Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

I. Виленское воеводство (часть 3 из 8): оригинал

I. Виленское воеводство (часть 3 из 8). С. 156-180. Польский текст издания.

Qd wyniesienia na W. Ks. Lit. Zygmunta I Księcia maonczas Głogowskiego zaczyna się epoka lepszego a nawet najszczęśliwszego bytu Wilna. Sprawiedliwy ten bowiem i rządny monarcha niczego nie opuszczał, coby do wzrostu tej stolicy przyczyniać się mogło; a przez większą część panowania swego w koronie i Litwie, przepędzając połowę czasu prawie w Wilnie, dla wypraw wojennych, nie szczędził dlań przywilejów i nowych urządzeń. Za jego czasów i z jego myśli lub opieki wiele najpożyteczniejszych zakładów w mieście tém powstało. Nie będziemy tu wsponiinać o potwierdzeniach i rozszerzeniu dawnych nadań dla miasta przez Zygmusta I, powiewy tylko o tém, ca nowego dlań zrobiono. Prócz uwolnienia ad myta po calej Polsce kup. ców wileńskich, zabezpieczony dła nich został od wszełkiej opłaty skład towarów w Kownie. R. 1522 miasto otrzymało na zupełną własność kramy znajdujące się przed ratuszem. Za porozumieniem się z wojewodą, który: nad zamkami miał zwierzchność, uwolnione mieszczan od dawania do nich straży, i urządzono odtąd silę wykanawczą s 24 pathołków złożoną pod rozkazami magistratu, opatrzono bramy miejskie przyzwoitą wartą. Cechy pomnożone w liczbę i w rynsztunek wojenny opatrzone, stanowiły niejako w potrzebie obrony milicyę miejską. Przez ugodę z biskupem, zyskało miasto wyłączne dla siebie prawa wybijania wosku i sprzedaży wina. Roku 1536 z powodu częstych sporów mieszczan z magistratem o zarząd miasta, król po zasiągnieniu rady biegłych w prawie magdeburskiém, osobnym przywilejem nowy i stalszy porządek w administrącyi miejskiej wprowadził. Burmistrze z rajcami obierani w połowie z mieszczan łacińskiego, a w połowie z greckiego wyznania, zarząd miasta mieli w swoim ręku, wójt z ławnikami sądy sprawował. Szafarze kassę utrzymujący co rok obierani byli. Wiele Jeszcze ipnych zbawiennych środków uchwalono do utrzymania porządku, obrony i wzrostu stolicy; ale to wszystko ściągało się do samego środka jej, to jest do części murem obwiedzionej do juryzdyki ratuszowej,. pod prawem magdeburskiém zostającej. Inne juryzdyki, jak Biskupia i Wojewodzińska, pod prawem pospolitem zostały, a co do administracyi od woli i urządzeń biskupów i wojewodów zależały. R. 1538 Zygmunt I postanowił dla powiększenia i ustalenia ludności miej-. skiej, aby szlachta nie miała mocy odbierać poddanych swoich z miasta, którzy przez sześć lat swobodnie w niém zamieszkali. Ulryk Hozyusz Horodniczy i Mincarz wileński, człowiek światły i przemyślny, otrzymał od króla naprzód w r. 1515 pozwolenie młyn zwany królewskim na Wilence zbudować, z wolnością pobierania trzeciej miary za nakład; powyżej zaś niego w r. 1522 papiernia piérwsza w Litwie stanęła. Nie prędko po tóm, bo w r. 1536 otrzymał drugi przywilej na wystawienie trwałego mostu na rzece Wilii (sielony most dziś zwanego). Po zwróceniu wydatków na koszta budowy poniesionych z naznączonej ad przejeżdżających opłaty, obowiązany był wymurować szpital publiczny przy kościełe Dominikańskim ś. Ducha, który potem zwał się szpitalem ś. Trójcy. Święcie dopełnił zobowiązań się swoich Hozyusz, syn jego tylko dokończył murów szpitala tego, przed którym na lat już kilkanaście wprzódy założony był inny może piérwszy w Wilnie, szpital ś. Maryi Magdaleny przy zamku razem z kościołkieut tego tytułu 68, kakladem i uposażeniem Marcina z Dusznik. kanonika wileńskiego, a razem doktora medyeyny. Do wygody miasta posłużyło także rozprowadzenie do ważniejszych miejsc i domów rurami wody, ze źródła za bramą Subocz zwaną, któremu król darował na wieczność. —Za Zygmunta I porządniej nieco zabudowało się Wilno i w mury zaczęło się wzmagać, a mianowicie po dwóch wielkich pożarach, w r. 1513 i 1530. W piérwszym zamek dolny i przyległa część miasta spłonęła. Zygmunt dźwignął go z ruin i na mie» szkanie królewskie kazał wyporządzić, syn saś jego Jamasz biskup wileński przy pomocy kapitały i składek odnowił katedralny kościół. Roku 1508 zbudowany został klasztor na Zarzeczu pod tytułem Niepokalanego Poczęcia Panny Maryi dla sprowadzenia trzech zakonaic ś. Franciszka, Bernardynkami zwanych. Książe Konstanty Ostrogski na podziękowanie Bogu sa zwycięztwo odniesiono nad rzeką Ikropiwną niedaleko Orszy wr. 1514, wymurował nową cerkiew ś. Trójcy, na miejscu dawnej drewnianej, na wzgórzu błisko bramy do Miednik wiodącej (gdzie później byli Bazylianie uni- 7), i podolinież drewnianą i upadającą już cerkiewkę ś. Mikołaja na murowaną zamienił. Franciszkanie wymurowali około r. 1522 kościół ś. Mikołaja katolicki, po spaleniu się drewnianego; a w r.1543 zaiszczóna w peżarze ostatnim kaplica ś. Krzyża drewniana, wystawiona już została z cegły przez Pawła Książęcia Hołszańskiego biskupa wileńskiego. Miasto znowu także wymuro wało na miejscu dotychczasowych drewnianych, dom gościnny i dom kusznierski do składu i sprzedaży fater iczapek, które na ścianach wystawiano. Wreszcie do» my prywatne pod sznur odtąd i za wiedzą urzędu miejskiego budować zaczęto. Herbersztein Zygmunt poseł eesarski do Moskwy, bawiąc za powrotem swoim z Moskwy w Wilnie około r. 1520, powiada w opisie swojego poselstwa i podróży, że to miasto między wzgórkami przy złączenia się Wilny rzeki do Wilii położone, obszerne jest i murem już obwiedzione; że mą wiele kościołów i domów murowanych; że posiada stolieę biskupią którą zajmuje Jan syn naturalny