II. Трокское воеводство (часть 5 из 9): оригинал
II. Трокское воеводство (часть 5 из 9). С. 381-397. Польский текст издания.
Przerośl, na pograniczu pruskiém, w pobliżu rzeki Ruminty, miasto (dziś w powiecie sejneńskim o 317 mili od Suwałk) starościńskie, założone jak się można domyślać przez Zygmunia Augusta, który tu w r. 1571 fandował i uposażył kościół parafijalny, erygowany „pod tytułem N. Panny Maryi. Stefan Batory przywilejem renowacyjnym r. 1576, znowu nadał je prawem magdeburskiém, dochody z wagi, postrzygalni, łaźni i kram zapewnił, targ co tydzień w sobotę ustanowił, i trzy jarmarki, na Wniebowstąpienie, na ś. Idzi -i na 6. Katarzynę. August III potwierdził r. 1748 ów przywilej, a Stanisław, August na nowo, zatwierdzając go r. 1776, targ sobotni na niedzielę przeniósł. August II r. 1698 grudnia 9 fundusz probostwa nadaniem siemi. pomnożył. Miasto zasadzone było na 150 włokach. Starostwo przeroślskie płaci kwarty złp. 1455.
Filipow, także pod granicą pruską nad jeziorem, mil LO od Olity (dziś w sejneńskim, o 51, od Sejn, o3 od Suwałk) miasto drewniane dość handlowe, ze starostwem niegrodowem płacącóm kwarty złp. 1,178. Zygmunt August nadał je r. 1570 prawem magdeburskiém, a r. 1571 kościał ziemią upesażył. Miejsce to jest rodzinne znakomitego człowieka między aryanami polskiemi, Andrzeja Wiszowatego, który tu przyszedł na świat r. 1608, z matki Agnieszki córki Fausta Socyma. Odbywszy nauki w Rakowie, i zwiedziwszy obce kraje, a mianowicie Niemcy, Holandyą, Anglią i Francyą, sprawował obowiązki duchowne zborów aryańskich, w Lubelskiém, na Ukrainie i na Wołyniu, a w ciągu ich "wsławił się uczonemi pismami swemi. Dzieląc nakoniec
losy spół wyznawców r. 1660, opuścił kraj i w Amszterdamie r. 1678 życia dokonał. — Filipów pamiętnym jest
niepomyślną potyczką Gąsiewskiego, hetmana polnego
Lit. z Szwedami i Niemcami. Dzielny ten mąż po zajęciu. Warszawy r. 1656 przez Rarola Gustawa, zebrawszy. wojska litewskie udał się ku granicom Prus Książęcych, ' i tam połączony z posiłkowemi hufcami Tatarów krym+-
skich, odniosł walne zwycięstwo pod wsią Prostkamj
nad Szwedami i Brandeburczykami, wziąwszy w nie»
wolą między wielu innemi Bogusława Radziwiłła stro»
nie szwedzkiej przyjaźnego. Lecz w kilka dni później,
Gustaw Steinbock i Fryderyk. Landgraf Heski, jeneralowie szwedzcy, mający siły swoje znacznie powięk-»
ozone posiłkami brandeburskiemi, uwiadomieni że TaŁarowie zhogaceni łupami opuścili Litwinów: napadają 21 paźdaelernika r. 1656 przy jeziorze Stabo ped samym Filipowem, na Gąsiewskiego. Szczupłe jego siły niespodzianie oskocgone, nie mogły się oprzeć kilkakroć potężniejszeimu wojsku i poszły, w rozsypkę. W tym popłochu umknęło kilku znakomitych jeńców zabranych pod Prostkami, a między niemi i Bogusław Radziwiłł.
