VIII. Брест-Литовское воеводство (часть 1 из 3): оригинал
VIII. Брест-Литовское воеводство (часть 1 из 3). С. 721-746. Польский текст издания.
VIII. Województwo Brzeskie-Litewskie
Jestto płaszczyzna szeroko od wschodu na zachód rozciągająca się, w większej połowie lasami i bagnami pokryta, a w drugiej daleko później od sąsiedzkich krain Polski z puszcz wytrzebiona, i dlatego inne nazwanie Polesia nosząca. Granice tego województwa dopiero na sejmie unii r. 1569 ostatecznie utworzonego, opiecają się na wschód o lasy mozyrskie Wtwa mińskiego i o Wtwo kijowskie; na południe dotykają Wołynia i ziemi c elmskiej, od zachołu ciągną się wzdłuż Wtwa lubelskiego i Podlasia; na północ zaś oddzielają od Wtwa nowogrodzkiego i części trockiego. Zachodnią stronę Wtwa brzeskiego od granic między Koroną a Litwą, przerzyna rzeka Bug, za której lewym brzegiem, chociaż rozciąga się pewna jego część, istotnie jednak za czasów Piastowskich ziemia ta należała do Polski. Dopiero kiedy po zniszczeniach tatarskich, Litwini korzystając z osłabienia potęgi polskiej, zaczęli posuwać zabory swoje w tej stronie: kraina brzeska uległa ich władzy. Teo się działo około r. 1242, kiedy Erdziwiłł ks. lit. dźwignął w tych okolicach spalone przez Mongołów grody. Nieco później Daniel ks. halicki zawładał tym krajem, i odtąd nieustannie prawie przez pół wieku między Polską, Litwą i Rusią południową trwały spory i walki o posiadanie go, dopoki oręż Gedemina około r. 1316 nie zdołał tych ziem odzyskać dla Litwy. Podbicie Wołyńa r. 1321 przez tegoż wojownika, jeszcze mocniej utwierdziło panowanie litewskie w księztwie brzeskiem. Syn jego Kejstut, dostał w podziale całe Polesie brzeskie, ale Kazimierz W. chcąc się zabezpieczyć od napaści Litwinów i rozszerzyć gcanice państwa, po zajęciu Wołynia i księztwo brzeskie zarazem opanował 1349 r. Dotąd walka trwała tylko z Kejstutem,, lecz r. 1350 wszczęła się dwuletnia wojna Polaków z Olgerdem, któremu się udało znowu Brześć im odebrać. Na mocy traktatu r. 1351 między Olgerdem a Kasimierzem W. zawartego, ziemia brzeska znowu powróciła do Kejstuta. Wszakże władza jego w tym kraju, jeszcze raz zachwianą została podczas powtórnej wojny Lubarta ks. wołyńskiego z Polską r. 1366, aż nakoniec pokój prędko zawarty zabezpieczył ostatecznie posiadłość Brześcia dla Litwy. Po Kejstucie syn jego Witowd objął tę ziemię, która nakoniec razem z całem W. ks. Lit. połączoną została w r. 1386 z Polską. Brześć z okolicznym krajem, należał do składu Wtwa trockiego, i dopiero z powodu nadzwyczaj niedogodnej rozległości jego, na sejmie unii r. 1569, oderwano go od Trok i podzielono na dwa Wtwa: brzeskie-litewskie i podlaskie. Obejmuje w sobie dwa powiaty: brzeski i piński; oba wybierają po 2 posłów na sejm i po 2 deputatów na trybunał. Popis rycerstwa odbywał się w miastach powiatowych. Wojewoda zasiadał krzesło po rawskim, drugim senatorem był kasztelan. Herb: pogoń błękitnej barwy, w czerwonem polu. Województwo to dla rozróżnienia od brzesko-kujawskiego, zowią także brześciańskiem.
