II. Трокское воеводство (часть 1 из 9): оригинал
II. Трокское воеводство (часть 1 из 9). С. 293-317. Польский текст издания.
II. Województwo Trockie
Dawna to dziedzina Mendoga i Gedemina, po zgonie tego ostatniego stała się dzielnicą syna jego sławnego Kejstuta, pod tytułem Księztwa Trockiego, należąc do zwierzchniej władzy brata jego W. Książęcia Litwy Olgerda. Do składu jego weszła część tylko Rusi powiat grodzieński zamieszkującej, reszta od granic pruskich aż do Kurlandyi wzdłuż, a od Żmudzi do szlaku "Wdztwa wileńskiego wszerz, zajęta osadami plemienia litewskiego, jest właściwie Litwą Wyższą (Auatote). Prócz tego za czasów Kejstuta, część także Podlasia należała do Księztwa Trockiego aż do Rajgrodu po rzeki Nettę i Biebrzę, jak świadczy doszłe do naszych czasów ograniczenie jego od Mazowsza, w r. 1358 mię< dzy Kejstutem a Ziemowitem Książęciem Mazowieckim w Grodnie zrobione 166. Po Kejstucie i przychyleniu się Witowda do Zakonu krzyżackiego. Skirgajłło od roku 1388 był książęciem trockim aż do r. 1392, kiedy Witowd zostawszy W, Ks, Lit. przywrócony został do dziedzin ojcowskich. Przez. unją Litwy z Koroną w Horodle r. 1413 powstało województwo trackie, zatrzymując zawsze część tę Podlasia, która aż w r. 1520 postanowieniem Zygmunta I w Toruniu, odeszła do nowo utworzonego województwa podlaskiego. Pićrwszym wojewodą trockim był Jawnus herbu Zadora od r. 1413, a piérwszym kasztelanem Symon Sunigajło, wymieniony jako świadek w traktacie pokoju zawartego przy jeziorze Mielnik między Jagiełłą, a Zakonem krzyżackim r. 1422 167. Wojewodowie troccy siedzieli w senacie zaraz po kaliskich, a kasztelanowie ' po wojewodach sieradzkich. Cała ta kraina nadzwyczaj w kształcie swym długa, w miarę szerokości, bo się ed granic Semigalii aż. do Podlasia prawie na 50 mil ciągnie, ma powierzchni 1050 mil kwadratowych. Postać jej przyrodzenia i płody odmienne w różnych ziemiach do składu jej wchodzących, opiszemy mówiąc w szczególności o każdym powiecie. Województwo trockie ma na północ Kurlandyą, na wschód powiaty wiłkomićrski, wileński i lidzki, na południe województwo podlaskie, od zachodu toż województwo i Prusy, a dalej Żmudź, którą naprzód rzeka Niewiaża oddziela, a potem sucha granica aż do Kurlandyi. W tym obrębie dzieli się na cztery rozległe powiaty: trocki, grodzieński, kowieński i upitski. Urzędnicy ziemscy są ciż sami jak w wileńskiém; Ciwun im przewodniczy w trockim, marszałkowie w dalszych. Każdy powiat obiera po dwóch posłów na sejm i po dwóch deputatów na trybunał. — Mundur województwa: kuntusz pasowy, żupan i wyłogi zielone. Herb, pogoń w czerwonem polu.
Powiat Trocki
Nie obszerna ziemia, ale prawdziwie historyczna. dla Litwy, mianowicie przed wprowadzeniem do niej wiary Chrystusa. Każda jej stopa naznaczona zaciętym bojem, między zbrojnemi apostołami Zakonu a wy trwałemi obrońcami czci Perkunusa, każda prawie oblana krwią szukającego tu sławy rycerstwa ze wszystkich krańców zachodniej Europy. Cała niemal pewierzchnia okryta mócnemi grodami, lub trudnemi do przebycia zawadami, jakiemi ją przyrodzenie w rozległych - puszczach, niedostępnych błotach i jeziorach obwarowało. Granica tego powialu zaczynając się ku północy niedaleko od tego punktu gdzie Święta-rzeka uchodzi do Wilii, między Giegużynem a Skorulami, idzie od wschodu korytem rzeki Wilii oddzielającym go od powiatu wileńskiego, aż do ujścia rzeki Waki, dalej uszedłszy nieco biegiem jej krótkim i porzucając go niedaleko Wilna, wchodzi w lasy Rudnickie, a od jesiera Nernowa załamuje się rzeką Wisińczą na połudaie i przez wielkie lasy Olkienik, Oran i Mereckiego starostwa cpiera się o Niemen, tam gdzie do niego rzeczka Rotnica uchodzi pod Druskienikami. Stąd już od zachodu ciągnie się korytem Niemna, i opuściwszy go między Olitą a Puniami, rozgranicza lądem powiat kowieński, aż do miejsca z którego się zaczęła na północy.—Po Niemnie i Wilii największa rzeka płynąca tym powiatem, jest Merec% inaczej Mereczanką zwana. Wychodzi ona ze zdrojów góry Barszczowej na samej granicy lasów Wialbutowskich i Klewickich w powiecie oszmiańskim, i tworzy naprzód wielkie błota zwane Zelwy, wyżej wsi Wialbutowskiej Bujnian; przepłynąwszy potém część wspomnianego powiatu i wileńskiego, wchodzi do trockiego pod Rudnikami, i wpada do Niemna pod Mereczem. Prócz tego płyną przez powiat trocki, rzeka Solcza, Gruda i Oranka uchodzące da Mereczanki, Waka, Strawa i wielemniej- ' 'szych strumieni. Do znaczniejszych jezior należą: Trockie, Duszmiańskie, Daugowskie Ilgi, i t. d. — Północna część tego powiatu jest otwarta i żyzna, południową zalegają niezmierne puszcze, błota i jeziora. Język ludu wiejskiego powszechnie jest litewski, wyjąwszy część jego wschodnio-południową, gdzie około samych Trok przez dawny napływ różnorodnych mieszkańców, ustąpił oddawna polskiemu lub rusko-polskiemu, albo gdzie, jak między rzeką Mereczem, ku rzece Kotrze, już się ziemie słowiańskie stykają, albo nakoniec gdzie się znajdują osady ruskie.
