Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Введение. История Литвы. Период 2: оригинал

Введение. История Литвы. Период 2. С. 19-32. Польский текст издания.

Wstęp. Dzieje Litwy. Okres 2

Początki właściwéj Litwy. Do XII wieku Litwini (Letuwis, Letuwnikas) jednoplemienni z Prusakami, węzłem religijnym z niemi połączeni, żyjąc po osadach i włościach, bez miast, wpośród lasów, spólnie też ztćmi pobratymcami wybiegali na zajazdy lub odparcie cisnących się ku nim Słowian, Lechitów i Mazurów. Imie ich zatém jako odleglejsze od pola działań, pokryte było głównem nazwiskiem Prusaków 5. W ubóstwie życia myśliwskiego, i rolniczego o tyle tylko ile zaspokojenie piérwszych potrzeb życia wymagało, społeczny ich porządek ograniczał się gminowładzwem; a jeżeli przymieszanie się Skandynawów wywolało pewną odmianę w ideach religijnych, jeżeli nauczyło ich może stawiać tu i owdzie drewniane warownie, pewnie jednak iż długo nie skłoniło ich do poddania się rządowi stałych panów i książąt. Wzmianki w dziejach tu i owdzie o naczelłnikach tego pokolenia przed najściem Krzyżaków na Prussy i Łotwę, służą raczéj chwilowej starszyznie do wypraw wojennych wybranéj, aniżeli panującym książętom. Dla tego więc, zamierzywszy W tak szczupłym zarysie skreślić obraz historyi starożytnej Litwy, nie będziemy się zastanawiać nad imionami i wypadkami mgłą zupełnej niepewności pokrytemi. Jednakże przed tém wielkiém wstrząśnieniem Lettoriskiego narodu przez Apostolstwo Krzyżackie, właściwa Litwa prócz udziału w wojnach Prusaków z Polakami, należeć zaczęła przez zetknięcie się z pokoleniem Słowian Krewiczów do spraw i działalności publicznej w tym zakącie Europy. Zrazu ludy bliższe granic wymienionych teraz Słowian, w górze rzeki Wilii zamieszkałe, uległy w pewnym stopniu władzy Jarosława Włodzimierzowicza W. Książęcia Kijowskiego, w połowie XI wieku. W tak małoludnym i ubogim kraju, władza ta ograniczając się na jakiejś daninie skór zwierzęcych, tyle tylko znaczenia mieć mogła, ile wstrzymała samychże Litwinów wprawionych spólnemi najazdami z pogaństwem pruskiém na Mazowsze, od wpadania na Rusinów. Lecz z końcem jedenastego wieku, gdy Ruś Kijowska z jednój strony napastowana od Połowców, z drugiéj wojowana przez Polaków, zaczęła słabnąć i drobnieć przez podziały na księztwa: zmieniła się postać rzeczy. Litwini podnosząc głowę, stali się nawzajem zaborcami Rusinów. W téj epoce przebijają się w ciemnych tradycyach początkowej historyi, imiona Kernusa domniemanego założyciela Kernowa, który miał być w Litwie zwierzchnim książęciem, i Połock już zdobył, i Gimbuta który przewodził Żmudzinom w kłótni ich z pobratymcami Letgałami czyli Łotyszami. Są jeszcze inne nazwiska należące do różnych bądź książąt, bądź naczelników wypraw wojennych, którzy razem lub też kolejno objawiają się u kronikarzy. Ale krytyka historyczna, pomimo usiłowań niektórych dziejopisów, nie pozwala nam z pewnością ani nawet z podobieństwem do prawdy, ani kolei ich panowania ani rodowodu ich pochodzenia oznaczyć. Wreście do końca XII wieku czyny ich mało znaczące i ogólnie tylko znane, ściągając się do wzajemnych napaści na Ruś, lub obrony kiedy ta przemagała, nic stanowczego nie wywołały. Monarchia w Litwie. W. takiém położeniu zastało Litwę przybycie apostołów niemieckich z jednej strony do Łotwy nad brzegi Dźwiny (r. 1201) pod imieniem kawalerów mieczowych, z drugiej do Pruss (r. 1225) pod nazwą rycerzy zakonu 'Ieutońskiego Panny Maryi (Krzyżaków). Łotwacy mniéj liczni a przedtem jeszcze osłabieni napaściami książąt Ruskich, w przeciągu prawie lat trzydziestu ulegli przybyszom; Prusacy potężniejsi, po długich dopićro i krwawych Walkach upadli pod jarzmem niemieckim i stali się chrześcianami ostatecznie (r. 1265). W obu tych walnych sprawach Litwini dzielili niebezpieczeństwa zagrażające ich pogańskiej narodowości, czynniejszemi się jednak okazali w zapasach Kuronów i Semigallów z rycerzami mieczowemi Inflantskiemi, aniżeli w wojnach Prusaków z Krzyżownikami, bo tn ludność dzielna i silniejsza w Hczbie, mniéj wymagała ich uczestnictwa. W tymie samym przeciągu czasu Mongołowie (Tatarzy) posuwając się z Azyi do Europy, zaczęli srogiemi swojemi najazdami trapić Raś południową. Litwini mający już wodzów pewną władzą monarchiczną nadanych, nieomieszkali korzystać z takiego stanu rzeczy; napady ich z północy sięgały ziem Nowogrodu wielkiego, kończyły się jednak pospolicie na łupieztwie. Lecz wyprawy ku południowi i wschodowi były zaborezemi, i kolejno od keńca dwunastego wieku do środka trzynastego postępując, dosięgły granic państwa RuskoHalickiego. Wojny wywołując do ceraz większéj czynności ludy litewskie przyczyniły się do założenia wśród nich rzeczywistego państwa i skupienia władzy najwyższęj w ręku najdzielniejszego z książąt. Takim z nich, o którym już historya zatrzymała pewniejsze podania, okazał się Ryrgold, syn Algimunta. Wielkim umysłem i walecznością celujący między innemi książętami, potrafił rozproszoną ich władzę ześrodkować w osobie swojej, i zostawszy najwyższym ich zwierzchnikiem, czyli Wielkim Książęciem; stolicę swą z Kernowa przeniósł do Nowogródka (r. 1230). Oręż jego dał się uczuć w Inflantach Rycerzom Mieczowym, kiedy podwładanych sobie Semigallów i Kuronów posiłkował, ale często powtarzane najazdy jego na ziemię inflantską znagliły Mistrza Volkwina do zrobienia wyprawy aż wgłąb Litwy i samego państwa Ringolta. Zaszła w r. 1236 krwawa bitwa pod Kamieniem w dzień ś. Maurycego, w któréj sam Mistrz z przedniejszóm rycerstwem swojém poległ na placu i mało co mieczowników uszło z pogromu. Wypadek ten głośny nawet w Rzymie zatrwożył zakon Iluflantski, ale nie miał tak stanowczych skutków jak wielkie zwycięztwo, które tenże sam Ringolt rokiem wprzódy odniósł pod Mohilną nad książętami Ruskiemi. Odtąd bowiem Połock poddał się władzy Litewskiéj, rządził nim książe Mingajło pod zwierzehniemi rozkazami Ringolta, "który nakoniec dawszy głośniéj poznać imie Litewskie na wschodzie Europy i założywszy przyszłą potęgę naroda, umarł około r. 1240. W piérwszym dziesiątku lat po zgonie jego, zdaje sfę że Litwa przez pomknięcie się Tatarów wgłąb Rusi, swobodnie ziemie jej pobliższe zdobywała pod różnemi wodzami, z których Erdziwił więcej się od innych odznaczył. Jednakże ta nawała mongolska dosięgła Litwinów w samym środku ich państwa: Grodno, Wołkowysk, Nowogrodek i Słonim zburzone zostały.