Wigry, Wygry, klasztor Kamedułów na półwy-; spie jeziora tegoż nazwiska, około 3 mil kwadratowych powierzchni mającego, słynny zamożnością i piękaością położenia. W piętnastym wieku brzegi jeziora Wigierskiego i sam zapewne półwysep, były głuchą puszezą, w której wielcy książęta litewscy często łowy odbywali. Lubił tu polować Jagiełło, który mało co w Wigrach nie wpadł w zasadzkę krzyżacką. Kiedy bowiem r. 1418 powracając z Litwy do Polski, pe odby. ciu świąt Bożego Narodzenia w Mereczu, zapuścił się połując w lasy Wigierskie, przybył do niego komtur z Rastenburga z trzema tylko zbrojnemi, dla wywiedszemia się pod pozorem poselstwa jak silna była straż przy krółu. Zaraz powzięto podejrzenie o zamiarach Krzyżaka, i po wyprawieniu go rozesłano czaty na wszystkie strony, król zaś wyjechał. prędko do wsi Jańczy. W tém gdy podjazdy litewskie doniosły, że 50 koni krzyżackich dostrzegły na zasadzce, które były zapewne oddziałem liczniejszego ich wojska, król opu» ścił wieś natychmiast i ujecbawszy saniami przez noe 12 mił stanął nad jeziorem Augustowskiém (Metis), skąd nazajutrz bezpieczny od napaści powrócił do Grodna.— Wigry zlasamiswemi należały zawsze do ekonomii grodzieńskiej, to jest dóbr stołu królewskiego. Król Jan Kazimierz sprowadziwszy łu zgromadzenie zakonne Kamedułów, wiełkim nakładem fenadował śm 6 stystycznia r. 1667 kościół i klasztor murowany na półwy» spie otoczonej bardzo wielkiém jesiorem. Ceł tej fundacyi, jak wyraża przywilej królewski, jest uproszenie Boga przez modły pobożnych mężów, żeby raczył odwrócić ciągłe klęski jakiemi kraj za panowania tego był obarczony. Król wybrawszy do tego zakon pustelników Kamedułami zwanych i pod regułą ś. Benedykta żyją» cych, nadaje im wyspę w dobrach stołowych ekonomii grodzieńskiej położoną na jeziorze Wygry zwanóm, na kościół i kłasztor, zo konsensem Klemensa IX Papieża i Alexandra Sapiehy biskupa wileńskiego, a przytóm leśnictwo Przełomskie i leśnictwo Persztuńskie, z folwarkami, wsiami i lasami. Dwunastu zakonnikom tu osadzonym wkłada obowiązek odprawiania w pewnych dniach mszy za siebie, królową Maryą Ludwikę i królewica Karola 227. Ronstyt. sejmowa r. 1667 fundacyą tę potwierdziła 228. August II na sejmie r. 1717 klasztor ten od kwaterunku wojsk, hyberny i przechodów uwalnił; w dziewięć zaś lat później z powodu spalenia się oryginalnego nadania, nowym przywilejem 18 lipca r. 1715 datowanym w Warszawie, poprzednika swego fundacyą utwierdził, o czém konstyt. sejmowa r, 1726, w tych słowach wspomina, „Jniegra securśtas Fundacyi Klasztoru Wygierskiego OO. Kamaldułow.— Lubo Fundacya OO. Kamaldułow Wygierskich w W. X. Lit. a w powiecie y Bkonomii Grodzieńskicy iest consfśtufione anni 1667 fol. 72. approbowana; iednakże pomienieni zakonnicy ex occassone conflagrationis oryginalnego przywileiu nie mogli specificam, bonorum demosstrationem, disfinciiońem ef dislimitationem pokazać skąd variae exroriebaniur dubietates. Więc chcąc ich śn pacifica et determinata possessione, widzieć y mieć aby pacalius Deo remuneratori służyć, y onego za Nas y państwa nasze Nam powierzone błagać mogli: tenże fundusz novo prioślegio Nosiro z wyrażeniem w nim dóbr nadanych, renowowaliśmy y ztwierdziliśmy, y przez. Wielm. y Ur. Kommissarsow Naszych y Rptey, sine graciudicio iednak granic y dóbe szlacheckich ogranie, ezyć y podać kazaliśmy y onże circa nałuram praerogafivis, Immunitates dóbr naszych stołowych śnośclabiliter zachowuiąc, iniegraliter aufhoritate praesen(is €onventus approbuiemy y zmacniamy śn prepefuuc, salvois iuribus urodzonych Donataryuszow w tychże dobrach posessye swoie maiących, ef iure venalionibus śn Diplomate tey