Miasto "Troki, Nowe Troki, Trocum, (Trakken, Trakia u Krzyżaków nazywane), od litewskiego wyrazu Trakas, znaczącego las wytrzebiony, trzebicż brzeziny, jest głównóem miejscem tego powiatu, i stolicą województwa 168. Pułużenie jego jest tak piękne i tak romantyczne, że gdyby się znajdowało w pułudniowej lub zachodniej Europie, mnóstwuby wędrowników je odwiedzało, mieszkańcy zbogaciliby się z ciekawości publicznej, nie jedna książka opisująca to śliczne ustronie, nie jedaa rycina przedstawiająca w uroczym krajo» obrazie te wspaniałe zwaliska zamków, zajęłaby pióra zdolnych pisarzy i rylec znakomitych rysowników. Zbliżając się do Truk z Wilna, od którego o 4 tylko mile są oddalone, miasto wydaje się być znaczném, same kościoły z klasztorami na wyniosłościach stawiane, nadają mu pozór znakomitości. Lecz w istocie, szczupła to jest dzisiaj mieścina i cała drewniana, prócz gmachów kościelnych. Rsadkiej piękności jezioro, głębokie i rozległe, oblewa do koła całą tę usadę; wązki tylko przesmyk lądu stanowi wjazd od gościńca wileńskiego, a istotnie jedna prawie ulica Karaimską zwana od zamieszkujących ją Karaitów, tworząca mały półwysep, składa całe niemal miasto, Zaraz od wjazdu ną wzgórzu wznioślejszém nad inne otaczające jezioro, widać rozległe mury klasztoru i kościoła Bernardynów. Pośród miasta stoi również na wyższém ' miejscu fara, poważnyi nie mały kościół, a w drugim
końcu jego inny jeszcze ukazuje się wzgórek, zajęty
zwaliskami obszernego zamku. Wśród nichdDominikanie wymurowali kościół swój i klasztor, którego białość nowożytna dziwnie odbija od ciemnej czerwoności starodawnych baszt, z których dwie jeszcze silnie oparły się czasowi, jakby na urągowiesko jego wielowładnej potędze. Obok takich zabytków pogańskiej jeszcze
świetności Litwy, stćrczy stroma góra w połowie sypana zapewne, okolona niegdyś przekopem i oblana wodami, na której oddzielna wznosiła się przed wieki warownia, wchodząca do ogólnego systematu obrony
zamkowej. Dziś zaledwo ślady jej fundamentów rozpoznać można, ale pozostał na zawsze ów czarujący widok,
którym się dosyć nasycić nie można. 'Tu się odkrywa
w zupełności całe owe jezioro, na którego modrém tle błyszczy dwanaście tak zielonych jak ezmaragdy wyse- 7. pek. Na jednej z nich, która jest największa, z głębi wód wychodzą najpiękniejsze zwaliska starożytnego
zamku, jakie tylko na ziemi litewskiej do dziś dnia pozostały. Zajmują one całą powierzchnią wyspy, tak,
że mury ich płukane są nieustannie od fali wód, nawet
lekkim wietrzykiem kołysanych. Dwie jeszcze baszty
potężne okrągłej formy od wschodu, wznoszą się wyżej - nad mury czyli wały, w kształcie wielkiego prostokąta
tworzące obwód zamkowy; trzecia już upadkiem swym
zrównała się z niemi. W czwartym rogu od północy,
pięć wieków nie potrafiły zniszczyć zupełnie właściwego zamku, który był mieszkaniem władców Litwy.
Dwa jeszcze jego piętra czworogrannej postaci występują z wód jeziora, poorane mnogiemi szczelinarai, poresłe mchem i krzewami, a wieża w połowie rozwałona od południa, paie się jeszcze wyżej nad te posępne zabytki siedliska zapomnianych królów i książąt. Wewnątrz widać jeszcze ślady sklepień, rozkład komnat mieszkalnych, a co większa! widać nawet pozostałe po ścianach i framugach okien ostatki malowideł w kaplicy. Styl całej budowy oależy do najezystszego gotyzmu 15 wieku, cegła wybornie robiena i w różnych kształtach, osobliwie do gzćmsów i krawędzi w oknach. — Jezioro oblewające ten zamek i miasto, zowie się po litewsku Galwie, od wyrazu Gałwa znaczącego głowę, jakby główne. Lud jednak inny początek temu nazwania przyznaje, twierdząc jakoby od tego poszło, że każde. go roku przy puszczeniu lodów, jakakolwiek głowa, bądź ludzka, bądź bydlęca, alboli też ptasia, musi paść ofiarą i utonąć w niem. Jakoż głębokość tego jeziera jest nadzwyczajna, mianowicie pod wyspą zamkową, gdzie właśnie najwyborniejsze sielawy poławiają się. Lane podanie zachowane u gminu utrzymuje, że rybaey corocznie zawadzają w niém o jakiś łańcuch, do którego. przykuta jest skrzynia ze skarbami Kejstuta: Skrzynia ta pociągniona łańcuchem wypływa nie raz na wierzch, ale pomimo wszelkich usiłowań ujętą być nie może. Zbyteczne wody tego jeziora upływają do Wilii rzeczką zwaną Brażoła. — Historya tego miasta ściśle zbadana, zajęłaby znakomitą część dziejów całej Litwy w 14 i 15 wieku. My główniejszych tylko wypadków dotkniemy. Stryjkowski naznacza Gedemina założycielem Trok około r. 1320, dokąd miał przenieść ' stolicę z Kernowa 169. Chociaż podanie te jest jedyną wzmianką o Nowych Trokach w dziejach naszych, co de ich początku: można jednak być pewnym, że to się stosuje tylko do zamku, który na lądzie stoi i w którego zwaliskach później Dominikanie osiedli. Sama osada bez wątpienia sięga dawniejszych czasów, i jeżeli Gedemin był piérwszym twórcą zamku w tem miejscu, musiał tu nie z fernowa, ale ze Starych Trok. już stolicę swą przenosić, bo Kernow podług wszelkiego podobieństwa do prawdy, wprzód jeszcze znaczenie