Powiat Brzeski
Brześć (Brestia, Breścia). Na prawym brzegu rzeki Bug, gdzie Muchowiec do niej wpada, pokolenia Słowiańskie miały tu już w 10 wieku osadę swoję, a przy niej zapewne i gród, to jest warownią. Podług podobieństwa do prawdy, Bolesław Chrobry pierwszy ją zawładał i do państwa swego przyłączył 1020 r. Lecz Jarosław W. ks. kijowski, miał ją zagarnąć około r. 1044 podług kronik ruskich. Bolesław Śmiały znowu to odzyskał, jednak dopiero Kazimierz Sprawiedliwy przyłączył stanowczo Brześć do Polski r. 1182, zdobywszy go szturmem po 12 dniach oblężenia, i wtenczas już obronny zamek na wzgórzu błotami otoczonem zabudował. Gminne podanie miejscowe, nazwisko Brześć wywodzi z takiej powieści. Pewien kupiec w dawnych wiekach przebywając tu wielkie błota brzostem porosłe, zagrzązł tak, że dla wydobycia się z nich musiał naściełać drogę chrustem ze _ ściętego brzostu. Wydostawszy się z owych trzęsawisk, na podziękowanie Bogu wzniósł na pobrzeża tego gaju kościołek,i tym sposobem dał początek osadzie zwanej od ludu słowiańskiego Berestiem albo Brześciem. Odbudowanie zamku zniszczonego przez najazd Mohgołów, przyznają ks. wołyńskiemu Włodzimierzowi, Filozofeńń zwanemu, który okeło r, 1275 miał wznieść najprzód Stołp, czyli wieżę podobną tej, jaka do dziś dnia w Kamieńcu Litewskim widzieć się daje. Wtenczas już Brześć musiał być miastem znaczącem, kiedy 1289 r. Mścisław Daniłowicz ks. włodzimierski i łucki, nałożył na mieszkańców za ich kpromołę powinności łowcze. Każde sto mieszczan obowiązane było dać księciu: 2. łukna miodu, 2 owce, 50 dziesiątków Inu, 100 chlebów, 5 cebrów owsa, tyleż żyta, kury po folku od każdego sta, i po grzywnie kan 470. Gedemin przepędził tu całą się 1319 r. i stąd wiośną następnego roku pociągnął na kijów. Po -ustaleniu już panowania litewskiego w Brześciu, Krzyżacyaż do ścian jego dotarli 1379 r. pod wódzą Teodoryka Elner komtura z Balgi. W gwałtownych wstrząśnieniach, które miotały W. księstwem pod panowaniem pogańskiem jeszcze Jagiełły, zamek brzeski był nieras schronieniem Kejstuta, Biruty i Witowda, udzielnych jego panów. Ale po oddaniu się tego ostatniego wojownika Krzyżakom 1389 r., Jagiełło po dżiesięciodniowem oblężenia zdobył Brześć i Hińczę z Rogowa nad zamkiem przełożył. R. 1890 nadał król imieszcżanom prawa i swobody miejskie magdeburskie, przywilejem datowanym w Krakowie w dzień wniebowzięcia P. Maryi. Przebywał tu Jagiełło nieraz, a w r. 1409 d. 17 października zjechał dla tajemnej narady z Witowdem i sułtanem kipczackim Saladynem, w celu ułożenia wielkiej wyprawy na Krzyżaków, która w następnyń roku skońcsyła się przesławnie pamiętnem zwycięstwem pod Grunwaldem. Jagiełło też, jak się zdaje, pierwszy wzniósł tu świątynię wyznania rzymskiego farną. Odnowienie jednak tej fundacyi, należy Witowdowi, jak tego dowodzi przywilej jego wydany w Trokach r. 1412 w piątek przed w Niebowzięciem P. Maryi, Andrzejowi kapelanowi W. księcia i proboszczowi miejscowemu, którym nanowo funduje i uposaża kościół farny pod tytułem ś. Krzyża. Prócz placu na zabudowanie kościoła i plebanii, oraz pod ementarz nad rzeką Muchawcem, daje W. książę nadto ziemię pod miastem na osadzenie 40 ogrodników, z 2 karczmami