fundacyi praecauto229. Druskieniki. Na prawym brzegu rzeczki Rotniczanki przy jej ujściu do Niemna, właśnie w samém zetknięciu się powiatu grodzieńskiego z trockim, wznosił się w 13 wieku zamek drewniany, dla zatamowania napadów krzyżackich przez WW. książąt litewskich tu zbudowany. Dotąd we wsi Młynek zwanej widać miejsce gdzie była posada dawnego grodu, otoczone wąwozem, który był wprzód przekopem do Niemna idącym. Pod innem wzgórzem należącém zapewne do głównej warowni, widać mnóstwo kamieni siłą czasu i wody z fundamentów wyrzuconych. Nazwisko Druskieniki pochodzi od wyrazu litewskiego Druska sól, skąd też i pobliskie jeziorko za Niemnem, IDruskonie, nazwę swoję bierze. Stąd wnosić słusznie wypada, że i w dawnych czasach, za bałwochwalstwa w Litwie, naturę słonych źródeł tutejszych znano 230. Krzyżacy piérwszą w tę stronę wyprawę uczynili w r. 1312, pod dowództwem W. komtura Henryka Plotzke, kiedy po rozgromieniu w Prusiech powracającego z Warmii W. księcia Witenesa, ośmielili się w pogranicznej Litwie szukać zemsty za najazdy Litwinów. Dusburg dawny kronikarz Zakonu powiada, że dotąd w tych stronach, które powiatem Sal/zeniken lub Salseniken nazywa, nigdy jeszcze wojska krzyżackie nie postały. Niemcy podczas tego napadu w początku lipca, zdobywszy prócz Druskienik dwa inne zamki, i w pień wyciąwszy ludzi zbrojnych, siedmiuset niewolnika z sobą uprowadzili. Za Kejstuta nie raz powtarzali te najazdy, pamiętniejszy z nich był w r. 1378 pod Teodorykiem Elaer komturem Balgi . Zdaje się że Druskieniki były ważnym punktem wojennym dla Krzyżaków, którzy tu częste się przeprawiali na prawy brzeg Niemna, obracając swe pochody ku Trokom. Druskieniki leżą przy drodze z Merecza do Grodna.
Przełom wieś na prawym brzegu Niemna o 6 mil niżej Grodna. Był tu w 14 wieku zameczek drewniany, który Litwa bałwochwalcza zbudowała dla obrony swych pogranicznych powiatów od napaści Zakonu. W r. 1378 Teodoryk Elner komtur z Balgi przysławszy podjazdy swe aż pod ten zamck, który Perla nazywa Wigand231 kronikarz krzyżacki, stoczył bitwę z załogą litewską na moście i przedmieście spalił. Kamionka mała mieścina przy wielkiej drodze z Grodna do Lidy, w równinach, dziedziczna Tyzenhauzów. "Tem jednak pamiętne jest to miejsce, że w niém Karol XII podczas swojej wyprawy zimowej w r. 1706 przeciw siłom Augusta Il z pod Warszawy do Litwy, miał główną kwaterę od 25 stycznia do 10 lutego, i stąd wydał 29 stycznia r. 1706 manifest do mieszkańców W. hs. Litewskiego, wyłuszczając powody jakie miał do wydania wojay Augustowi II, oraz wzywając ich do ścisłego połączenia się pod znaki nowo obranego króla Stanisława Leszczyńskiego. Sokółka miasto (dziś powiatowe) u źródeł rzeki Sokołdy wypływającej z pobliskiego jeziorka położone, o 9 mil od Białegostoku, a 6 od Grodna przy drodze oba te miasta łączącej. Antoni Tyzenhauz podskarbi lit. wzniósł to miejsce należące do ekonomi grodzieńskiej, osadzeniem wielu dobrych rzemieslników i ozdoe bił domami murowanemi. O Rożanystok, wieś z klasztorem Dominikanów, którzy tu mają kościół z obrazem cudownym Panny Maryi w kaplicy z prawej strony wielkiego ołtarza. Pobożny lud co piątek i sobota, licznie na nabożeństwo przybywa. Ale na Zielone Świątki i inne odpusty tak się tłumnie zgromadzają, że nie raz bywa do kilkunastu tysięcy przybywających z różnych nawet dalszych okolic 232. Dwanaście jest kaplić, a prócz wielkiej ambony podczas napływu ludzi, z pięciu innych kazalnic razem kapłani nauczają. Fundatorem tutejszego zgromadzenia zakonnego w roku 1660, jest Szczęsny Tyszkiewicz Stolnik derpski. Rożanystok leży o pół mili od miasteczka 2 zwa nego Nowy-Dwór, a o 5 od Grodna.