Przystwojenie Rusi. Dopićro wystąpił w postaci historycznéj na widownią dziejów politycznych owéj epoki, sławny Meudowg (Mindowe, Mendog) 6 w saméj połowie XIII wieku, i Litwę jako monarchią już wprowadził do obrębu działań chrześciańskiéj EuroPY. Małym jeszcze będąc władcą jakiejś części Litwy w młodości swojej, ukazuje się naprzód w historyi między licznemi książętami tego narodu, którzy w r. 1215 3 wdową po Romanie królu Halickim i synami jej Danielem i Wasilkiem przymierze zawierali 7. Lecz do roku 1241 w taką urosł potęgę, bądź wyższością umysłu swego, bądź zgładzeniem równych sobie książąt i pokrewnych swoich, że się stał sam jeden Wielkim Książęciem Litwy i Żmudzi, a jeżeli jeszcze jacy więksi możnowładcy pozostali, ci tylko byli jego namiestnikami. Wszakże jak mówią. kroniki dawne, usunąwszy z Litwy synowców wysłał ich na szukanie państw dla siebie po sąsiedzkich miastach białej Rusi. Tym sposobem Towciwiłł, Wikind i Erdziwiłl synowie Montwiłła brata Mendogowego, za pomocą zapewne stryja stali się kniaziatni Połocka, Witebska i Smoleńska, siestrzan zaś zwany Trojnat czyli Strojnat zarządzał Zmudzią; gdy tymczasem Mendog sam żeby czuwać bliżej nad groźnem mu sąsiedztwem książęcia Daniela, a razem utwierdzać panowanowanie Litewskie w grodach zawojowanych przez Ryngolta, ciągle utrzymywał stolicę w Nowogródku. Ale synowcowie, Erdziwiłł w Smoleńsku, Wikiad w Witebsku, a Towciwiłł w Połocku zarządzając temi krajami, stawszy się obrońcami religii i praw tych swoich ziem, zjednali sobie wielkie stronnictwo między mieszkańcami. "Towciwilł nawet przyjął wiarę wschodnią, i ochrzcił się pod imieniem Teofila. Zawistnóm okiem spoglądał na ten wzrost i przenarodowienie się krewnych swoich Mesdog; poczyniwszy więc przygotowania do walnej wyprawy na Ruś, wyszedł przeciw Towciłowi na zdobycie Połocka. Książęta Białoruscy nie czując się dość silnemi do odparcia potęgi stryjowskiéj wysłali z pomiędzy siebie Wikiada do Inflant dla wyjednania posiłków od Mistrza tamtejszego, które zbyt drogo opłacone zostały, bo ciż książęta ustąpili Krzyżakom połowę Zmudzi i ziemi Jadźwingów przez dobrowolną ugodę. Ta jednak pomoc inflantska tyle dokazała, że Mendog nie mógł dostać Połocka, a nawet zagrożony napaścią Daniela i innych książąt Rusi połudoiowej, cofnął się do Litwy (r. 248). Tymeczasęna Kuronowie elśnieni eoraz więcój ed Mieczowników z laflant blagali o pomoc Mendoga, który właśnie rad z mastręczającej się sposobności do zemsty nad Krzyżakami, wywiódł trzydzieści tysięcy. Litwy i obległ zamek Ambote (r. 1248). Wszakże niesprzyjało mu szczęście i przegrawszy bitwę z Mistrzem, tym spieszniéj uchodzić musiał do kraju, im z większemi siłągai Tatarów i Rusinów Daniel zbliżał się do granic Litwy południowej. Krzyżacy splądrowali wówczas Zmudź całą, a niebawnie Daniel i Wasiłko z Tatarami slamęli w państwie Mendoga. Stanowcze zwycięztwo Litwiaów pod Kojdanowem (r. 1249) gdzie wódz Mongolski laj poległ, wyprowadziło na chwilę z przykrewalecznego Mendoga. To jednak niedługo trwało, bo chociaż udało mu się nakoniec wygnać z Połocka Toweiwilła, równie jak Erdziwiłła z jego dziel-. nicy: mie służyło mu szczęście w powtórnym boju z laflantczykami, których Mistrz nowy Stuckland wygrawszy (r. 1251) walną bitwę z Mendogiem w Kurlandyi, nietylko Zmudź zajechał, Semigallią ukorzył, ale nawet wgłąb Litwy aż nad Wilią zaszedł, ciągle zwyciężając i kraj niszcząc. Jednocześnie prawie Tow. ciwiłł z bracią udawszy się pod opiekę Daniela wtar. gaął do Rusi Litewskiej, i razem z Danielem i Wasil. kiem aż do samego Grodna się posunął; 'Trojnat nawet z Niemcami się kojarzył. Przywalony temi pieszczęścia. mi Mendog zaprosił Mistrza Inflantskiego do ugody; leez ten oświadczył mu, Że. ze swojego powołania nie może wchodzić w żadne układy z książęciem pogańskim, chybaby z całym narodem przyjął wiarę chrze. ściańską. Ządał potém zatwierdzenia ustąpionéj zakomwi Kurlandyi przez synowców jego, obiecując na wzajem wyjednanie mu u Papieża korony królewskiéj.