wolnemi. Ogrodnicy ti mają płacić rocznie po 12 groszy szerokich, a szynkarze z karczem po kopie takichże groszy; wyłączeni. zaś i uwolnieni od służb i podatków książęcych, od praw litewskich i ruskich, od juryzdykcyi zamkówej, podlegać obowiązani plebanom, i w sporach swoićh przed nimi się rozprawiać. Nadał także proboszczowi pewną wieś nad Muchaw. eem, którą żona jego najmilesa Praxeda (?) dzierżała, $ oddała ją kościołowi. Oprócz tego dodane zostały dziesięciny ze wszystkich folwarków książęcych do zamku brzeskiego należących, bras wolny połów ryb na Bugu , i Muchawcu. Wspomniane są w tym przywileju, eerkiew” ruska ś. Mikuły, ulica Moczuska i rzeka Ryła. Witowd najgorliwszy rozkrzewiciel chrześciaństwa i katolickiej wiary w Litwie, nie przestał na tej tylko fundacyi. Na niemały czas przedtem, sprowadziwszy z Kazimierza Krakowskiego Augustyanów, nadał im obszerny plac w mieście między Bugiem a Muchawcem, oraz dwie karczmy, obdarzył dochodem 4 kop gr. szer. z myta brzeskiego, dziesięcinami i woskiem z folwarków książęcych do zamku należących, nakonicc nadał dziedzicznem prawem wieś Kostomłoty nad Bugiem położoną. Witowd nakoniec w troskliwości swojej o miasto, wszystkie jego przywileje od Jagiełły nadane, nowym aktem w Wilnie we środę po nawróceniu ś. Pawła r. 1408 datowanym, potwierdził i rozszerzył. Wyjęci jednakże zostali z pod prawa magdeburskiego Li: twini nowochrzczeńcy i Rusini; w celu zaś rozpostrzenienia miasta, nadał mu Witowd wieś Kozłowiczei wcielił w obręb miejski, wreście porównał Brześć co do przywilejów z Lublinem. Następca Witowda, Żygmunt Kejstutowicz W. ks. Lit. nieraz przebywał w tem mieście. Pozostało między innemi, pisane w Brześciu 27 maja r. 1838 jego oświadczenie do W. Mistrza krzyżackiego, względem dnia mającego się naznaczyć w rzeczy zamiany jeńców inflantskich 471. Kazimierz Jagielończyk królewic, podniesiony w Brześciu na W. księstwo, stąd r. 1440 w wielkim poczcie panów litewskich udał się do Wilna; kiędy zaś po zgonie brata Władysława Warneńczyka, obrany został. na tron polski, przed ob< jęciem jego uczynił tu 1446 r. zjazd z senatorami kóronnymi dla wyjednania od nich Wołynia i Podola dla Litwy. Inne snowu narady, ale już zlitewską szlachtą, nastąpiły w Brześciu 7 kwietnia r. 1454, gdy Kazimierz zabierając się do owej długiej i zaciętej wojny z Krzyżakami w Prusiech, polecał Litwie: żeby Ioflantczykom, jeśliby Krzyżakom pomoc nieść chcieli przejścia do Prus bronili, a sami zbrojno do wyprawy z Polakami stawali. Kazimierz Jagielończyk ogłaszając tu r. 1441 w piątek po niedzieli Białej, głośny ów przywilej dla miast litewskich, i Brześć do miast głównych W. księ-. ztwa policzył. Odtąd Brześć coraz ważniejszym i częstszym stawał się punktem obrad oliu narodów i wzrastał w miarę tego w budowy i swobody. Pomyślność ta przerwaną została jednak gwałtownym najazdem Tatarów 1500 r. wysłanych z hordy perekopskiej; miasto mocno wówczas ucierpiało, ale zamek ocalał. Król Alexander złożył tu w styczniu r. 1505 za radą Michała Glińskiego sejm, tem w dziejach pamiętny, że na nim przewrotny ten możnowładca nadużywając względów słabego monarchy, dla nasycenia zemsty jaką pałał ku innym panom litewskim, za