IKrynki, małe miasteczko niedaleko od rzeki Swisłoczy o 6 mil od Grodna, nader pamiętne w dziejach litewskich, bo tu król Władysław Jagiełło na proźby - usilne Zygmunta Kejstutowicza W. książęcia litewskiego, zjechawszy po skończonych łowach w puszczy Białowieżskiej w początkach marca r. 1434, odnowił jedność Litwy z Koroną i ściślejszym węzłem ją utwierdził. Zygmunt, który mu ze wszystkiemi prałatami i panami litewskiemi zabiegł drogę w Kryukach, największą mu cześć jako dobrodziejowi swemu oddając przy złożeniu bogatych podarunków, błagał żeby król głębiej do Litwy i zapewne do jej stolicy pojechał; ale Jagiełło nie dał się uprosić, bądź dla podeszłych lat, bądź dla nieustalonej spokojności zupełnie w tym kraju od Swidrygajłły. Układy jednak zamierzone, wszystkie przyszły do skutku. Stanęło naprzód znowu wieczne zjednoczenie obu narodów, które Zygmunt w osubnym przywileju w Grodnie ft. r. pod jego i 39 baronów i bojarów litewskich pieczęciami danym utwiere dził 233. Poczém Jagie4ło uznał i ogłosił Zygmunta prawdziwym Wielkim Książęciem Litewskim, pod zwierzchnością swoją. Nadło Zygmunt na wstawienie się króla, podobnież w tym samym czasie potwierdził prawa i swobody litewskie. Król po załatwieniu tak ważnego dzieła, wrócił się z Krynek do Polski, i wprost do Lublina pojechał 234. — Za drugiej wojny szwedzkiej, Karol XII chcąc ubiedz Augusta II w zimie r. 1706 w Grodnie z wojskiem swém leże mającego, gdy wysilonym pochodem spieszył z Polski do Litwy, tu w Krynkach we I2 godzin 7 mil z Zabłudowa uszedłszy z głównym korpusem, dnia 12 stycznia t. r. stanął. Wszystkie domy miasteczka zostawiwszy chorym żołnierzom, sam z całém wojskiem pomimo zimna przez jeden dzień i dwie nocy leżał obozem pod szałasami. — Krynki leżą przy dawnym trakcie z Wilna do Krakowa na Lublin idącym. Kościół parafijalny fundowany przez Żygmunta I roku 1521.
Kruszyniany wieś o milę od Krynek, dziedziczna imienia Krzyczewskich Tatarów. Nadał ją król Jan III Samuelowi Krzyczewskiemu ich przodkowi, który będąc Rotmistrzem chorągwi tatarskiej, w bitwie pod Parkanami przyczynił się do ocalenia życia oswobodzie cielowi Wiednia. Wdzięczny król mianował go prócz tego Pułkownikiem, i udając się z Warszawy na sejm do Grodna r. 1688 wstąpił da Krzyczewskiego na obiad, a powracając z sejmu toż samo uczynił. Wieś podzielona z czasem między potomków Samuela po mieczu i kądzieli, zamieniła się w okolicę tatarską; ale zostały stare lipy, które przy odwiedzinach królewskich oeieniały dom mężnego wojaka. Prawnucy.zaś jego dotąd z religijaém uszanowaniem zachowują prosty drewniany stołek z poręczami, na którym siedział Jan III. Autentyczne dokumenta pozostałe w ręku Krzyczewskich, są dowodem całego tego zdarzenia.