swe utracił, Zdaje się wszakże, iż za Gedemina zamek Nuwotrocki, był raczej myśliwskim pobytem tego władcy, bo w reku już 1322 stolicą jego było Wilgo, gdzie najczęściej przebywał. Wreszcie mógł być niejako przedmurzem jej, gdy coraz groźniejsze i głębsze najazdy Rrzyżaków zmuszały króla feudalnej Litwy do pomnażania środków cbrony. Dopóki jednak Zakon krzyżowy zajęty pokonywaniem ostatnich śladów pogaństwa w Litwie pruskiej, walczył tylko o pegraniczne zamki na Ż oudzi ż Gedeminem: dopóty odleglejsza Litwa, a z nią i 'Tcoki w spokojności zostawały. Ale po śmierci jego, chociaż potęga i męzżtwo syna Olgerda nie ustępowały ojcow skim, urośli też i Krzyżacy w siłę i chęć zaborów. Litwa dokuczała im srodze swojemi zagonami,, aż do Warmii nawet zapędzając się. Pićrwszy Henryk Dusemer Mistrz W. zebrawszy najznaczniejsze dotąd wojsko, zrobił stanowczą wyprawę w. głąb wyższej Litwy. Od zwycięztwa jego w r. 1348 nad rzeką Strawą nad Litwinami, okolice 'Trok zaczęły być znane rycerstwu zakonaemu. Lecz dopiero w 1377 r., podobno po raz piérwszy, Goifryd Linden marszałek zakonu z wielką swoją wyprawą stanął pod Trokami i kusił się o ich zdobycie. Nie dokazał tego wprawdzie, bo silnie broniony był zamek, miasto jednak zewsząd otwarte w perzynę obrócił. Zdaje się, że około tego czasu, a zawsze w drugiej połowie 14 wieku, Kejstnt panujący w księztwie trockiém i na Żmudzi, pod zwierzchnią władzą brata swego W. księcia Olgerda, wymurował na sposób francuzki drugi zamek na wyspie kształtnicjszy od stojącego na lądzie, i tam stolicę swojej dzielnicy założył, zaniechawszy odtąd przebywania w Starych Trokach. Po objęciu W. księztwa przez Jagiełłę, zamek ów stał się pamiętnym przez zawarcie traktatu w dzień ś. Michała r. 1379 między Jagielłą, Kejstutem, Witowdem i Langwenim, książętami Litwy, a dostojnikami Zakonu opatrzonemi w pełnomocnictwa: o stosunki myśliwskie, osadnicze i hane dlowe, między krainami Litewskiemi, Grodzieńską, Brzeską i Podlasiem, a ziemią pruską im pograniczną na lat dziesięć. Podczas domowej wojny między Jagielłą a Kejstutem, W. Mistrz Konrad Zolner zjawił się niespodzianie r. 1382 ze znacznym oddziałem pod Trokami, ale zaalazł Kejstuta gotowego do obrony, i z miczém musiał odejść. Kiedy Jagiełło potrafił znowu do władzy powrócić i zająć stolicę państwa Wilno: Witowd napadniony z nienacka w niebytności ojca, przegrawszy bitwę z Jagiełłą zamknął się roku 1382 w zamkach trockich. Lecz że się zbliżały przemożne hufce krzyżackie na pomoc Jagielle idące, opuścił je sam uwożąc matkę i skarby do Grodna. Wtenczas załoga zostawiona w nich, nie mogła się obronić przeciw połączonym siłom zwyciężcy; Troki zdobyte zostały i Skirgajłło rząd w nich otrzymał. Daleko większe jednak klęski miały dotknąć to miasto w roku następnym 1383. Witowd wspierany od Zakonu przedsięwziął pomścić się śmierci ojca Kejstuta, i odzyskać wydarte sobie przez Jagiełłę dziedzictwa. Wielka wyprawa krzyżacka pod wodzą W. Mistrza Konrada Zolner wkroczyła do Litwy, i gdy wszystkie swoje oddziały połączy wszy w okolicach Trok, udała się na zdobycie Wilna: Witowd tymczasem z hufcem przyjaznych sobie Litwinów i Żmudzinów uderzył na zamki trockie, od załogi Skirgajłły bronione. Za preybyciem dział krzyżackich przypuszczono szturm, jedna ściana wyłamaną zastała, i załoga się poddała. Zaraz naprawiono warownie zajęte na rzecz Witowda; do obrony ich wszakże dodano 60 Niemców prócz Litwy, i dowództwo powierzono dwom rycerzom zakonnym Janowi Rabe i Henrykowi Clee. Działo się to w lecie roku 1383; lecz po odciągnięciu Krzyżaków do Prus, gdy się im niepowiodło zdobyć Wilna: wojska Jagiełły w początkach października pod dowództwem Skirgajłły, znowu. obległy Troki, i po uporczywém bronieniu się Krzyżaków, opanowały je nakoniec. W powtórnem kuszenju się Witowda z Krzyżakami na Litwę r. 1391 w paździer. niku, także pod murami Trok na chwilę otarły się potężne wojska Konrada Wallenroda, ale znalazłszy miasto spalone dla łatwiejszej obrony przez Skirgajłłę, nie kwapiły się o dobywanie zamku. Spokojnie znowu przez to miejsce w r. 1394 na początku października przeciągnęła cała wyprawa krzyżacka pod mistrzem Konradem Jungingen, powracająca do Prus, nic pod Wilnem nie dokazawszy. Spokojne to zachowanie się było skutkiem umowy W. Mistrza z Witowdem, gdzie wyraźnie, zastrzeżono żeby zamek W. księcia sostał nienaruszony. Podobnież r. 1403 około święta N. Panny Gromnicznej, w pośród roznmiesionego spustoszenia i rabunku, po całym powiecie trockim przez marszałka Zakonu Wernera von Teltingen, który pomagał Swidrygajle: zamki trockie szczęśliwym losem ominięte od uajezdzców zostały, Odtąd podnosząca się potęga Witowda, i pokananie przewagi Zakonu na polach grunwaldzkich, jak całej Litwie tak i Trokom, jej drugiej stolicy, zabezpieczyły na zawsze spokojność od Krzyżaków. Witowd panując nad rozległą Litwą, upodoba» wszy wspaniały zamek przez ojca w Trokach na wyspie wystawiony, w tak pięknem położeniu, chętniej w nim przebywał niż