Zgodził się po niejakiém wahaniu się Mendog na tak

ciężkie warunki, i z żalem zrzekł się wszelkiego prawa do Kurlandyi. Około tegoż czasu z Danielem również zawierając zgodę, Słonima i Wyłkowyska przy-.

muszony mu był ustąpić, a w zakład dać syna Wołstynika.

Wpływ Cywilizacyi Chrześciańskiéj. Chrzest Mendoga. Dotrzymując przyrzeczeń danych Mistrzowi Infiantskiemu Mendog na wiosnę roku 1251 nietylko ochrzcił się z żoną, dziećmi i dworem swoim, oraz licznóm ryeerstwem, ale jeszcze państwo swe pod zupełną opiekę i zwierzchność Stolicy Apostolskiej poddał, wysławszy. uroczyste poselstwo do Rzymu. Nawzajem Papież Innocenty IV wynosząc Litwę do go. dności królestwa, upoważnił Henryka Biskupa Cheł- _ mińskiego do namaszczenia Mendoga na króla. Obrzęd. tej koronacyi odbył się uroczyście r. 1252 na polu pod Nowogródkiem; Mistrz Stuckland uwieńczył bogatemi koronami głowę Mendoga i żony jego, która nachrzcie imie Marty przyjęła. Trudne jednak było apostołowanie, między tak energicznym ludem, którego część

w Prusiech z taką zaciętością walczyła z Krzyżakami

o byt dawnych swoich bogów. Urządzenie też nowego

biskupstwa Litewskiego szło powoli, tak że po dwnuletniéj zwłoce dopiero ostatecznie dokonane zostało. Chry<

styan kapłan zakonu teutońskiego w Inflantach, który

zasad wiary chrześciańskiéj wyuczył Mendoga, na żądanie jego został poświęcony na tę katedrę (r. 1253).

