześciańskim pozwalał, i Rasi złożony, systematem feudalnym politycznie związany: zostawił pokój i bezpieczeństwo od wschodu i południa, ale przekazał walkę mściwą i nieskończoną z zakonem 'Teutonskim przysięglym ną zagubę narodą litewskiego.

Сноски

27 Ważny dokument tego ograniczenia, który nam szezegółowie posady Litwy od Mazurów oddziela, i po części odkrywa siedzibę, a może i ród Jadźwingów: znajduje się dotąd w aktach ziemskich ziemi Wizkiej od r. 1343 do 1544, Nr. 7. — Naruszewicz przy” wodzi go w T. VI, ks. III, 205 i w przypisach, Histori Narodu Polskiego.

28 O tej niewoli Kejstuta ob. »Kronikę Wiganda» str. 111—15 iVoigt T. V. p. 143—8. Niektórzy kronikarze utrzymują, łe Kejstut prócz tego, był już rokiem wprzódy (r. 1360) wzięty w niewolą, w bitwie z Arnolfem Wittingofem Mistrzem Inflantskim.

29 Wigand p. 227.

30 Karamsin T. IV, str. 255—63, nota 377.—Ustriałow.

31 Narbutt, T. V, 155.