w Wilnie, gdzie dla siebie tak zręcznego i obfitego polowania, jedynej owych cza» sach rozrywki panujących, nie mógł znaleźć. Tenjego. pobyt rozszerzał miasto i ludność jego pemnażał. Do. tąd jeszcze znać ślady jego rozległości, na drodze ku Wilnu: wzrost liczby mieszkańców idzie od tej epoki, - kiedy Witowd sprowadził z Krymu 383 rodziny Karaitów, czyli Żydów nie uznejących talmuda i tatarskim językiem mówiących, na osadników do Trok, i przywileje im nadał. Czas tej kolenizacyi wypada ną rok 1402—3, właśnie wtenczas, kiedy wojownik ten, ' aż w siedliskach tatarskich na Krymie oręż swój dał pozsać. Zdaje się, że i sami Tatarzy wówezas jeżeli nie w samóm mieście, to w jego okolicach się usadowili; niektórzy zaś jako jeńcy zabrani w wojnie z Edy-Gerejem haqem perekopskim, sprzymierzający się z Krzyżakami przeciw Litwie, tu osadzeni zostal. W Trekach, jak świadczy Czacki, urodził się Hadgi-Dewlet- Geraj, przodek tylu hanów panujących w Taurydzie przez długie lata. Żydów zaś pomimo Karaitów którzy się z niemi nienawidzą, niemniej napłynęło tu za Witowda, który im wójta osobnego ustanowił, prawa przepisał. "Troki więc za epoki Witowda były obcą osadą wśród głębokiej Litwy, co do ludu zamieszkującego miasto. Dwór i panowie ciągle ta niemal przebywający, należeli do dwóch pokoleń litewskiego i ruskiego. Stąd początek różnorodnych świątyń, które już na początku XIV wieku w Trokach założone zostały. Roku 1409 wpośród samego miasta na wyniosłości nad owóm pięknóm jeziorem, Witowd który tak się okazał żarliwym w rozkrzewianiu wyznania rzymskiego po Litwie pogańskiej, fundował tu wielki kościół farny. przywilejem w "Trokach danym. Fundusz jakim tę '. nową fundacyą opatrzył, był bardzo znacznym, którego połowę na proboszcza i szkołę, a drugą na dwóch kanoników przeznaczył. W wielkim ołtarzu tej Fary W. książe kazał umieścić obrąz N. Panny Maryi, starożytnego pędzla w stylu bizantyńskim, który miał w. darze od Manuela II Cesarza wschodniego otrzymać. Prócz tego na zamku wyższym znajdowała się kaplica pod tytułem ś. Jerzego, również katolicka. Co do obrządku wschodniego, chociaż mieszkańcy prócz małej liczby Litwinów katolików rzymskich, należeli prawie ” wszyscy do wyznania mojżeszowego lub mahometańskiego: obecność jednak Anny drugiej żony Witowda, księżniczki smoleńskiej, wymagała znowu tego wyznsnia świątyni. Za jej życia wszakże zdaje się, że tylko, kaplica grecka w nowym zamku na wyspie urządzoną była. Dopićro kiedy po jej zgonie tu w Trokach r. 1418 zassłym, W. książe pojął trzeeią żonę Juliannę eórkę Jana książęcia holszańskiego, która wspóloie z mężem wymurowała cerkiewkę czyli kaplicę grecką pod tytu. łem ś. Jerzego na wyspie Jeziera Trockiego między dwoma zamkami, 'z nedaniem łąki w pobliżu jesiora położonej, oraz gruntów pod miastem. Po zgonie Witowda Sapićhowie należący jeszcze w wieku 15 do obrządku wsekodniego, objęli opiekę i kollacyą tej kaplicy, i groby swojej rodziny tu założyki170. W tej samej epoce powstał w Trokach inny monaster ruski z cerkwią Narodzenia Przeczystej Bogarodzicy, który był zabudewany nad jeziorem blisko później fumdowamych Bernardynów. Archimandrya ta, która zapewne wimaa jest swój początek gromadzącym się do Trok panom rusko-litewskim, podczas pobytu tam ciągłego ' prawie. WW. książąt lit. w 15 wieku, i opiece żon Witowda razem z trzecią cerkwią Zmartwychwstania Pańskiego, przyłączona została za nastaniem unii kościelnej do monastyru wileńskiego ś. Trójcy, pod zarząd metrepolity unickiego Rorsaka 171. Jakie były Troki za panowania Witowda, znajdujemy spółoyone świedectwo w opisie podróży, tylekroć już iulanego Gilberta de Lannoy 172. Oto jest własne sowiadanie. „Także, wyjechawszy z Wilna (na początku stycznia r. 1414) abym wrócił do Prus, przebywałem Królestwo Litewskie następującą drogą. Naprzód do jednego bardzo dużego miasta w Litwie, zwanego Troki (premier a une tres grosse ville en Letau, nommee Trancquesne), licho zabudowanego, domami samemi drewnianemi i wcale nie zamknięte. A jest tam dwa zamki, z których jeden jest wielce stary, zrobieny. ealkiem z drzewa i wałów ziemnych darnią okładanych. Ą jest ten stary zamek położony na brzegu jesioga, ale z drugiej strony stoi na otwartej ziemi, A inny zamek jest po środku innego jeziora, o wystrzał działa ze starego zamku; 'a ten jest całkiem nowy, zrobiony zee- ' gieł na sposob francuzki. Także, przebywa w rzeczonm mieście Trokach i zewnątrz w kilku wsiach, bardze wielka ilość "Tatarów, którzy tam mieszkają poko. leniami, są zaś zwyczajni Saraceni, nie mający nic z wiary Jezusa Chrystusa, a mają język osobny zwany tatarski. I mieszkają. podobnie w rzeczoném mieście, Niemcy, Litwini, Rusini, i wielka ilość Żydów, z ktrych każdy lud ma swój język szczególny. A jest rzeczone miasto książęcia Witolta. Więc jest z Wilna aż dotąd, siedm leuków. Także, w rzeczonóm mieście Trokach jest zwierzyniec ogredzony, w którym są wszelkiego rodzaju zwierzęta dzikie izwierzyna, jakie można mieć w lasach, i