króla Zygmuata, który powracającego posła z wielką łudz-. kością prsyjął. Dodaje Hebersztein, że Wilno ma oprócz katedry kościół parafialny i kilka klasztorów, a między niemi najznakomitszy Franciszkanów obserwantów wiel. kim kosztem zbudowany, i że wiele jest także cerkwi ruskich 69. — Od czasów Zygmunta I ukazuje się początek szkół publicznych w Wilnie, ustanowiona bowiem roku 1522 piąta prelatura Scholastyka w kapitule miałą ma €elu utrzymywanie szkoły katedralnej; okeło rokn 1930 zaś ojsgorzono szkółkę początkową przy kościele archiprezbyteryalnym Ś. Jana. Wtenczas także powsta» ły tu drukarnie, około r. 1522 słowiańska u Jakóba Babicza, polska i łacińska około r. 1533 u Andrzeja ŁŁęczychiego 70. Król sam piérwszy utworzył zbiór ksiąg, które w dolnym zainku umieścił, i piérwszy przyczynił się do założenia stałej i porządnej apteki w mieście; on tóż dom wiejski dla swojej rozrywki i zwierzyniec na Wirszupce za przedmieściem Antokol zwaném urządził. Kilka jeszcze ważnych wypadków zaszło w Wilnie za tego panowania, które miasta tego pamięć w historyi zostawiły. Roku 1509 Zygmunt zaprzysiągł tu pokój z carem Bazylim w obec posłów jego. Wtenczas także na zjezdzie panów rad, Gliński ogłoszony został zdrajcą kraju. W tymże samym czasie odprawił się sobór duchowieństwa Rusi Litewskiej pod metropolitą Józefem Soltanem. Roku 1513 umarła tu królowa Helena, pogrzebiona, w cerkwi Bogarodzicy; r. 1614 przyjmewał król wspaniale Konstantego książęcia Ostrogskiego po jego świetnych zwycięztwach. Roku 1522 na sejmie litewskim nadany statut dla W. Księztwa, od którego samo tylko Wilno, w części de juryzdykcyi ratuszowej należące, wyłączone zostało, jako sądzące się prawem magdeburskiém; r. 1528 król podpisał osobną ustawę dla ziemi Żmudzkiej; roku 1529 na walnym sejmie w Wilnie, wyrokiem krolewskim miasto zostało zobowiązane do złożenia na potrzeby wojenne 1500 kop groszy lit. 71; r. 1538 odbył się synod dyecezalny w kościele ś. Jana. Obok tych wypadków wpływających mniej więcej na pomyślność miasta, dotknęło je także kilka klęsk, a mianowicie oprócz pożarów w latach 1513, 1530 i 1542, w którym ksiedrajny kościdł się spajil, morewa zaraza ed Taiarów przyaieszona w r. 1506 i powtórnie około r. 1533 penająca. — Za życia jeszeze ojcowskiego młody Zygmugł August ożeniony z Elżbietą córką Herdynanda króla rzymskiego, objął w r. 1543 rządy W. księstwa, i razem z żoną zamicązkał stolicę jego w dolnym zame ka. Odtąd Wilao stanęło na stopie innych znaczniejszych miaeł europejskich. Świetność dworu królewskiego, zbiór majmożniejszych panów, budowanie przez nich palaców i dworów, ściągało do miąsta cudzoziemców, deskonaliło rzemiosła, ożywiało przemysł i handel, 4 ludność o sto tysięcy podniosło. Nim do tego jednak przyszło mieszezanie zaraz po przybyciu Augusta w roka 1544 ucierpieli bardzo od głodu, który, z powodu zjawionej w poprzedzającym roku szarańczy, cały kraj przycęisnąj. Lecz sprawiedliwe i czynne rządy młodego króla, debroć żeny jego usuwalły dotkliwość klęski, szerzyły wszędzie pomyślność. Prędko jednak wszystko zamieniło się w smutek i żąłobę; Elżbieta w kwiecie młodości umarla r. 1544, pochowana w kościele katedralnym obok króla Alexandra. Zygmunt August zaczął odtąd mniej pogządae życie prowadzić i mniej być piłnym w rządzeniu krajem. Potém Barbara Radziwiłlowna wdewa po Gastoldzie zajęła jego myśl i serce. kryta miłość ich śrwała przez dwa lata 1545—6, August najmilsze godsiny przepędzał w towarzystwie pięknej Barbary, której pałac niedaleko zamku, nad Wilią wśród ogrodu włoskiego wznoszący się, kazał galeryą z nim połączyć. MNakoniec tajemny ślub we wrześniu r. 1547 zawarty uwićńczył to rzadkie przywiązanie, i Barbarę wkrótce wyniósł do godności kró. lewej; umarł bowiem pastępnego roku Zygmunt Stary i August objął tron polski po ojcu. Pomimo jednakże takich roztargnień Augusta, Wilno ulubiona jego stolica, z każdym dniem rosła w pomyślność, kształcąc się na wzór Krakowa, i coraz lepszych nabywając zakładów, a obok tego utwicrdzała się coraz mocniej na zasadach prawa magdeburskiego. Ztąd wynikły roka 1543 postanowienia o testamentach mieszczan, oraz wsbronienie wojewodom nie mieszania się do spraw miejskich. Roku 1545 po zrzeczeniu się zarządu szpitala ś. Trójcy i mostu przez Jana Hozyusza, król poruczył go miastu, opiekę zaś nad szpitalem od Biskupa do siebie przeniósł. Roku 1547 na sejmie w Wilnie odbytym dla Litwy zaszło ważne urządzenie na dobro miasta względem przekupniów i wyroków, których nadużycia starano się ukrócić. Tegoż roku powstała w Wilnie tuż za miastem pierwsza huta szklanna, na którą przywilej wyjednał sobie niejaki Palecki dworzanin królewski. Ta pierwsza epoka rządów Zygmunta Augusta w Litwic była wstępem do najwyższej pomyślności miasta, której dosięgło' między 1548 a 1572 rokiem. Chociaż bowiem zwaliły się nań po zgonie ojca sprawy calej Polski, chociaż tyle czasu na sejmach w Piotrkowie musiał przepędzać i w Krakowie jako stolicy ealego państwa zamieszkać, jednak skoro załatwił naglejsze Fzeczy, Zagaz go ulubione Wilno przynęcało do siebie, Nie było prawie roku żeby do niego nie przyjeżdżał i długo w niém nie przebywał, tak że istotnie to tylko miasto za prawdziwą stolicę swoję uważał. Ztąd też Wilao doszło najwyższego kresu swojej pomyślności. Opatrzone najlepszemi rzemieślnikami z Krakowa, pomaożyło liczbę cechów swych. Coraz większa liczba cudzoziemców, a mianowicie przybyszów z Niemiec, osiadała w mieście, przyczyniając się razem z możniejszemi krajowcami