Uposażenie jej przez króla Mendoga nastąpiło w roku 1254, i to szczególniejsza Że z nadań na Żmudzi „tylko, to jest z połowy Rosień i Betygoły składało się8. — Przyjęcie to chrześciaństwa przez Mendega nie było ani szczóce, ani pomyślne dla niego, było to ewszem gwałtowne lekarstwo w ostatniéj potrzebie uiyte. Składał pomimo chrztu potajemnie Król Litewe ski ofiary bogom swoim 9, a nie mając pokoju od mnożących się wewnątrz kraju między uporczywemi poganami nieprzyjacioł, zewnątrz zaś nieustannie ucierając się z kniaziami Rusko-Litewskiemi, którzy znieść nie mogli tych związków z Rzymem: Mendog mówię, dla oparcia się tylu wrogom musiał zupełnie prawie oddać się w ręce. dumnych Krzyżaków. Stąd wynikły owe. nadzwyczajnej hojności nadania, któremi w przeciągu lat kilku obarzył nienasycony w chciwości swój zakon. Od r. 1254 do 1260 ustępował im kolejno różae dobra i powiaty na Żmudzi, a mianowicie drugą połowę Rosień i Betygoły, Kroże całe, ziemię Kar. szewską, połowę Ejragoły, Dejnowa i Poniemunia, połów. ziemię Salen w Inflantach, całe Dejnowo czyli ziemię Jatwiezką, a nareszcie Szalowią i i całą Żmudź ź10. Zakon tymczasem korzystając z takiéj przewagi nad upokorzoną i uwikłaną w sidła swoje Litwą, gnębił dę estafka Prusaków, i pogańską ich narodowość do obrębu jednej już ziemi Sambią zwanej zacieśnił, a rase coraz ubszerniéj i warowniej rozsiedlał się w Prusiech i na Żmudzi. Przed zbudowaniem jeszcze w roku 1255 Królewca nad Preglem, Mistrz Iuflantski założył w r. 1252 zamek Memel, od krajowców Kłajpedą zwany, na wyspie obłanéj rzekami Niemnem i Dange, na brzegu Żmudzi; roku zaś 1258 spólnie z Mistrzem Pruskim wzniósł twierdzę Georgenberg w ziemi Karszewskiéj. Widząc to poganie Kurońscy i Źmndzini, którzy zawsze byli najzaciętszemi nieprzyjaciołmi, gwałtownie narzucanego pobratymcom ich chrystyanizmu, wystąpili przeciw Krzyżakom ze znacznemi siłami i w walnéj bitwie nad rzeką Durbe w Kurlandyi, r. 1259 w dzień ś. Małgorzaty stoczonej, zupełne zwycięztwo odnieśli. Skutkiem tego było nietylko powszechne poruszenie ludów pruskich przeciw zakonowi, ale ciągłe i uporczywe boje Żmudzinów i pobliższéj Litwy z Mistrzem Inflantskim, bez względa na zwierzchność królewską Mendoga Stracił on zupełnie tą ślepą uległością dla zakonn wszelka władzę i znaczenie u swoich poddanych, których najwięcej oburzały darowizny tylu ziem i prowincyj nieubłaganym ich wrogom poezynione przez Króla, za zgodą synów jego Repli i Gerstucha. Posunął wkrotce jeszcze dalej Mendog tę uległość, gdy r. 1260 we środku czerwca, za przybyciem na dwór jego Mistrza Inflantskiego Andrzeja, zakonowi jego całe królestwo Łitewskie zapisał na przypadek śmierci swojej bez zostawienia prawego potomstwa. Zdaje się jednak niezawodną rzeczą, że wszystkie te dowody zbytecznej przychylności dla Krzyżaków, grożące już upadkiem Mendogowi, były tylko zręcznóem pokryciem wcale innych jego zamiarów. Widząc on cały już naród oburzony przeciw sobie, a prawdziwe: go wsparcia i obrony od Krzyżaków nie mając, zaczął się wahać w dotrwaniu w przyjętej wierze. Gwałtowne powstanie