pochodzą też z nich; a są rozmaite,,jako byki dzikie zwane żubry (ourofix), i innych jest tam, jako wielkiekonie zwane osłowate, i inne zwane łosiami; i jest tam koni dzikich, niedźwiedzi, dzików, jeleni i wszelkiego rodzaju dziczyzna." — Nad tym ciekawym i zapewne jedynym opisem Trok, w tak odległym czasie, te moŻna zrobić uwagi. Lannoy jako cudzoziemiec i niewielki dostrzegacz, nie mógł dobrze uważać, jako wśród zimy podróżujący, że zamek górny nie był wcale tylko z drzewa stawiany, bo zabytki potężnych baszt dotąd przeciwnie świadczą, ale główny budynek w obrębie tych murów był drewniany, i za murami wały wielkie ziemne były usypane. Powtóre źle także patrzał, kiedy mu się zdało, że nowy zae mek stał na ianém jeziorze, bo istotnie na jednem i tém samćóm zwanóm Galwie oblewającém sam gród i oba jego zamki. Oprócz tych dwóch niedokładności, świadectwo dalsze Lannoy o stanie ówczesnym "T'rok, jest nader ważne. Zaaczenie jego, i plemiona mieszkańców są niewątpliwe. Niemcy i Rusini w mieście zamieszkali byli kupcami, gmin składał się prócz Litwinów z Karaitów, Tatarów i z Żydów, którzy pewnemi przywilejami od Witowda r. 1388 zostali nadani 173. Zwierzyniec, o którym wspomina istotnie bardzo obszerny i napełniony różnym swierzem, rozciągał się w pobliżu miasta nad jeziorem, zdaje się od południowo-zachedaiej strony, i trwał aż do czasów Zygmunta III zapewac.—Dla wielkiego znaczenia Trok w owym czasie, można słusznie wnosić, że prawa miejskie magdeburskie musiały im być przez Witowda nadane. Później Razimierz FV przywilejem w Brześciu roku 1444 wydanym 174 między innemi miastami i Troki do rzędu miast głównych Litwy policzył i prawem miejskiém niemiećkiém nadał. W takim to grodzie choć na pozór ubogo i niekształtnie zabudowanym, w owym zamku wspaniałym na wyspie przyjmował roku 1415 Witowd przybyłego z Polski Jagiełłę. Spotkał króla jadącego z Ejszyszek o miiłę przed miastem, razem z obecnym wówczas Lianderem Sponheim mistrzem inflastskim, i podejmując go najświetniej przez kilka dni, hojnemi obdarzył podarunkami. Długosz powiada 175, że wówczas Witowd ofiarował Jagielłe 20,000 szerokich groszy prazkich, cztćrdzieńci szub sobolowych, sto płaszczów szkarłatnych i sto koni. W piętnaście lat później innego rodzaju uroczystości edbywały się na zamku trockim. Witowd. uwiedziony samowarai Zygmunta cesarza, zapragnął korony litewskiej w późnej starości i nie mając dzieci -płci męskiej. Nic niedokazawszy na kongresie Łuckim, chciał nieco później w'Wilaie i w Trokach zamysłów swych dokoaać. Roku 2430 przybył król Jagiełło do Wilna, Witowd przyjąwszy brata mieszkał w Trokach, ale osła- -biony. wiekiem i przeciwnościami zapadł tam w ciężką 'thorebę od 15 października, z której już nie powstał.
Dnia 27 t. m. i r. po godzinie 6 rannej nastąpił zgon bokatyra Litwy. w obecności króla i panów obojga narodów, siódmego zaś listopada zwłoki jego w kościele katedralnym wileńskim pogrzebiono. Odtąd smutnemi się stały zamki trockie, bo za burzliwego i niespokojnego panowania Swidrygajiły, upadła zgoda i pokój w Litwie, a po jego wygnaniu, kiedy Zygmunt brat Witowda objął jej rządy, chociaż ciągłe sobie mieszkanie obrał w zamku większym na wyspie w Trokach 176;: okrutne jego rządy, podejrzliwość i srogość, odstręezały stąd wszystkich. Posiadł on władzę Witowda, ale dzielności umysłu, potęgi i sławy odziedziczyć nie zdołał. Po straceniu Rumbolda marszałka litewskiego i Moniwida wojewody trockiego, postanowił Zygmunt wygubić wszystkich przedniejszych panów w kraju. Tym końcem nakazał zjechać się im na obrady do Trok na Wielkanoc r. 1440. Lecz Dowgird wileński, Lelusz trocki wojewodowie, Jan książe Czartoryski i Alexander synowiec jego, przeczuwszy zamiary Zygmunta, postanowili uprzedzić go, i zgładzić ze świata. Krwa. wy ten dramat dokonany został 20 marca w niedzielę kwietnią; sprzysiężeni potrafili sprowadzić dziewięćset ludzi zbrojnych do zamku, ukrywszy ich na wozach sianem ładownych. Potém ułatwiwszy sobie wejście do wewnętrznej komnaty Zygmunta, udając drapanie po drzwiach ulubionej mu niedźwiedzicy, Skobejko podkoniuszy nadworny ostatni mu cios sadał. — Za Kaziamierza Jagiellończyka znowu Troki dawną świetność odzyskały. Władca ten objąwszy wielkie księztwo, w zamku trockim porieszkanie ciągłe założył i to miejsce bardzo lubił. Po wstąpieniu na tron polski nawet, gdy połowę czasu w Litwie przepędzał, Troki były jego zwykłym pobytem. Tu w roku 1477 przyjmował Kontaryniego posła weneckiego, który wracając z Persyi od Uzum-Kassan dzielnego jej szacha, przybył również z poleceniami Rptej i do króla Kazimierza. Rontaryni nazywa "Troki miasteczkiem, ale nie opisuje żadnych szczegółów osady tej lub kraju tyczących się. Jedynie przyjęcie jego w zamku, który pałacem nazywa, może dać nieco wyobrażenia o' wspaniałości tej królewskiej rezydencyi.