do lepszego zabudowania miasta. Sam król także swoim nakładem zamek przyczdobił, fandamenta kościoła przy nim ś. Anny gdzie grób dla siebie i dwóch żon swoich przeznaczał, założył, a nadewszystko puszkarnią czyli fabrykę broni przy zamku nad. Wilią fundował, zkąd działa, rusznice i różnego rodzaju pociski a nawet proch rozsyłano po zamkach litewskich. Zygmunt August wreszcie doprowadził mennicę wileńską ped stórem Justa Ludwika Deciusza do stanu udoskonilenia równającego się najpiérwszym owego czasu za granicą 72 Po nowém jej urządzeniu przeniesiono ją do domu murowanego przy ulicy Niemieckiej, kupionego w r. 1545 przez Hornostaja Podskarbiego lit., za 500 kop groszy litewskich. R. 1552 potwierdził król ułożony na zgromadzeniu miejskiém wielkierz czyli sposób postępowania sądowego podług praw moagdeburskich, mianowicie co do opłat różnych z wyroków wynikłych; szlachcie nabywającej domy w obrębie juryzdyki ratuszowej posłuszeństwo dla magietratu nakazał; cechy rzemieślnicze znacznic ruzkrzewione na nowó urządził. W następnych latach wiżniejszemi jeszcze przywilejami Wilno obdarzone zostało; na sejmie bowiem panów rad lit., odbytym tu r. 1560; miasto razem że szlachtą otrzymało pozwolenie wysyłania na sejmy posłów swoich, z czego feż zaraz korzystać nie zaniedbało na "sejmie unii; inny zjazd lit. w Grodnie r. 1568 dokonany nadał mieszczanom, którzy będą sprawować nienagańnie urzędy miejskić, przywilej szlachectwa i wszystkie j jego prerogatywy; magistratowi zatwierdził używanie dawnej pieczęci z wyobrażeniem ś. Krzysztofa na czerwonym laku, a nakoniec żapewnił mieszkańcom Wilna sprawiedliwość w rozdawaniu gospód dla posłów i dworu królewskiego. Od tej epoki poczyna się wyzwolenie stanu miejskiego w stolicy litewskiej i przypuszczenie go dó swobód krajowych wraz z innemi stanami obu narodów, połączonych osłatecznie na sejmie lubelskim r. 1569. —W pośród takiej pomyślności. i wzrostu Wilna, nowe opfhie religijne dotąd mało kogo obchodzące, żaczęły się coraz wyraźniej objawiać między jego mieszkańcami i porńszać - umysły wszystkich. Jeszcze w r. 1589 niejkkiś ksiądz Abraham Kulwa powróciwszy z Niemiec zaczął rozsiewać zasady, Marcina Lutra, i już nawet szkołę założył; ale. zamiary jego. zostąły zniweczone sjlnym oporem Pawła księcia Holszańskiero biskupa wileńskiego; po nim inny duchowny za Wiklefistę poczytany około roku 1555 lub nieco pierwej, na kazaniach swych ała Niemców ' W kościołku ś. Anny miełwanych, nieznacznie odnowił zakazaną naukę. Ale kiedy się postrzegła kapituła, i ten wygnany został, Wszakże odtąd nasiona reformy potajemnie rozkrzewiać się zaczęły. Już było kilku możnych ludzi w mieście, którzy się nią opiekawałf, jak Morsztyn co w domu swym dozwałał nauczać skrycie temuż sanńieńmu wygnańcowi. Ale wr. 1556 Mikołaj Radziwiłł Czarny wojewoda wileński odważył się nawet dwór swój na przedinieściu Łukiszkach zamie: nić na zbór dła reformatorów. Co większa sam Zygmunt Augast patrzał na to obojętnie, a nawet i pobłażał pociągniony do tolerancyi silnym wpływem ducha czasu. Za jego upoWażnieniem Radziwiłł przenićsł nawet bór ów do śródka miasta, i umieścił go w rozległym pałacu swoim od rybnego rynku dó kościoła ś. Jana rózciąga: jącym się, gdy coraz jawhiej kazania i nałlożeństwe nowowiercy zaczęli odprawiać. Odtąd reforma reli: gijna "bujnie krzewić się zaczęła w stolicy Litwy, i złąd na cały kraj szerokie rozpuszczać konary. Chciał wstrzymać gwałtowny ku hiej popęd przybyły r. 1585 dó Wilna Aloizy Lippomani legat papiezki, ale król nie dał się nakfonić do nżycia ostrych środków w celu zatałówania nówycth opińii. Skuteczńniej temń chciał zaradkić ńażtępny biskup wileński Wałeryan Protaso: wicz, sprowadzając r. 1569 niedawno utworzony zakoń Jeżuńtów; główny cel wytępienia różnowierstwa mający. Zrazu jednak nić łatwo było nowym przybyszom, poś mimo całej ich przebiegłości usadówić się w Wiłnie: Niemiłém ukiein patrzała na nich kapitała, i Piote Rojzyusz kanonik wileński i proboszcz kościoła ś. Jana, sławy praworadck, całemi siłami opierał się razem z magistrateln, przyłączenia tej świątyni do ich kollegium. Wkrótce jednak powstało ginmrazycm Jezuickie, kościół 6. Jana stał się własnością hówo przybyłego zakona. Od tej epoki reforma znalazła w Litwie potężnych nieprzyjaciół, którzy ją po długich sapasach zwalczyć nakonicc potrafili. Ciągły ńiemial póbyt Zygmunfa Augusta w ulubioném od niego Wilnie; czynił je miejscem pamiętnem w dziejach naszych z powodu. wielu znakomitych zdarzeń publicznych i mniej więcej na losy całego kraju wpływających. Przebiczmy je kolejno, nieopuszczając nawet klęsk obarczających miasto, wśród jego wielkiej pomyślności. "Fu w roku 1551 pogrzebał August ukochaną żonę swoję Barbarę w kościele katedralnym; tu mieszkając król w r. 1553 pomimo panującej zarazy od dwóch lat, powziął zamiar ożenienia się po raz trzeci i ztąd rozsyłał listy sejm zwołu- - jące. W r 1555 odbył się w kościele ś. Stanisława synod dyecezalny pod przewodnictwem biskupa żmudzkiego, na którym zamyślano postanowić urząd inkwizytora. Z Wilna r. 1557 wyruszył król z wojskiem na powściągnienie Wilhelma Firstemberga Mistrza zakonu inflantskiego, i w Wilnie r. 1561 Gotard Kettler jego następca razem z arcybiskupem ryzkim uroczyście poddali mu w hołd Kurlandyą, a Inflanty z Estonią na dziedzictwo. R. 1562 przywieziono tu pojmanego koadjutora arcybiskupa ryzkiego ks. Meklemburskiego za związanie się jego z królem szwedzkim Erykiem napastującym Inflanty; i w tym samym czasie niejakiś