utrzymanie przez nich Ilinicza na starostwie lidzkiem, skłonił był króla: żeby zwabiwszy na zamek Zabrzesińskiego Wdę trockiego, Stanisława Kiszkę namiestnika smoleńs,, Hlebowicza Wdę połockiego i Żarnowskiego starostę żmudzkiego, uwięzić ich kazał, Lecz ostrzeżeni nie dali się ująć, wszakże po oskarżeniu ich o spisek, mieli już być na gardło skazani, gdy jan Łaski kanclerz W. K. wyjednał u króla, że zaprzestano na odjęciu wojewodzińskiej dostojności Zabrzezińskiemu i zasadzeniu na wię» ży Ilinicza. Na tymże sejmię przyjmował Alexander z. wielką uręczystością Szącha Achmetą cara tatarakie. go, sprowadzonego 3 Wilna, gdzie pod strażą zostawał. Bielski o tem wspominając, temi słowy się wyraża: „A gdy przyjechał czaę Sąchmat do Brześcia, wyjechał przeciw jemu król na. pięć mil od miasta, dosyć ozdaDnie, także stanął pod namiotem na polu, a kazał sukna wiele nasłać tam, gdzie miał ęzar z konia zsieść, i potem suknie aż do namiotu królewskiego szedł. Król wyszedłszy wziął go z sobą do namiotu, i posadził we. dle siebie, jako towarzysza. A tam siedząc król Ale. xander i.czar Zawolski, pasowali na rycerstwo więle. Polaków, Litwy i Tatarów. Potem go król wziął do Polski, do Radomia na sejm. Zygmunt I. ubezpieczając kraj od napaści Tatarów, złożył tu sejm dla Litwy, celem obmyślenia obrony wejskowej. Na nim to 1511 r. 15 października, nowym przywilejem utwierdził dawniejsze miasta nadania. Ważny ten przywilej sapewniał mieszczanów dochody ze aboża na targ przywożonego, s jatęk, kramów, propinacyi, dozwalając mu aietylko miód, piwo i gorzałkę, ale nawet i wino ziemskie szynkować bez opłaty kapszczyzny; potwierdził wolność utrzymania woskobojni i łąźni, skąd do ratusza tylko dochody iść miały. du przed Kiejstuta rządami jeszcze osiedli, a od Witowda i Jagiełły przywilejami licznych swobód i pożytków handlowych obdarzeni, samożnością swą odznaczali się, a szkołą czyli synagogą na całą Polskę najwyżej mię: dzy spółwiercami słynęli. Na tymie sejmie, dając iw król 25 września przywilej na adnowienie sławacj ię synagogi, wyraża: mając wzgląd na rozmnożenie do. bręgo i chcąc na proźbę panów dworu naszego, wielkiej potrzebie żydów brzeskich przyjść w pomoc, a razem czyniąc to dlą dobrą powszechnego miasta, idąc wresz- - cie za świętą wolą wielkiej i sławnej pamięci przedków naszych królów polskich i W. książąt lit. w ich przywilejach wypisanych i przed nami pokładanych, tąkowe w całej sile im potwierdzamy; wielką zaś azkołę, w której za państwo nasze, i nas, i wszystkich rycęrzy i poddanych, swoim zwyczajem do Boga się modlą, naprawić pozwalamy, rozkazując wydać z.gliniska szebryńskiego cegły palonej i gliny (gnojonej) tyle, ile im na jeden raz potrzeba będzie, a oni mają za to 'most na Ubhrynczy wiodący do ich kopisk (grobów) sami naprawiać. W tej epoce już Brześć należał do najludniejszych i najzamośniejszych miast w kraju, kiedy w postanowieniu sejmowem r. 1513, ęo de rozdzielenia ciężarów z miast litewskich na wojnę uchwalonych, gród ten obowiązany został do sapłacenia 50 kop groszy lit. i dostawienia 150 koni 472. Tu w r. 1515 jesienią Zygmuat I przybywszy, ułatwiał sprawy tyczące się obrony od Tatarów, gdzie przybył do niego Jan Łaski