Prusaków przeciw zakomowi, mężne walhi Żmudzinów i Kuronów z Rycerzami Mieczewesni, obudziły w nim nadzieję zrzucenia jarzma krzyżackiego. Wszakże myśli swoje pokrywając tem większą uległością, wszelkie podejrzenie rawet odwracał od siebie. Nie będąc jednak pewnym odzyskania życzliwości i powagi w narodzie swoim, nie śmiał jawnie wystąpić. Tymesasem Trojsat synowiec przybył do króla na czele poselstwa Źmadzkiego, i wystawiwszy mu z całą usilnością że jest igrzyskiem złej wiary i podstępów zakonu, ofiarował powrót pod jego władzę nietylko całego narodu Litewskiego, ale nadto pomoc i współdziałanie Kuronów i dalszej Łotwy. Przekonany Mendog że tym tylko sposobem siebie i państwo swe ocalić może, pomieso oporu ze strony żony swojéj Królowej Marty, nagle z wielkióm zadziwieniem Krzyżaków tegoż jeszcze roku 1260 wyrzekł się wiary chrześciańskiéj i tytułu królewskiego. Dziejopisowie krzyżaccy utrzymują że w téj chwili wszyscy chrześcianie w Litwie osiadli, wymordowani zostali. Nie można wiedzieć czy to jest ścisłą prawdą, to tylko pewna, że sam Mendog stanąwszy zaraz na czele Źmadzi i Litwy ruszył do Inflant, a ezęść wojska wysłał na książęcia Wołyńskiego Wasila Romanowicza. Nim z Rusinami stanął pokój, Mendog nie mogąc mićć ich posiłków zwrócił się do Mazowsza i Pruss, i tam na czele powstałego pogaństwa srogie spustoszenia rozszerzał wszędzie. W roku 1262 spólnie ze Swarnem książęciem Halickim napadł niespodzianie na Mazowsze, i ogromne Żupy stamtąd wyprowadaił, sau» Ńsiąże Masowiecki Zjemewit ścięty, od Swarna, a syn jego Konrad w niewolę dostał się litewską. Rycerze zahenni wszędzie zwyciężeni, kapłani ohrześciańscy wymerdowani, zamki pebrane lub oblężeniem ściśnione; wszystko to groziło bliskim upadkiem wierze i zakonowi. Na odgłos tych niebezpieczeństw w jakich chrześciaństwo rzymskie w północnej Europie się znalazło, zgromadzali się nowi Krzyżownicy z Niemiec pod znaki zakonu, i srogi bój z poganami Pruss, Litwy i Kuronii rozpoczął się po całém pobrzeżu Baltyckiego morza. Pomimo jednak bohatyrskiego męztwa Prusaków i Litwinów, takie wysilenie się ich nie mogło trwać długo i szala zwycięztw znowu na stronę Niemców przechylać się zaczęła. Starożytna narodowość pruska bolesny cios poniosła odstąpieniem samego Kriwe-firiwejty nazwiskiem Allepsa w r. 1263, który jawnie bogi swe, jako słabe porzucił, przyjmując wiarę Chrystusa. Święte dawnych Lettonów Romowe, wgłąb Żmudzi nad brzegi Dubissy wyparte zostało. Jadźwingowie czyli Sudawi gwałtownie przywaleni ze wszystkich stron przeważnemi siłami Polaków, Rusinów i Krzyżaków, prawie do szczętu wytępieni zostali (roku 1264). — Tymczasem samowolne postępowanie Mendoga z krewnemi swemi w Litwie i na Rusi, a szczególniéj porwanie żony Dowmontowi (Doumund) książęciu Zanalszowskiemu, oburzyło ich „przeciw niemu. Dowmont zniósłszy się tajemnie z Troj. natem rządcą Żmudzi, do czego jest podejrzenie że namowy krzyżackie pomogły, napadli zdradliwie na Mendoga znajdującego się na granicach Semigallii i w dniu 12 września r, 1263 razem z dwoma synami Replą i Gcrstachem zabili.