szlacheic podlaski Wojcik zwany, za przylepienie kartki na bramie zamkowej z pogróżkami na króla, zaniesprawiedliwość uczynioną mu przez mierniczych, sądzony był i ścięty. R. 1562 d. 4 października odbył się wtej stolicy z wielką uroczystością ślub Jana książęcia Finlandyi z siostrą królewską królewną Katarzyną, w kościele katedralnym, który dawał biskup Protasowicz, a potćśm wspaniałe wesele, na którém przy oddawaniu królewny miał mowę ksiądz Myszkowski. Gdy w roku 1563 wojska cara Iwana Wasilewicza po wsięcin Połocka już zagroziły Wilnu, a posłowie Augusta w grudniu stanąwszy w Moskwie nie mogli zrobić żadnego układu: wyszli ztąd Mikołaj Radziwiłł Hetman Lit. i Grzegorz Chodkiewicz z wojskiem naprzeciw wojewodom ruskim i na polach Druckich w walnej bitwie ich pokonali. Nie było jednak końca tej wojnie, shiegłv z Moskwy kniaź Kurbski, do Wilna pod opiekę Augusta udawszy się, więcej jeszcze zawie kłał ułatwicnie warunków pokoju. Nie prędko, bo aż w r. 1568 rozejm między wojującemi stronami przyszedł do skutku. Na sejmie r. 1564 w Bielsku odbytym król nadając drugi statut dla Litwy, wyłączył od niego mieszczan wileńskich nowym swoim przywilejem, jako uległych prawom magdeburskim. Na schyłku tego błogiego dla Wilna panowania, w r. 1671 głód okropny dotknąwszy caly kraj, sprowadził znowu zarazę, która więcej roku grasując przeszło dwadzieścia tysięcy mieszkańców w samóm mieście zgładziła. — Wojownicze panowanie Stefana Batorego, po krótkim pobycie na tronie Henryka Walezyusza, w dziesięcioletnim przeciągu czasu (r. 1576—1586); nie wywarło żadnego niepomyślnego wpływu na byt materyalny mieszkańców Wilna. Owszem jeżeli przestało być ciągłą stolicą króla, jek było za Augusta, zawsze jednak znaczenia raz nabytego nie postradało nieustannie ożywiane pobytem Stefana, który w istocie nie miał pewnej stolicy, bo pół życia w obozie przepędził, jak niemniej ruchem wojsk i zapasami religijnemi. Jakoż o te dwa przedmioty obija się tylko cała historya Wilna za panowania Batorego. Po pierwszym swoim przejeździe przez stolicę litewską w roku 1577, kiedy się w następnym na dłuższy czas tu wybrał, idąc na wojnę z Moskwą, w pośród przygo: towań wojennych, gdy w pusskarni pod zamkiem dąno działa nowe, a pułki jedne po drugich ciągnęły ku Dźwinie. Król troskliwy o pomuożenie oświaty w kraju, pomimo oporu wielu senatorów, ustanowił przy kollegius Jezuickiém Akademią. Biskup Protasowicz pierwszy jej opiekun, wzbogacił ten zakład fundącyą bursy Walerjańskiej dla ubpgieh uczniów, a biblioteka akademicka powstała jeszcze 3 zapisu ksiąg posiądanych przez Zygmunta Augusta i chowanych na zamku pod dozorem Łukąszą Gorgaickiego. Jezuici silnie się wzięli za publiczną instrukcyą widząc w niej całą padaicję wykorzenięnią reformy, tak że zaraz w następnym 1579 roku Batory idąc pa odebranie Połocka, znalazł akademią w największej czynności. Włenczas tę: witany mową łacińską przęz jednego z jej uczniów młodego Jana Karola Chodkiewicza, przepowiedziął jegą miełkość rycerską w przyszłości. W tej porze znajdowali się tu posłowie tatarscy i Gottard Kettler książe Kurlandzki, piérwszy nastręcząjąc się z posiłkami szemi, drugi dla złożenia hołdy i pfrzymania ipwęstyjnzy. Król powzącając tegoż roku z wyprawy potwierdaił niektóre przywileję miastu. Przebywąnie tego mponarchy w Wilnie po rąz trzęci w r. 1540 równie pamiętpóm pię stąło. Wówcząs udającewyu się znoweę ną wojaę, biskup Żmudzki Melchior Giedrojć, oddawał publicznie w katedralnym kościele przed wielkim aliarzem, miecę j czapkę książęcą poświęcone iprzysłanę od Papieża Grzegąrzą XIII, w gbęcyości Japa Andrzeja Gąligarie Lęgata. Wtenęzas także Kasper Bekiesz dowódca piechoty węgierskiej, z przęciwnika stąły przyjaciel królą, zmarły w Wilnie i pogrzebiony jaką aryanin ną górze nad Wiluę rzeką, uczczony zostął pomi: kiego w kształcie wieży wymurowanym 73. Batory wów. czas tąkże, obok pamięci i nagrody walecznych, wymierzy sprawiedliwą karę na przestępców. Grzegorz Ościk zaakomitego rodu człowiek, ale zdrajca i fałszerz mónefy, pojmany i po zapadłym wyroku ścięty publicznie zesłał. Rok 1581 zagzął się ważnym i pożądanym wy?» padkiem nietylko; dla miasta, lecz i dla całego kraju. Stefan Batory ucząć pijąc sądownictwo w koronie, tómże samóm dobrodziejstwem obdarzył Litwę, i zaraz po nowym reku A zyka trybunał litewski: się sądzić w Wilnie przez 6 miesięcy, prz ” do innych miast na drugie półrocze. Tymcż tek zabiegów jezuickich o wstrzymanie postępu reformy, dał się widzieć po raz piérwszy. Kiedy po śmierci Mikolaja Czarnego Radziwiłła, wyznawcy helweccy pozbawieni zostali r. 1565 przez syna jego Sieretkę domu modlitwy w pałacu jego pośrodku miasta założonym: brat stryjeczny zmarłego Mikołaj Rudym zwany kupił dla nich od Hornostaja w r. 1579 dwór bliska cerkwi Przeczystej 74. Tam usadowiwszy się Kalwini zaczęli jak dawniej odprawiać nabożeństwo, szkołę i drukarnią utrzymywać. Widząc to Jezuici jęli się wszelkich środ» ków do wstreymania reformy; ale środki te były gwałtowne i nieprawne. Podmówiony od nich biskup stary Protasowies, zabrawszy z drukarni zborowej otesy ksiąg dyseydenekich, kazał je publicznie przez kata spalić przed kościołem ś. Jana. oburzone tym czynem pospólstwo ośmieliło się napaść na zbór, razem s uczgiami akademii, i byłoby źśpewne przyszło de wielkiego rożruchu; gdyby nie głórężystość "Jana Abra - mowicza namiestnika Wojewod, y zapobiegł gwałTliedomiony król Stefan 'e557akich bezprawiach; w liści ik sanym z obozu pod Pskowem (26 września