-— „J. K. Mość dowiedziawszy się'o mojém przybyciu, pisze Kontaryni, wysłał ku mnie dwóch swoich dworzan, dla powinszowania mi szczęśliwego powrotu i zaproszenia na dzień następny na obiad. Nazajutrz, 15 lutego, przysłał mi Król Jmć suknią adamaszkową koloru szkarłatnego podszytą sobolami, i żą-. dał abym na dwór przyjechał w jego saniach zaprzężonych sześcią pięknemi rumakami, w towarzystwie czterech baronów, którzy stali zewnątrz przy saniach, i wielu innych znakomitych osób. Tak przybyliśmy do pałacu J. K. Mości; tam król zaprowadził mnie do swojej komnaty, zasiadł na wspaniałem siedzeniu, a przy nim dwaj królewicze w szatach karmazynowych, młodzi i piękni jak gdyby dwaj aniołkowie 177. W tej komnacie było także wielu baronów, dworzan i innych panów; w pośrodku i naprzeciw Króla Jmci, postawiono ławkę dla mnie; Król Jmć obchodził się ze mną z niewypowiedzianą łaskawością; chciał abym uściskał rękę królewiczów, słowem przyjął mię tak, że syna własnego nie mógłby przyjąć lepiej. Zabierając głos chciałem uklęknąć, lecz Król Jmć niedopuścił mi tego i nie pozwolił mi mówić, aż gdym usiadł. Usiadłszy więc, opowiadałem z pilnością wszelkie przygody podróży mo-. Jej; opisywałem kraje którem przebywał i obyczaje ich mieszkańców, mówiłem o potędze Uzum-HKassana i o tem com u niego sprawił; czego wszystkiego Król Jmć chciwie słuchał. Dotknąłem także o zwyczajach i o sile narodu tatarskiego. W ciągu mojej mowy, która około półgodziny trwała, Król Jmć z taką uwagą mię słuchał, że nikt przez cały ten czas mie śmiał wst ot8forzyć; poczóm złożyłem dzięki J. K. Mości w imieniu Rzeczypospelitej, za cześć r dobrodziejstwa, któremi mię obdarzył. Odpowiedział mi przez swego tłumacza, iż się wielce raduje z powrotu mojego, tem bardziej, rż nie miał nedziei, abym kiedy z tak dalekiej podróży ' miał wrócić; że miło mu było słuchać com mówił o Uzaum-Kassanie i o Tatarach, że w mojém opowiadaniu znalazł potwierdzenie skądinąd powziętych wiadóńości. Nakoniec kazał mi wejść do innej sali, gdzie były nakryte stołe ft gdzie zastałem znakomite towarzystwo; wkrótce tam i Król Jmć przyszedł z królewiczami, poprzedzony od wielu trębaczów. Kiedy zasiadł do stołu, po prawej ręce jego usiedli królewicze, po lewej piérwszy biskup państwa, po biskupie ja, w pewnej odległości baronowie; a znaczna liczba osób może około 40, przy innych stołach. Potrawy były przynoszóne na wielkich tacach, a zawsze przodem szli trębacze. Śiedzieliśmy u stołu około dwóch godzin; w ciągu obiadu Król Jmć zadawał mi jedne po drugich pytania o mojej podróży, na które odpowiadałem. Po obiedzie wstawszy od stołu, stojąc prosiłem Króla Jmci o odprawę i pytałem czy mi jakie rozkazy dać raczy? Kazał ódpowiedzieć mi 4bym upewnił senat naszej prześwietnej Rzeczypospolitej, jako najmocniej pragnie pozostać z nią w.przyjaźni i w ciągłych związkach; chciał też aby i królewicze toż samo mi poruczyli. 178. — Z tego opisu przyjęcia widać przynajmniej jaki to mnsiał być wspaniały zamek na owe czasy, kiedy się w nim tak potężay mocarz, jakim był Kazimierz, z wielkim swoim dworem mógł wygodnie mieścić i posłów cudzoziemskich z wystawą przyjmować. — Za króla Alexandra Jagiellończyka, który znowu najczęściej w Wilnie rad był przebywać, zamki trockie przeznaczone zostały na mieszkanie dla Szach-Achmeta hana kapczackiej ordy, który utraciwszy państwo swe, szukał pomocy polskiej. Tu i w Wilnie na przemiany żyjąc, pół swobodnie, pod czujnóm jednak okiem wojewody i namiestnika jego, i trudniąc się łowami, ułożył raz uciekać między Tatary, za pomocą przybyłych do niego posłańców od Carzyków Nogajskich (między rokiem 1501 a 1506), ale go pod Kijowem aż dogoniono, i schwytanego odprowadzono do Trcok. Herbersztein poseł od Cesarza Ma-. xymiliana wracający z Moskwy r. 1517 przez Litwę i Polskę do Niemiec; umyślnie zboczył z drogi żeby Troki odwiedzić, jechał bowiem z Wilna traktem mereckim do Grodna. Wspomnienie jego o tóm, zasługuje na przytoczenie własnych wyrazów wędrownika. „Przybywszy do Wilna oczekiwałem po wyjeździe króla (Zygmunta I) do Polski, przez niejakiś czas na sługi moje, co mi konie z Nowogrodu przez Inflanty odprowadzali. Za ich więc powrotem udałem się w drogę, zboczywszy z niej o cztery mile do Trok. Tam widziałem w pewnym ogrodzie zamkniętych i utrzymywanych żubrów, których inni turami, Niemcy zaś aurock zowią. Wojewoda (trocki) chociaż mojém nagłém i niespodzianóm przybyciem, zdawał się być nieco obrażonym: zaprosił mię jednak na obiad, na którym był. także Szachmet król zawołżańskich Tatarów (Scheachmet rex Sawolensis Tartarusj. Ten w mieście Trokach, w dwóch murowanych zamkach między jeziorami położonych uczciwie był chowany, jakby pod wolną strażą. Król przy stole o różnych rzeczach przez tłumacza ze mną rozmawiał: Cesarza zawsze bratem swym nazywał, wszystkich monarchów i królów uważając między sobą za braci179. W zamku trockim Kazimierz IV złożony nakoniec został r. 1492 ciężką ową chorobą, która go wkrótce w Grodnie o śmierć przyprawiła. — Od Zygmunta I Troki chociaż przestały już być rezydencyą panujących, nie straciły jednakże zaraz, ani swojej ludności, ani dawnej rozległości. Wszakże