Zamieszanie ś upadek jedynowiadztwa. Zgon Mendoga wprowadził w ostatni zamęt Litwę, i historya Jej przez lat kilkadziesiąt, prawie aż do końca trzynastego wieku trudną jest do rozwikłania, pomimo wszelkich usiłowań i hipotez dotychczasowych dziejopisów. Widać tylko jak przez mgłę, że "Trojnat czas niejaki przewodził w całym kraju, gorliwie utwierdzając bał. wochwalstwo i władzę swoję, przyswoił zupełnie Połock, i Mazowsze trapił najazdami. Ale został jeszcze trzeci syn Mendoga Wojsiełk; niegdyś mający dzielnicę swą w Nowogródku, który obimierziwszy sobie świat mnichem był w monasterze Połonińskim. Wywołała go z ukryci: chęć pomszczenia się za śmierć ojcowską, — i wkrótceteż zemsta dokonaną została. Zginął podstępnie zabity Trojnat, a Wojsiełk jako Wielki Książe Litewski i zwierzchnik pomniejszych panów zajął miejsce jego. Krótkie panowanie książęcia tego było zanadto krwawem i burzliwóm, żeby się długo utrzymać mogło. Okazywaniem przychylności swéj dla chrześcian, i srogiém prześladowaniem krajowców należących do stronnictwa Trojnata, wpadł w nienawiść powszechną, a Lew Daniłowicz Książe Halicki i Włodzimierski zabił go zdradliwie około r. 1267 we Włodzimierzu. Tymczasem Dowmont ujechawszy z Litwy po zabiciu Mendoga, ochrzcił się w Pskowie podimieniem Tymoteusza, i obrany kniaziem mądremi rządami i gorliwą obroną téj Rzeczypospolitej, znakomicie się wsławił. — Zdaje się, że po zabiciu Wojsiełka, zmordowane stronnictwa uspokoiły się na chwilę po całéj Litwie, któréj naczelnie przewodził (r. 1264 — 1270) stary Swyntorog syn Utenesa, dotąd siedzący na dzielnicy swéj po nadrzeką Wilią rozciągającej się 11. Ale nie długo, bo już w roku 1270, kronikarze Rusi południowej Trojdenowi naznaczają powszechne panowanie w Litwie. Dłuższe Stryjkowski. od peprzedzających ale niemniéj krwawemi czynami oznaczone, nie przedstawia dla ludzkości żadnego wypadku wpływającego stanowczo na losy narodu. Walka z Krzyżakami Inflantskiemi o Semigallią, i ratunek gnębionego pogaństwa między Łotwakami, głównie edbija w tym przeciągu czasu; do świetnych zaś czynów Trojdena, należy zwycięztwo nad Rycerzami odniesione r. 1279 w bitwie pod Aszerade. Zresztą rabunki pe Mazowszu, zapasy z Rusią i odpieramie Tatarów, których nmajstraszniejszy najazd na Litwę przypada na rok 1278, zapełniają epokę Trojdena. Ciężkie jego napady na Polskę wstrzymał Leszek Czarny, walném zwycięztwem na Podlasiu w r. 1282 odniesioném. Obok Trojdena występowali inni książęta Litewscy, jak Germuad, Giligin, Trabus i Narymund, ale jakie ich było położenie względem 'Trejdena, w jakim stopniu dzielili się znim władzą nad ludami Żmudzi, Litwy i Rusi? — trudno z pewnością historyczną ocenić to w obecaym czasie 12. B