Peli Abramowicza, kazał mu zgromić je publi. czaćea po rynkach obwołaniem, i objawić że nikogo nić clise gwaltem de zmiany wyznania przymuszać, sumienie każdego oddając na sąd Pana Boga, a przytóm zalecając burzliwych imać i królowi samemu o nich donosić 75. Z równąż przesernością zapobiegł król Stefan zajnieszkom powstającym z wprowadzenia poprawnego kalendarza w r. 1582; gdy bowiem mieszczanie wschodniego wyznania trzymający się nie.chcieli go przyjąć, Batory uweżając ten opór pod względem religijnym, okrył ich swoją opieką zakazując przymuszać. grekorusinów do stawania w sądach w dni ich świąteczne. Tak więcmądre umiarkowanie dzielnego króla zapobiegło nadużyciom, z niebacznej żariiwości pochodzącym, utrzymało spokojność miasta i przeciągnęło na czas nicjakiś pomyślność jego, do której doszło pod błogiem panowaniem obu Zygmuntów.

Miasto nachyła się do upadku xa Zygnenia III i Władysława IV (1588—1648). Jak w całym kraju tak e i w Wilnie zaraz od początku panowania Zygmunta III, zaczął się rozprzęgać dawny porządek. Spory naprzód religijne, potém wzmagająca się przewaga możnowładztwa podkopywały niedawno założone posady państwa Jagiciłowego. Pod złą wróżbą zaczęły się rządy tego króla dla stolicy litewskiej. Okropny głód a za nim ehoroby zaraźliwe w 1588 i 1589 zaczęły gnębić jej mieszkańców. Zygmunt III potwierdziwszy przywileje miasta na sejmie koronacyjnym, piérwszy raz je ogłądał w takim stanie nieszczęśliwym, przejeżdżając do Rewla, ale nie zaradził złemu. Umysł jego całkowicie był zajęty sprawami celigii. Dokonana w r. 1590 na synodzie Brzeskim unia kościoła wschodniego z rzymskim, wkrótce wprowadzoną została do Wilna; wywołując tam pamiętny związek niechętnych jej Greków z Ewanielikami pod przewodnictwem książęcia Konstantego Ostrogskiego w r. $899, w celu zabezpieczenia wyznań i praw politycznych spólnie ze wszystkiemi różgowiercpm służących 76. Odtąd zaczęły się nieustanne walki religijne, naruszające pokój publiczny i roznoszące zgorszenie powszechne, Cerkiew ś. Trójcy oddana Unitom, odebrana zostałą r, 1607 przez Greków, ce nawet i trybunał potém potwierdził, ale Zygmunt zwrócił ją pierwszym. Mieszczanin Tupeka zranił na ulicy r. 1609 biskupa Pegieja największego orędownika unii; zawziętość wzajemna i gwałty działy się nieustanpie; i załedwo pod koniec panowania tego króla zdołały się powściągnąć. Zawsiętsze jeszcze ale więcej ktanowe exe rozterki trwały między Katolikami a Ewanielikami; w r. 1611 i 1619 przyszło do krwawych zajść z poduszczenia Jezuitów. Grali oni największą w tych zapasath rolę, lecz wreście coraz potężniejsi słowem i nauką, przenieśli walkę na pole kaznodziejstwa i piśmienmictwa. Tu stanął znamienity wielkiemi zdolnościami i mieugięty w żarliwości obrońca kościoła Skarga; występowali naprzeciw niemu Wolan, Trzecieski i inni pełni talentów i nauki protestanci. Poruszyły się wszystkie amysły; kazalnice brzmiały potężną wymową, usiłującą wlać w nie zasady obu wyznań ścierających się z sobą; drukarnie tłoczyły bez ustanku ich gwał. towną polemikę teologiczną. Wszakże pomimo dzielnego oporu protestantów, brak zgody między niemi i nadto wielka rozmaitość samychże opinii i zaskd refor. my, rozdrobnionej na wzajemnie sobie niechętne wyznania Luteranów, Kalwinów i Aryanów, osłabiały ich stronę. Jezuici bogacąc się w ludzi biegłych sze wszech stron i majątek, jednając tysiącznemi sposobami szlachtę, zaczęli nakoniec przemagać i naginać do upadku reformę, tak niedawno potężną w Litwie. Spory te religijne rozmnożyły w Wilnie znaczną liczbę drukarni. Oprócz Daniela Łęczyckiego, pod firmą Radziwiłłowskiej a potém Hlebowiczowskiej, i oprócz słowiańskiej Babicza, od pierwszej połowy XVI wieku juł trwających, powstały w Wilnic drukarnie: Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, oddana później Jezuitom około r. 1595, słowiańskie Mamoniczów r. 1576 i Tymofiejewicza, Melchiora Pietkiewicza dyssydencka rohu 1598, Jama i Józefa Kartzanow r. 1581 gdzie różnych wyznań księgi drukowano, Kmity r. 1600, Wolbramczyka r. 1590, Ulryka i Salomona Saltzerów około roka 1600, i drukarnia zborowa założona przez Andrzeja Wolana r. 1592. Oprócz religijnych burzliwości Wilno r. 1600 stało się miejscem gorszącego wypadku, który był niejako przepowiednią następnej niesforności możnowładców w kraju. Była to walka między Krzysztofem księciem Radziwiłłem wojewodą wiłeńskim, 4 Hieronimem Chodkiewiczem kasztelanem, o rękę Zofii Olelkowiczowny ostatniej dziedziczki księztwa Słuckiego, narzeczonej Januszowi Radziwiłłowi synowi Krzy. sztofa. Walka z początku sądowa przed trybunałem, tak dalece rozżarzyła się wzajemną nienawiścią dwóch potężnych domów, że za niedotrzymaniem umowy przes Chodkiewicza przyszło do walnych przygotowań na krwawy bój o księżniczkę. Strzeżona od wuja swego kasztelana, znalazła się otoczoną wojskiem i działami w pałacu Chodkiewiczowskim przy ulicy Zamkowej 77. Radziwiłłowie w gmachu swoim Hardynalia zwanym zgromadzili liczniejsze jeszcze roty, zamierzając gwałtem odebrać księżniczkę. Liczne posiłki przedniejszych panów nietylko s Litwy ale i 2 korony, pomnażały za+ stępy gotujące się do gwałtów i boju. Katolicy łączyli się z Chodkiewiczem, protestanci z Radziwiłłami; ci chociaż byli silniejsi w liczbę zbrojnych, bo 6,000 wynosiła, ale przeciwnicy mogli się z niemi mierzyć wybrańszóm wojskiem i bieglejszym wodzem w osobie Jana Karola Chodkiewicza. Miaste z przerażeniem patrzało na tę gotowość do wojny domowej, wśród pokoju z cudzoziemcami, ze wzgardą praw i ujmą powagi królewskiej zuchwale rozpoczętą. Już dnia 6 lutege miało przyjść do bitwy, już najeżone działa i rusznice miały dać hasło do rozlewu krwi, kiedy nakoniec wdania się przyjaciół po długich sporach i formalnościach zapobiegły gorszemu nieszczęściu 78. Nie brakło jego wszakże w innym rodzaju; oprócz powtórnej zarazy w r. 1602, powstał w Wilnie około godziny 9 rano dnia I lipea r. 1610 okropny pożar za murami przy kościele ś. Stefana, i wiatrem podniecany szerząc się gwałtownie ogarnął większą część miasta, a nakoniec strawiwszy 4,700 domów, dziesięć kościołów, kollegium Jezuitów, obrócił się na zamek. Wtenczas spłonął ten starożytny gmach kosztem ostatnich Jagiełłów odnowiony; spaliia się katedra, tylko kaplica ś. Kazimierza ocalała, kdy nawet most na Wilii saezął gorzeć, krółowa Konstancya obecna Wówczas w mieście ratując się z płomieni na łódkach, se swojemi kobićtami, zaledwo z życiem uszła, z któ: rych jednak kilka utonęło. Klęska ta tyle wrażenia srobiła, że nawet opiewano ją w żałosnych rymach 79; a tak była dotkliwą, że miasto zaledwo po kilkunastu latach, przy usilnych staraniach mieszczan bogatych jeszcze dawną zamożnością, mogło przyjść do siebie. Lecz w kilkanaście lat nie mniejsza od tego spadła nowa plaga na Wilao. W latach 1624 i 25 powstało tak srogie powietrze i głód, że trzecia część prawie ludności miejskiej wyginęła. Klęski te jednakże wywołały nowe środki, do zabezpieczenia się na przyszłość pd nich, lub skutkom. Roku 1588 zawiązało się tu bractwo miłosierdzia pod tytułem Zbawiciela, i Mons pietafis, sapewne za starasiem Skargina wzór tych, jakie już w Krakowie i Warszawie były ustanowione; r. 1626 utworzone drugie podobne bractwo ś. Nikodema dla ratunku chorych na zarazę i grzebania umarłych. Były onę bardzo potrzebne w Wilnie, bo w r. 1630 ponowiło się powietrze w mieście i znowu srogie w ludności jego. spustoszenie rozniosło. Również dwa jeszęze pożary się zdarzyły, jeden r. 1615 od mennicy wszezęty, gdzie Żydzi w święto robili, spalił kilkanaście domów; drugi zajął sięr. 1630 blisko Bernardynów i mało co nie strawił kościoła ś. Michała: oba jednak małą szkodę śrżądziły. Też same klęski, jakie w owej epoce dotknęły Wilno, pobudziły rząd nareście do uczynienia pewnych urządzeń policyjnych, wstrzymujących nadużycia. Reku 1600 uchwaleno dla wszystkich trzech juryzdyk, którym jedne miasto z wielką szkodą swoją podlegało, jednostajne przepisy porządku obowiązujące wszyst- - '"kich. Utrzymujący szynki o 7 godzinie na półzegarzu zamykać je byli powinni i gasić ogień; o przyjezdnych i o podejrzanych zaraz dawać znać do ratusza; zabroniono chodzić po ulicach w. nocy, przechowywać kobićty lóżne; kupować rzeczy kradzione, tandecidrzom naznaczone były pewne tylko miejsca do handłu i niektóre dni; przekupniom wzbroniono po drogach i przedmićściach nąbywać produkta od przybywająźzobignakoniec. zobowiązano mieszkańców wszystkich jp lo sgody i wzajemnej pomocy, do ratunku od og” NilMiteposłusznych naznaczono kary pieniężne i więcienie. R. 1603 zaszło nowe urządzenie królewskie względem eechu kupców i rzemicślników skórników; r. 1605 zalecono szlachcie posiadającej domy płacić jak dawniej podatki do miasta; potwierdzono: pobieranie myta od nowo odbudowanych mostów na Wilence pod Bernardynami i Spaską cerkwią. Roku 1610 miasto upoważnione zostało do przedstawiania królowi zamiast jednego, czterech kandydatów na urząd wójta; a r. 1611 uwolnione z powodu zniszczenia na 4 lata od poboru. Jan Karol Chodkiewicz wojęwoda wileński przyczynił się znacznie do porządku w mieście, ustanawiając r. 1617 nowe przepisy zgodnego postępowania w rzeczach porządkowych juryzdyki zamkowej z ratuszową; co tćż następca jego Lew Sapieha w r. 1623 ponowił. R. 1622 potwierdzone dla kupców mo za skład towarów w Kownie, a wr. 1630 prawo majfieburskie, razem z wolnością por bierania brukowego. Wszystkie te urządzenia miasto wiano było troskliwości znakomitych i gorliwych mę? łów, jacy wówczas dostojność wojewodzińską piastowali. Zygmunt małosię do tego wszystkiego przyczynił, zajęty. wojnami i waśniami religijnemi. Kilka wypadków publicznych spraw kraju tyczących się, zaszłych ta za jego panowania, wspomnićć należy. Roku 1601 gdy powracał król przez Wilno z wejny inflantskiej, przywieziono tu jeńców szwedzkich Karolsohna i Jakóba de la Gardie, następnego roku 7 stycznia zaprzysiągł on w Wilnie przymierze z Rossyą, po którém posłowie ruscy Sołtykow i Własow, w imieniu carewicza Teodora, pozdrawiali uroczyście królewica Władysława80. Roku 1607 z polecenia królewskiego kommissya, złożona z deputatów pod przewodnictwem Lwa Sapichy, zajęła się przepisywaniem starych i zużytych metryk litewskich w skarbcu zamkowym chowanych. Dłużej