Indura, miesteczko parafijalne drewniane na trakcie z Grodna de Wołkowyska, z kościołem drewnianym 235 ś. Trójcy, fundowanym r. 1542 przez Jana Dowojnowicza. Dobra te musiały dawniej należeć do Dowojnów, potém zaś przeszedłszy do Kiszków, w posagu z Anną Kiszezanką starościanką żmudską, żoną ks. Krzysztofa Radziwiłła Wdy wileńskiego hetmana W. lit., dostały się domowi Radziwiłłowskiemu. Tymczasem zaprzeczono tytułu dziedzictwa majętności indurskiej Radziwiłłom, ze strony królewskiej; stąd powstał proces. Ci zaś ratując się wyjednali przywilej umacniający dziedziczne posiadanie Indury, od króla Henryka. Całą tę jednak sprawę zaspokoiła ledwie ustawa sejmowa z roku 1616 za Zygmuota III, która potwierdzając przywie lej Henryka, z uznaniem że i pićrwej dobra te posiadali Radziwilłewie, na nowo nadała je wieczyście Januszowi podezaszemu i Krzysztofowi hetmanowi polnemu W. Ks. Lit, oraz ich potomstwu, za zgodą i pozwole» miem wszystkich stanów obojga narodów 236. W Indurze za ostatniej wojny szwedzkiej, jenerał Mejerfeld wysłany piérwszych dni lutego przez Karola XII, tak nieepodzianie napadł na oddział wojsk sasko-rossyjskich tam stojący, że wszystkie magazyny, jakie tylko w tak zniszczonym kraju jeszcze znaleść można było, i które. tu się znajdewały, opanował. wW/asilikow, małe drewniane miasteczko nad rzeką Supraśl o milę od Białegostoku, przy drodze grodzieńskiej, ze starostwem płacącém kwarty złp. 982. Zygmunt August rozkazał Grzegorzowi Wełłowiczowi horodniczemu grodzieńskiemu w r. 1567 to miasto osadzić, w miejscu zwanćem Wasilkow między puszczą Kryńską, i na ta wydał przywilej lokacyjny dnia 10 grudnia t. r. Ou także kościół i plebanią rzymsko-katolicką w tym samym roku fundował. — Jeden z najlepszych pisarzy polskich 16 wieku, Łukasz Gornichi sekretarz Zygmanta Augusta, otrzymawszy od tego króla za zasługi swoje starostwa T'ykocińskie i Wasilkowskie, tu we wsi Lipnikach należącej do starostwa Wasilkowskiego po śmierci Augusta, pana i dobroczyńcy swego osiadł, i w niej jak się zdaje po raku 1602, żywot długi i chwalebny zakończył 237. Jest domniemanie, żc niedaleko tego miasta zaszła owa pamiętna bitwa w d. 13 października r. 1282 między Leszkiem Czarnym a Trojdenem W. Ke. Lit, w której Polacy zupełne zwycięstwo odnieśli nad Litwą z Jadźwingami połączoną 238. Supraśl. Blisko Wasilkowa leży między lasami tego imienia wielki klasztor i kościół z opactwem Baszyliańskiém, nad rzeką tąż samą, która w 14 wieku nazywana była Sprzaśla. Bogate to opactwo, bo z czasem do 120,000 złp. dochedu przynoszące, fundował Alexander Iwanowicz Chodkiewicz marszałek W. Ks. Lit. r. 1533, nadając mu rozległe włości. Piękny tu jest kościół, w którym znajdują się groby Chodkiewiezów; w nim także pogrzebiony został w r. 1694, znany z światła i pobożności arcybiskup połocki i metropolita całej Rusi „unickiej Cypryan Żochowski. Sam klasztor jest wspaniałą budową, i bardzo obszerną. Bazylianie zgromadzili tu znakomitą bibliotekę w rzadkie dzieła obfitującą, w 17 zaś i 18 wieku utrzymywali drukarnią, w której oprócz polskich i łacińskich, wytłaczano księ= gi starosławiańskie religijne kyrylicą, jak np. książka liturgiczna Mineia obszczaia r. 1695 drukowana; w roku zaś 1743 biblią ruską tu wydano. Niejakiś Michał Gregorewicz Sołowiew wybijał tu przez lat kilka książki nabożne dla Starowierców. August II wracając r. 1730 z sejmu grodzieńskiego, w klasztorze Supraślskim miał nocleg 21 października, skąd nazajutrz po nabożeństwie wyjechał do Warszawy239.