Сноски

5 Zdanie uczonego A. W. Maciejowskiego, podług Szafarzyka, w Bibliotece Warszawskiéj (roku 1841, T. II. str. 173 i rok 1844, T. I. stron. 16) objawione, wyszukujące śladu Litwy w nazwie Lilow, Lidow, Lactow za Cesarstwa Rzymskiego wspominanych; trudno żeby się utrzymało. Notitia dignilalum imperii occidenlis. cap. 88 (ap. Graev. Thes. antiqu. Rom.) wspomina przełożonych owych Letów w tylu podległych Rzymianom lub pogranicznych narodach, że niepodobna przypuścić żeby to Litwini mieli być tak rozproszeni wówczas po świecie. I tak wywymieni są tam: Praefectus Lactorum Teutonicianorum, — Laeborum Batavorum, et Gentilium Suevorum, — Laetarum Francorun —Lingonensium,—Actorum,—Nerviorum i t. d.

6 Szukając źródłosłowu imienia tego w języku litewskim, -nataliamy na wyrazy Mena rozumie, Doug wiele, Mendoug zatóm Tnaczyłby wiele rozumiejący, Myndowe możnaby także wywieźć od. Wyrasów myn£' cisnąć. i dowe czyli doug wiele.

7 Ob. Latopis Hypacowski, w T. 1Il zupełnego zbioru LatopiGarzy Ruskich wydanego w Petersburgu 1843, p. Kommissyą Artheograficzną, znajdujący się. 'Tam pod r. 1215 (str. 101—2) Mendog policzony jest.do starszych książąt Litewskich i wymieniony: Jako brat Dowsprunga.

8 „Kodex Dyplomatyczny Litwy», Raczyńsk. Wrocław 1845, str.?. —Jest tu wzmieniona i trzecia nomenklatura, ale i ta zdaje się do Żmudzi należeć.

9 Ob. »Latopis Hypacowski, w części I, pod r. 1252,

10 Wszystkie te nadania ob. w Koderie Dyplomacznym Litwy Maczyńskiego, str. 6—19.

11 Latopis Hypacowski. Część II, pod r. 1270,

12 Stryjkowski w swojéj kronice i G wagnin, jednocześnie usiłowali uszykować w pewne następstwo zwierzchności wielko-książęcéj te imiona, poszedł za niemi uczony Narbutt (Dzieje Narodu Litews. T.IV, str. 246 295). Miarkując jednak że wszyscy Litewscy i Zakonu Pruskiego kronikarze nic prawie o tych imionach w szczególności nie mówią, a Latopisowie Ruscy samego Trojdena za naczelnika Litwy wymieniają, zdaje się że albo Trojden istotnie był najwyższym książęciem tego narodu w ciągu lat trzynastu (r. 1270—1283), albo tamci i on także nie będąc wzajemnie zwierzchnikami nad sobą, oddzielnie rządzili po swoich dzielnicach. a spólnie tylko się łączyli na nieprzyjaciół, pod dowództwem Trojdena.