Zygmunt zabawił w Wilnie r. 1609 idąc z wojskiem na wyprawę ruską, a królowę Konstancyą na cały czas wojny nawet tu zostawił z licznym dworem, okazując nadzwyczajne łaski Jezuitom. Następnego roku w lipcu powracając na sejm do Warszawy, passował tu na rycerza sławnego Bartłomieja Nowodworskiego. R. 1613 znowu król do Wilna przybywa, a królowa Konstancya w naprawionym po spaleniu zamku przemieszkuje. Za Zygmunta III mieszczanie własnym kosztem po dwakroć, raz w r. 1589, drugi raz r. 1605 zajmowali się ułatwieniem spławu na rzece Wilii, przez oczyszczenie jej z kamieni zawalających łożysko. W ciągu tego panowania znaczne fundacye kościelne pomnożyły się w mieście. Prócz bowiem kościołka ś. Nikodema i Józefa za Ostrą bramą ze składek pobożnych powstałego, Lew Sapieha kanclerz W. litewski; r. J596 wprowadził. do wymurowanego przez siebie klasztoru i kościoła ś. Michała, na miejscu gdzie miał swój pałac przedtém, drugie zgromadzenie Bernardynek inaczej Klaryskami zwanych, i bogato je uposażył. Stefan Pac r. 1626 wystawił kościół ś. Teressy przy Ostrej bramie, a Dubowicz rajca miasta klasztor dla osadzonych przy nim Karmelitów bosych. R. 1604 spólnóm staraniem. króla, biskupa Wojny i Lwa Sapiehy założono wspaniały kościół ś. Kazimierza i oddany Jezuitom, którzy tam później wymurowali kollegium dla professów swoich; r. 1622 biskup Eustachy Wołłowicz wzniósł dla nich inny kościół pod tytułem ś. Ignacego, do czego prócz innych i znajoma w historyi Urszula Meyerin składką 9000 zł. się przyłożyła, tu był klasztor dla nowicyatu Jezuickiego. Biskup Wołłowicz fundował także po r. 1616 Benedyktynki przy kościele ś. Katarzyny, i dopomógł do fundacyi kościoła ś. Stefana na przedmieściu Rudnickiém; Jerzy Chreptowicz kasztelan smoleński wymurował r. 1632 kościół ś. Jakóba dla Domini-. kanów na przedmieściu Łuukiszkach, a Wojciech Chludziński Sekr. król. kościół WW. Świętych dla drugiej reguły Karmelitów. Ale ze wszystkich uroczystości religijnych za Zygmunta ITI, najpamiętniejszą dla stolicy litewskiej było podniesienie na ołtarz w r. 1604 ciała niedawno kanonizowanego ś. Kazimierza. Był to obrzęd wspaniały i serca pobożne poruszający, który zaczął się w kościele ś. Stefana; i tu przy napływie ludu ze wszystkich stron Litwy i najdestojniejszych osób w kraju, Lew Sapicha kanclerz lit. przewodniczący temu h towi z polecenia królewskiego, po wysłuchaniu bulli papiezkiej, otrzymał z rąk Nuncyusza chorągiew z obrazem Ś. Kazimierza. Szła potém processya do kościoła katedralnego, i tam w kaplicy ś. Trójcy przed trumną świętego złożono chorągiew, a nakoniec dopełniano przepisamej uroczystości z wielkiém zbudowaniem obecnych 81. Zygmunt III na miejscu tej samej kaplicy ś. Trójcy, zaraz kazał założyć fundamenta nowej pod tytułem ś. Kazimierza, w której zwłoki jego na ołtarzu umieszczone, miały odbierać cześć późnych pokoleń. — Krótkie panowanie syna jego Władysława IV (1632—48), jest dla Wilna przedłużoną tylko epoką powolnego upadania na siłach i utraty dawnej zamożności. Jednakże za jego czasów miasto pełne było świetnych uroczystości i odwiedzane przez znakomitych cudzoziemców, co mu jednakże nie mało korzyści Przy piosło. "Władysław lubił w niém przebywać i nie raz dlugo mieszkał z licznym dworem, załatwiając dość ważne sprawy polityczne. Zawsze przyjmowany od umiejących się zasługiwać Jezuitów mowami i panegirykami, wiele też względów okazywał dla miasta, na którego czele występował ciągle poważny wójt Tomasz Bildziukiewicz, Pićrwszy raz odbyło się to roku 1633, kiedy Władysław po koronacyi i potwierdzeniu na sejuaie jów wileńskich, przybył tu razem z króIewicesa Janem Kazimierzem w pochodzie na wyprawę wojenaą ku Smoleńskowi. IDwa miesiące mieszkał na zamku, zasiadając na sądach lub też polując w okolieach. Wtenczas w d. 20 lipca złożył tu królowi hałd łenności Fryderyk Kettler książe kurlandzki, a nazajutrz, odbył się wspaniały pogrzeb sławnego Lwa Sapichy w kościele ś. Michała, w obec króla, na którym miał kazanie wielki ów poeta Kazimierz Sarbiewski Jezuita, W powrocie swoim z wyprawy w następnym 1634 r. po zawarciu pokoju w Wiazmie znowu czas niejakiś zabawił w Wilnie, Władysław zawsze uroczyście witany. Ale świetniejszy był jeszcze pobyt króla w Wilnie r. 1636, dokąd w powrocie z Prus 7 marca przybywszy całe lato przepędził, w gronie bardzo wielu znakomitych osób. Znajdowali się tu bowiem królewic Jan Kazimierz i królewna Anna Katarzyna Konstancya, Nunegusz Philonardi, posłowie hiszpański i siedmiogrodzki. Wówczas to Walervyan Magni Kapucyn, ajent dworu cesarskiego ułożył małżeństwo Władysława IV z arcy-księżniczką Cecylią Renatą, które niebawnie przyszło do skutku. Król wśród zabaw i uroczystości różnego rodzaju, które mu panowie i Jezuici wyprawiali, znajdował się także na obrzędzie publicznej doktoryzacyi sławnego Sarbiewskiego w kościele akademickim ś. Jana odbytej, z królewną i całym dworem; gdzie własnym pierścieniem z palca zdjętym udarował poctę przez kanclerza Gembickiego 82. Najdłuższe zaś przebywania Władysława IV przypadło w roku 1639 kiedy 27 stycznia razem z królową Cecylią przyjechał.