do upadku widocznie pod względem zamożności i ruchu handlowego nachylać się zaczęły. Król ten zniósłszy ustanowionych przy kościele farnym tutejszym kanoników dwóch, ustanowił tyluż mansyonarzy, pomnażając fundusz kościelny i nowy stanowiąc obowiązek posługi duchownej w kaplicy ś. Jerzego, która się na zamku wyższym znajdowała. Pokazuje się wszakże, iż prócz tych świątyń katolickich w Trokach, był jeszcze inny kościołek zapewne drewniany, który czasów obecnych nie dotrwał. Jest bowiem w metrykach litews. (ks. I) zapisano, że: Zygmunt I r. 1522 dozwolił Albrychtowi Gastoldowi wojewodzie trockiemu, kościół ś. Mikołaja w Trokach zbudowany przez ojca jego, na nowo budować i fundować, i ziemię na której kościół stoi prawem dziedziczaem mu nadał. Przywilej wydany w Piotrkowie t. r. woktawę ś. Jana E wanielisty. Ianym zaś aktem w tymże roku podpisanym, Zygmunt starszym tego kościoła, dał ziemię z poddanemi i wolność łowienia ryb w jeziorze Galwie. Mieszczczanie troccy czując już grożący miastu upadek, upraszali króla o nadanie im jarmarków, dla ściągnięcia kupców obcych do siebie. Skłaniając się do tej proźby król i widząc, że wiele domów pustkami stać zaczyna w mieście, a mieszkańcy rozchodzą się w różne strony; r. 1516 sierpnia 9 ustanowił dwa jarmarki w Trokach w dni jakie sobie miasto wybierze, z wolnością wszystkim kupcom przybyłym targowania bez opłaty myta. Nadto wzbronił kupcom jeździć ztowarami z Wilna do Kowna, i nawzajem, inaczej jak na Troki180.—Syn jego Zygmunt August opiekujący się wszystkiemi miastami, nie zapomniał też o Trokach. W roku bowiem 1552 uwolaił mieszczan od dawania podwód pod gońców królewskich, Tatarów zaś zamieszkałych w Trokach, a unikających płacenia serebszezyzny do kassy miejskiej, zmusił do uiszczania się z tego podatku; r. 1555 nadał mieszczanom grunta na pastwiska. Król Stefan dał opiekę kupcom trockim, co się okazuje z kilku jego przywilejów i listów. Jeden roku 1570 kwietnia 2 z Wilna pisany do Łukasza Żyrzyń: skiego exaktora województwa lubelskiego, upominał go aby się wstrzymał od wybierania poboru 4go grosza u kupców miasta Trok, ustanowionego na sejmie, gdyż takowy podatek dotyczył się tylko kupców koronnych; drugi r. 1579 nakazywał burmistrzom i mieszczanom kowieńskim, żeby nie zaprzeczali Troczanom handlować towarami na rynku kowieńskim 181. — Oprócz tych i wielu innych przywilejów, zaprowadzenie nowych fundacyj kościelnych, wstrzymywało zupełny upadek pomyślności w tem mieście. Eustachy Wołłowicz biskup wileński, a razem proboszcz trocki, fundował tu w r. 1617 na górze od wjazdu wileńskiego nad jeziorem, obszerny klasztor i kościół z muru dla Bernardynów. (Chwała obrazu Bogarodzicy w Farze codzień nowemi łaskami słynniejszego, pomnażając się z czasem sprowadzała w licznych processyach tłumy bogobojnego ludu z różnych stron Litwy, mianowicie w uroczystość Wniebowzięcia Panny Maryi. "Taka między innemi w r. 1604 prowadzona przez samego biskupa wileńskiego Benedykta Wojnę z Wilna, napełniła Troki mnóstwem obcego ludu. Tym sposobem chociaż upadło znaczenie polityczne Trok i zamożność ich handlowa; przybywająca im z innej strony świetność nie dała przynajmniej zapomnieć Litwinom o przedchrześciańskiej ich stolicy. Ale przyszła chwila powszechnej i niesły-' chanej klęski na kraj za Jana Kazimierza; roku 1655 Troki równie ze wszystkiemi miastami Litwy smutaemu losowi uległy. Wojska obce zbliżając się do stolicy zrabowały i spaliły miasto, a wtenczas oba zamki owe tylu wypadków świadki zburzone zostały. Odtąd już Troki nie mogąc przyjść do dawnego stanu, odbudowały się tylko w tak małą mieścinę, jaką ją teraz wi. dziemy. Wynieśli się. mieszczanie litewscy i ruscy, a nawet Żydzi, a zostali sami prawie Karaici wyjednawszy przywilej wyłączający Żydów od mieszkania w Trokach, dla różnicy wyznania zbyt sobie przeciwanej. Od tego czasu upadek dwóch cerkwi wschodnich rachować wypada. Karsici zaś wybudowali dom mo. dlitwy dla siebie, czyli szkołę na końcu miasta. — Konstytucya sejmowa roku 1678 oddała rozwaliny zamku mniejszego górnego Dominikanom, albo raczej na nowo ich wprowadziła, bo zdaje się że już w Trokach za Zygmunta II byli fundowani, a teraz Marcyan Ogiński kanclerz litewski pomnożywszy fundusze, postarał się o przywrócenie ich na miejsce skąd jak pisze konstytucya, przez inkursye nieprzyjacielskie rugowani zostali. Na początku 18 wieku proboszczowie troccy zajęli się gruntowną naprawą i odnowieniem Fary 182, oraz ułożeniem pięknej posadzki marmurowej. Roku 17184. 8 września odbył się tu akt uroczysty koronacyi obrazu cudownego P. Maryi, koronami z Rzymu przywiezionemi szczórozłotemi przez biskupa wileńskiego Konstantego Brzostowskiego. Obraz ten, o którego starożytnym początku jużeśmy wyżej powiedzieli, malowany na miedzianej blasze, był dawniej w całej postaci, ale pod: czas odnawiania kościoła w r, 1600, nie wiedzieć z jakiego powodu odjęto mu część spodnią. Szata na nim srebrna wysłacana, i bogatemi wotami pobożnych okryta.