Zabłudow. Zygmunt I nadał to miasto z okolicznemi włościami w r. 1525 na dziedzictwo Alexandrowi Iwanowiczowi Chodkiewiczowi marszałkowi W. Ks. Lit. syn jego Grzegorz Chodkiewicz Pan wileński, Hetman W. Lit., Starosta grodzieński, dzierżawca Muhilewski fundował tu r. 1567 czerwca 6, cerkiew grecką pod tytułem Uspienia Bogarodzicy iś. Mikołaja, razem ze szpitalem przy. niej dla mieszkańców ruskiego i rzymskiego wyznania, z ogromną dziesięciną zbożową ze dworu swego, z miasta i z włości. Wprzód jeszege tenże Grzegorz Chodkiewicz w Zabłudowie lokował miasto, kościół parafijalny rzymski założył i dziesięciną na plebana i szkółkę obdarzył, jak to się z treści pomienionego przywileju pokazuje. — Dobra te przechodziły potém kolejno do Sapiehów, Leszczyńskich i Sanguszków, aż nakoniec dustały się ostatecznie Radziwiłłom. Ci Zabłudów z dziesięcią folwarkami przyłączyli do dóbr składających księztwo BirŻańskie. Ludwika Karolina margrabina brandeburska, córka Bogusława książęcia Radziwiłła koniuszego W. lit. zastawiła r. 1681 kwietnit 3 pomienione dobra za 25,000 czerwonych złotych, mężowi swemu. Trwała także chociaż bardzo krótko, w Zabłudowie drukarnia słowiańska, założona w roku [568 przez Grzegorza Chodkiewicza. Zbiegli z Rossył Iwan Fiedorowicz rodem z Moskwy i Piotr Tymofiejewicz Mścisławiec, byli w niej drukarzami. Znajome są wytłóczone fu przez nich nakładem Chodkiewicza Ewanielie (Uczytelnoje Ewanhelie), po których ogłoszeniu oba stąd wyszli, piérwszy do Lwowa, drugi do Wilna. — Radziwiłłowie zostawszy dziedzicami tej majętności założyli tu zbór Kalwiński, który długo przetrwał. Liczył się on do kościołów głównych tego wyznania, przebywał bowiem przy nim Senior podlaski z dwoma innemi ministrami, do których nauczanie w szkole należało, Tu kalwini litewscy nie raz synody swe składali. — Karol XII pośpieszając z wojskiem szwedzkiém r. 1706 do Litwy dla wypędzenia z niej Augusta II, zatrzymał się tu cały dzień 10 stycznia i obozował pod miastem w polu, pomimo tęgich mrozów.