areyhiskup gnieznieński z soboru laterańskiego, nowym tytułem Łegali nali zaszczycony. Jeszcze ze szczodrobliwości Jagiełły mieszczanie otrzymali byli 60 łanów gruntu, ale długo nie było wiadomo dokąd pewny z nich czynsz miał się opłacać, czy do ratusza, czy na zamek. Zygmunt August rozwiązując tę wątpliwość, darował miastu podatek, obowiązując je odtąd do sporządzenia zegara na ratuszu i utrzymywania przy nim trębacza. Tym samym przywilejem w Wilnie 21 listopada 1554 r. datowanym, uwolnił także pod prawem magdeburskiem zostających chrześcian, od dawania podwód dla gońców królewskich, co dla nich przedtem jeszcze Witowd uczynił. Zobowiązał wszakże miasto do płacenia po 50 kop groszy lit. corocznie z propinacyi gorzałczanej do zamku, a zaś podwody dawać tylko pod rzeczy królewskie wtenczas, kiedy król z dworem swym przez Brześć będzie przejeżdżał. Nie jednem jeszcze nadaniem obdarzył Zyg. August miasto pamiętne w życiu. jego tem, że tu właśnie 1544 r. ojciec na walnym sejmie pościł mu wielkorządztwo Litwy, i z tylkoco poślubioną małżonką Elżbietą do Wilna wyprawił. Młody też król zawsze był pamiętny na Brześć, i jednym z przywilejów swoich 1554 r. pomnażając zaszczyty municypalne, nadał mu herb, czyli pieczęć wyobrażającą wśród czerwonego pola zamek czyli. wieżę, między zbiegiem dwóch rzek wzniesioną 473. Do wszystkich pomyślności miasta tego, przyczynił się najbardziej Mikołaj Radziwiłł Czarny starosta miejscowy. Postanowił on sagnieździć tu protestantyzm, który s taką żarliwością po caTej Litwie rozszerzać nie przestawał; jakoż załużywszy w Brześciu sbór kalwiński, gdzie uczony. i głośny Szymon Zacyusz z Proszówic był ministrem, wkrótce po-. tem sprowadził tu około r. 1558 z Krakowa Bernarda Wojewódkę i wyborną drukarnię urządził. Z niejto, oprócz -bardzo wielu religijnych i polemicznych tego wyznania książek, w ciągu lat 12 wydawanych, wyszła r. 1563 owa sławna w bibliografii naszej Biblia kalwińska, Radziwiłłowską zwana. Ze śmiercią (r. 1567) Czarnego Radziwiłła i powrotem do wiary katolickiej syna jego Sierotki, drukarnia przeszła do Wilna dla Jezuitów, zbór zaś pozostał czas niejakiś pod orędownictwem Wojciecha Zenowicza Wdy brzeskiego,potem zaś przeniesiony do kamienicy Dorohostajskich, dotrwał początku 17 wieku. Król Stefan prócz ogólnego potwierdzenia przywilejów Brześcia, osobliwem r. 1580 d. 2 stycznia nadaniem myta mostowego miasto uposażył. Za niego pierwsza apteka w Brześciu powstała, jest bowiem nadanie tego króla 18 listopada r. 1583, Heinrichowi Petersohn cyrulikowi miasta uczynione, na grunt zamkowy dla zabudowania komory na skład rze- „czy aptekarskich 474 Reakcya na stronę rzymskiego wyznania silnie od Zygmunta III popierana, wprowadzać zaczęła liczne zgromadzenia zakonne. Bernardyni już od niejakiego czasu osiadli w mieścic, otęzymali około r. 1609 od tegoż króla coroczny zasiłek w ilości zł. 500. na budowanie klasztoru; prócz tego Lew Sapieha oddzielny fundusz im zrobił. Więcej jeszcze on uczynił, bo wprowadziwszy Jezuitów, którym nadał dobra Derewnę, kollegium ich wymurował i w niem szkoły za- Zożył, Trynitarze także okeło tego ezaśu zostałi fade. wani. Ważne jednak i co do wewnętrznego porządku w mieście