Сноски
166 Termini Communes terrestres Visnae habiti, Feria tertia in vigilia Sanctae Elisabeth, anno Domini Millesimo quingentesimo quadragcsimo quarto etc. Privilegium ubi Kinstutus Dux Litbuaniae cum Semovito Haereditario Duce Masoviae granilies inter terram Grodnensem ipsius Ducis Kinstuti et terram Masoviae, Visnensem, Districtumque Goniądzensem Duci Semoriti fecerunt, et per certa loca et [luria consignaverunt. Ob. wyżej. str. 60 — i w Rozprawie Dominika Szulca roku 1816 w Warszawie wydanej str. 150.
167 Ob. moją Historyą Wilna T. I. str. 177.
168 Nie potrzebujemy tu zbijać niedorzecznej powieści Stryj: kowskiego o pochodzeniu nazwiska 7rok od troczenia zwierzyny ubitej przez myśliwców Gedemina. Dziwna rzecz. że znaleźli się po nim jeszcze historycy, którym się ta etymologia zdała naturalną, i na której opierając się, chcieli Trokom odjąć początek litewski.
169 Kronika ks. VI, rozdz. 4, str. 369, wjd. r. 1845.
170 Kwit Intromissyi woźnego pod r. 1046 Junii 20 w księgach aktowych województwa troekiego.
171 Przywilej Władysława IV dany na sejmie warszawskim roku 1638 kwietnia 16.— W zbiorze wydanych aktów tyczących się miast niektórych litewskich, a mianowicie cerkwi prawosławnych w nich znajdających się (Wilno wdrukarni Marcinows. r. 1843) umiesaczono w Części Il na str. 146, list Witowda nadający na żądanie księżny Julianny żony swojej, łąkę nad jeziorem monasterowi Naro» dzenia Przeczystej Bogarodziey trookieme, pod datę r. 1381 Augusta 23, wniesiony do ksiąg trybunalskich r. 1585 Julii 9. List ter w kopii był jawiony na trybunale przez niejakiego Andrzeja Iłgowskiego Ciwuna twerskiego.— Zdaje się, że ta kopia była sfałszo= waną, bo Witowd w r. 1384 będąc u Krzyżaków i właśnie wtenezas powracając na stronę Jagiełły, nie mógł być w Trokach, a tym bardziej w nich rządzić, powtóre nie miał wówczas żony Julianny ale Annę.
172 Ob. wyżej stron. 144 i 287.
173 Ob. Zbiór praw Litews. Działyńs. str. 102—9.
174 Feria 9-ta post Dominicam Judica.
175 Lib. XI, p. 868.
176 Kraszewski w Historyi Wilna, Narbutt w Dziejach Litewskich. oba nazywają większym zamkiem, ten co leżał na lądzie w mieście, a mniejszym, który jest na wyspie. Ja przeciwnie uważam, iż zamek nowo przez Kejstuła na wyspie jeziora Galwie wy» murowany był większym nazywany, i na pobyt WW. książąt przeznaczony. bo wileński ówczesny niższy ramek nie był tak wspania- 4v, ani też cały murowany. Mniemam więc. że nie wtym zamku trockim. w którym dziś są Dominikanie, ale w tym, którego zwaliska wspaniałe stórczą na wyspie, zaszły owe wypadki o jakich niżej mówić będziemy, jak np. śmierć Witowda, zabicie Zygmunta i t. d. Mniemanie nasze opieramy naprzód na opisie wędrownika Lannoy wyżej przytoczonym, potém na świadectwie starodawnej -mappy litewskiej nakładem Sierotki Radziwiłła r. 1613 przez Jan-.soniusu, w Amszterdamie wydanej, gdzie wystawione są oba zamki -trockie, z napisem przy tym co był na lądzie: Ara minor. Do tego dodać należy. że jak widać na tej mappie most pływający łączył oba zamki. Wreszcie na relacyi Długosza, który pisze (Lib. XII, p. 152), że Michał Goligin trzymał na księcia Michała Zygmuntowicza zamek wyższy w Trokach (castrum superius), i że go nie chciał oddawać Kazimierzowi przybyłemu z Polski. Dodaje polém, że książe Jan Czartoryski zawarł się w większym zamku te go miasta ze'skarbami zabitego Zygmunta, żeby się ubezpieczyć u stronników Michała.
177 Byli to dwaj młodsi synowie Kazimierza IV, to jesl: Alexander liczący w roku 1477 lat 16, i Zygmunt lat 11.
178 Wyjęte w przekładzie Niem. ze Sk. h. p. S. I. 13.
179 Rerum Moscoviticarum Commentarii, Sigismundo Libero Authore. Antverpiae MDLVIL p. 150.—Z tej relacyi Herberstejna wydaje się, że Szach-Achmet (t. j. Achmet-Kan.) han perekopski po powrocie z ucieczki swojej która mu się nie udała, nie w Kownie w więzieniu jak Bielski w kronice swej (ks. IV pod r. 1506) utrzymuje, ale w zamkach trockich przyzwoicie był utrzymywanym. Musiał go Zygmunt z tego więzienia kowieńskiego wyswobodzić. Wszakże dzicjopisowie twierdzą, że w Kownie umarł.!
180 Ob. zbiór dawnych dyplomatów i aktów miast: Wilna, Kowna, Trok, i t. d. wydany w Wilnie r. 1843 in 4-to, str. 168.
181 Id. ibid. str. 168 —175.) Świadczy Cellaryusz, który z dawnych jeografów choć krótki ale najdokładniejszy opis Trok zosta: wił. Ob. w Zbiorze Mitzlera T. I. 574.
182 Kilka lat temu za staraniem czcigodnego biskupa wileńskie: go, ostatecznie starożytny ten kościół odnowiono.