Powiat grodzieński ludny i osiadły ma oprócz Wyliczonych dotąd, wiele innych miasteczek i osad; a między niemi są: Kuźnica małe drewniane miasteczko ekonomii grodzieńskiej, o 3 mile od Grodna, na trakcie do Białegostoku, z kościołem Bazylianów, który jest filią Supraślskiego, w pagórkowatém położeniu; Odelsk do tejże ekonomii należący; Łunna z kościołem paraf. fundowanym r. 1546 przez królową Bonę, a wymurowanym r. 1782 nakładem Stanisława Augusta; Lspsk nad rzeką Bobrem miasto i dobra nadane r. 1506 przez króla Alexandra Fedkowi Chreptowiczowi, które potem Krzysztof książe Radziwiłł hetman W. lit. kupiwszy od Mikołaja hiszki starosty drohickiego, do księztwa Birżańskiego przyłączył; Susoałki, wieś nadana Kamedułom razem z Wigrami, z której z czasem utworzone miasteczko otrzymało r. 1720 marca 2 przywilej na prawo magdeburskie od Augusta II (dziś miasto Gubernii Augustowskiej); Raczki o 3 mile od Augustowa dziedzictwo Paców; Dospuda czyli Dowszpudy w pobliża Raczków, dawny dwór Pacowski ze zwierzyńcem, przedtem, t.j. r. 1562 dziedzictwo Wołłowiczów; Przewałka nad Niemnem wyżej Merecza, starostwo płacące kwarty złp. 1,533; Jeziory do ekonomii należące, a 3 mile od Grodna, nad wielkiém i. długiém j jeziorem (na początku naszego wieku nabyte dziedzictwem przez słyne nego«e swych przygód Walickiego podstolego koronnego); Skśdel do ekonomii tejże przynależne; Mosty o 7 mil od Grodna nad Niemnem, część ekonomii grodzieńskiej składające z kościołem paraf. fundacyi królowej Bony r. 1539; Hoża z kościołem fundowanym przez Kazimierza IV, uposażonym r. 1494 przez Alexandra; Janów, Hołynka; Jabłonów nad Niemnem piękna wieś, pamiętna przebywaniem, znanego w historyi nauk paszych Alexandra książęcia Jabłonowskiego Wojewody Nowogrodzkiego; it. d.
Powiat Kowieński
Graniczy na połnoc z powiatem Upitskim, na wschód ma powiaty: wiłkomirski i trocki, od południa grodzieński i trocki, na zachód dotyka granicy. pruskiej, graniczy z częścią zaniemeńską powiatu rosieńskiego, i dalej po prawej stronie Niemna z tymże powiatem korytem rzeki Niewiaży oddzielającej Litwę wyższą od niższej, czyli Żmudzi, aż do granicy powiatu upitskiego pod Surwiliszkami. —Pod względem ważności historycznej, nie ustępuje w niczćem powiatowi trockiemu. Dzieje tej krainy są dziejami prawie całej Litwy, jest ona polem nieustannych zapasów książąt i ludu litewskiego z nieubłaganemi wrogami ich Krzyżakami. Nie tylko w każdym mieście, ale w każdej osadzie niemal zostały dotąd ślady lub wspomnienia krwawych walk ze zbrojnemi mnichami zakonu krzyżackiego, lub wędrownem rycerstwem z całej Europy szukającem sławy i łupów na ziemi litewskiej. Co zaś do znaczenia tego powiatu, pod względem płodów przyrodzenia i położenia handlowego, pierwsze on miejsce zajmuje w całém województwie trockiém. Jego wyborne grunta, szczególniej za lewym brzegiem Niemna, i między Wilią a Niewiażą, dostarczają różnego rodzaju zboż w obfitości daleko przewyższającej potrzeby mieszkańców; jego lasy lipowe ukoło Kowna wydają sławny ów miód biały lipcem zwany. Trzy nakoniec takie rzeki spławne, jak Niemen, Wilia i Niewiaża, łącząc się z sobą na ziemi Kowieńskiej, otwierają wszystkie jej zasoby dla "przemysłu i handlu zagranicznego, — Ród mieszkańców jest czysto litewski na całej przestrzeni, z wyjątkiem dwóch tylko miast, Kowna i Kiejdan, gdzie handlowe lub religijne powody sprowadziły innego plemienia osadników. Lud wszędzie mówi czystym językiem litewskim, umiejąc także po polsku. Naczelnóm miejscem powiatu jest:
ILowno, Cauna, a w XV wieku Caonia, Catvonia i Cawna po łacinie nazywane, znakomite miasto handlowe w samém ujściu Wilii do Niemna pod 549 54' 9! szerokości, a 219 33” 30'' długości geograficznej położone. Miejsce w którém je zbudowano, można powiedzieć, że jest uroczém. Dolinę gdzie się miasto rozciąga. skropioną przejrzystemi wodami dwóch najpiękniej. szych rzek w Litwie, otaczają w półkolę prawie wysokie fańcuchy romantycznych gór towarzyszących Niemnowi i Wilii. Strome ich pasma okryte cienistemi borami, świecą gdzie niegdzie łysym wierzchołkiem z pośród gałęzi sosnowych. Od południa Niemen płucząc prawym brzegiem mury miejskie, lewym obija się o również wysokie, lecz jasną zielonością dębiny lub szkarłatnemi krzakami berberysu porosłe wzgórza. U podnóża samo tylko przedmieście kowieńskie A/e: vofa zwane, zaledwo na wązkim szlaku miejsce dla swych nielicznych domów znaleść może. Oddalając się od ujścia Wilii, ścieśnia się z obu końców dólina kowieńska i ślicznemi łąkami oddziela dalej koryto Niemna od jego wyniosłych brzegów. Jednóm słowem, możnaby się odważyć na powiedzenie razem ze sławnym wieszczem Grażyny: „Widziałem piekną dolinę przy Kownie, Kędy Rusałek dłoń wiosną i latem
Ściele murawę, kraśnym dzierzga kwiatem:
Сноски
227 Metryka Lit, w kopii ks. 410. fol. 1513 tit. Wigry.
228 Vol. Leg. IV. fol. 1,004. tit. approbatio. me) Vol. Leg. VI. fol. 326. tit. Jmmunitas.
229 Vol. Leg. VI. fol. 496.
230 Teraz kiedy to piszemy, Druskieniki są porządnóm miasteczkiem od kilku lat zabudowanóm. dokąd dla wód słonych na wiele chorób bardze skutecznych, co rek po kilkaset osób w lecie przybywa. =
231 Wigand p. 239. Przy wydaniu przekładu polskiego tego kronikarza, objaśniacze jego w przypisach nie raz biorą za jedno Soleczniki pod Wilnem położone i Salseniken krzyżackie, co właśnie nie zawsze za też same miejsce uwaiać należy. Prócz tego ciż komentatorowie grubych wiele omyłek popełnili eo do nazwisk miejse i geografii litews., w czóm badaczowi dziejów nader ostro» źnym być należy.) p. 239.
232 Dzisiejsi ziemiopisarze przez omyłkę niewiedzieć skąd wynikłą, powtarzają jeden za drugim, że kościół dominikański w Ro-' żanymstoku tak jest ogromny, iż do 20,000 ludzi może objąć. Jest to gruby błąd; chyba żę około 20 tysięcy zbiera się tu czasom na odpust, ale kościół sam i kilku tysięcy nie zmieści.
233 Gołębiowski: Dzieje Polski za Władysława Jagiełły. Warszae wa 1846. T. II. str. 413.
234 Diugosz. Lib. XI. p. 647.
235 Wymurewany jest w r. 1826.
236 Vol. Leg. IU. fol. 308.
237 Ob. ciekawe szczegóły o śladach pobytu Gornickiego w Wasilkowie i o jego życiu, podane przez Władysłewa Tr ębickiego / w Bibliotece Warszawskiej na rok 1843, miesiąc Kpiec T. HL stron. 77.
238 Tak się domyśla Narbutt. IV. 200.
239 Po podziale kraju dobra Bazylianów Supraślskich przeszły pod rozporządzenie Rządu pruskiego. który im 18,000 złp. kompetencyi wyznaczył. — Obecnie w r. 1846 znajduje się tu fabryka sukienna, na wielką skalę założona.