Сноски

68 Ob. Kraszewski Wilne T. II, 218.

69 Rerum Mosehoviticarum Cominentarii, Sigismundo Liberą authore. Antverpiae 1558. w 8-ce, str. 113.

70 O piérwszej książce drukowanej tego roku w Wilnie, wspomina Narbuii: Dzieje Nar. Lit. T. IX, str. 287. — Kraszewski umieścił w swoim opisie Wilna T. IV, str. 113—365, spis wielu ksiąg drukowanych w Wiłnie w różnych językach aż do r. 1800. Teraz oczekujemy szczegółowego traktatu o bibliografii Wileńskiej, którego ułożeniem trudni się uczony professor b. uniwersytetu wileńskiego Poliński.

71 Ob. Zbiór Praw Lit. od r. 1389 do r. 1529. i t.d. Poznań

72 Wybijano w niej pięknego stępla pieniądze srebrne i złote wysokiej stopy, zacząwszy od denara do portugałów. Znajdzie je czytelnik opisane i rytowane w dziele szacownóm Ignacego Zagórskiego: Monety Dawnej Polski z trzech ostatnich wieków. Warszawa 1846 w 4-ce dwa tomy. Mincarzami byli Niemcy, naprzód Enoch Olffirer, potóm Jerzy Behm; głównie zaś zarządzali prócz Justa Decyusza, Jan Lutomirski podskarbi nadworny, a - po nim Jan Hornostaj podskarbi litewski. O postanowieniach i rachunkach tyczących się tej mennicy, ob. przywiedzione dzieło Zagórskiego str. 115—124, oraz moję Historyą Wilna, T. IIstr. 284—290.

73 Szacowny ten chociaż skromny grobowiec, tyle zdobiący śli: ezne położenie miasta, runął do Wilenki, przez osypanie się piasczystej góry podczas powodzi roku 1844. Mały tylko ułamek tej wieży pozostał jeszcze na wierzchołku, jakby ostatni świadek pamięci Bekiesza.

74 Dwór ten Hornostajowski z przyległościami. bardzo rozległy, ciągnął się aż do dzisiejszego domu Machnaura przy ulicy Zamkowej, gdzie i do dziś dnia są ślady cerkwi Przeczystej Bogarodzicy. Zbór utrzymywał się w pomienionym dworze, na miejscu któregę urządzono z czasem salę do lekcyi chemii i gabinet, chemiczny.

75 Ob. ciekawy ten list zacnego króla w szacownóm dzielę Żukaszewicza: Dzieje kościołów wyznania Helweckiego w Litwie. Posniń 1843. T. JI. str. 114 umieszczony.

76 Ob. ten nader ważny akt w dziele Kraszewskiego: Wilno od początków jego do r. 1150. T. L. str. 313.

77 Dom nabyty później przez marszałka Pusłowskiego i przerobiony « znacznym. kosztem, ale razem z wielką stratą dla pamiątek starożytności w mieście, bo dawniejsza jego postać sędziwa 17 wieku sięgająca, zniknęła ustepując miejsca wygładzonemu stylowi dzisiejszego budownictwa.

78 Ob. Naruszewicz, w Życiu Jana Karola Chodkiewicza. T. I, ks. 1, str. 27 w Zbiorze Pis. Pols. Mostowskiego.

79 Jan Eysymont wydał pisemko w 4-ce goe. drukiem kart 4, bez miejsca druku, pod tytułem: Threnodia abo Załośne Pienie o zgorzeniu Wilna stolicy W. X. Lit. które się stało r. 1610, dnia 1 lipoa, s wielkim żalem wszystkich obywśtelow tey R. P. y z nieoszacowaną szkodą tśk samych mieszczan, iśko y inszych ludzi. — Autor mówiąc o gwałtowności ognia, pisze:
„Wdarł się nawet do zaniku ten gość nieproszony,
„I rozpuścił po wszystkich gmachach swe zagony: „Popsował wnet pałace, popsował y grody,
„I nieoszacowane poczynił tam szkody. Komu tak wiele stanie
Łez na płakanie!
„Tam kościół wniwecz poszedł ze wszem ochędostwem
„Z organy, z ołtarzami, z rożnych skarbów mnóstwem
„Sama tylko została kaplica Świętego
„Kazimierza, to pewna za proźbami iego. i t. d. Inny z tej okoliczności wiersz drukiem ogłoszony w 4-ce w Wilnie pod tytułem: Pożar Wileński, Jana Krajewskiego Kom. K. J. M. w Wilnie r. 1610, gdzie właśnie jest wzmianka o spalenia się gaostu na Wilii.

80 Karamain. 0!

81 " +) Opis tego obrzędu przez Kwiryna Knoglera i żywot ś. Kasimiersa prees. Jerzego Święciekiego kanonika wileńskiego znojdują się w książoe owocześnie wydanej nakładem Lwa Sapieby, pod tytułem: Theatrum S. Casimiri in quo ipsius prosąpia, vii miracula, graphice proponuntur. Vilnae Typ. Acad. S$. J. 1604: w 4-ea str. 123 i 66,

82 Wassemberg. Gestor. Vlad. IV. Lib. MI. e. L. p. 209.