zaszło postanowienie sa Zygmunta III, który w chwili objęcia tronu, polecił robić bruki. w Brzćściu, fi na utrzymańnie ich, listem swym r. 1588 pewne pieniąc dze z dochodów miejskich zebrane obrócić rozkazał. Przywilejem zaś 1607;r. 8 czerwca pozwolił, żeby każdy ze trzech jarmarków trwał przes cały miesiąc, i żeby kupcy nań przybywający, przez dwa tygodnie od wszelkich opłat i exakcyj uwolnieni byli. Poźar r. 1613 zdarzony, i rozmaite kontrybucye dla żołnierstwa zbuntowanego, zubożyły mieszczan tak dalece, że im król. musiał przyjść w pomoc, dając miastu przywilej 1614r. 15 stycznia na pobieranie myta po groszu lit. od beczki słodu na targ przywożonej, i od woza drew po jednem „polanie — Znaczenie Brześcia historyczne, nabyło roszgłosu wtenczas dopiero, kiedy Michał Rahoza arcybiskup metropolita kijowski, zwołał tu r. 1590 zgromadzenie wszystkich biskupów ruskich mających w Polsce dyecezye wschodniego wyznania, i pierwsze na niem zasady unii jego z Rzymem połozył. Uroczystszy już synod tegoż duchowieństwa odbył się 2 grudnia r. 1594, w obecności delegatów królewskich, zwany odtąd powtórnym synodem brzeskim, z którego dopiero wysłani zostali do Rzymu biskupi Pociej i Terlecki, z warunkami unii. Powrót ich do kraju spowodował złoścnie trzeciego synodu 6 października 1596 r. gdzie po sebramiu się wielu świeckich i przedniejszych duchownych wyznania greckiego członków, w obec znakomitego grona biskupów łacińskich i senatorów, tmetropokta całą tę sprawę, pomimo wielkich trwliności, ostatecznić zś łatwiwszy, wyrok synodalny o pali w cerkwi sobornej ś Mikołaja ogłosił. Inny Metropolita unicki Weliamin Budzki, zą przyłożeniem się Gabryela Jeleńskiego, na pokrzepienie unii zafaadował w Brześciu r. 1629 BazyHanów, którsy tu klasztor z cerkwią ś. Pietra i Pawła.zabudowali. Pomimo dwóch kenfederacyj ezyli swiązków wojskowych, które 1605 i 1612 r., w Brześciu siędlisko swe. założywszy, niemało niecspokojności i gakody w nim uczyniło, miasto wszakże ludnością i hanAlem kwitnąć nie przestało. Jan Kazimierz w chwili, już saczynającej się aiepomyślności, zwołał sejm calego królestwa na 25 marca 1653 r. pod laską Krzysztofa Paca Chorążego L. Za tego panowania Brześć zarówno ze wszystkiemi miastami krajewemi, wpośród długich i ciężkich wojem doświadozywaszy klęsk wozelkiego rodzaju, zaczął upadać. R. 1657, ks. Rakoey siedmice grodzki spóleie s Karolom Gustawem królem szwedzkim, Brześć nie obwarowany sstuką i tylko od 400.sakogistrzekony opanował. Wojska Rakocego snedze mia: sto grabowawszy dopuściły się wszelkiego tedzaju nadużyć; poczem Siedmiogredzianin dowóśdsiwe załogi Bakoszemu, jednemu s swych wodzów poruszywszy, razam z Karolem udalcię do Warssawy. Dziwnie obrenne i pod wsględem wojennym nader ważne pelożenie Brześcia, ściągnęło uwagę szwedzkiego wojownika, tak, że nawet plan nowego obwarowania jego ułożyć kazał 475. Po aspokojegiu kraju, Jan Kasimierz zajął się troskliwie podźwigalcniemm obąrezenago klęskami Brześsia, i w tym eclu wydał 1661 r.27 lipca na sejmie warszawskim przywilej, potwierdzający dawne swobody, a razem wskazujący środki opłacenia długów zaciągnionych przez miasto na zadosyćuczynienie potrzebom wojskowym,z obmyśleniem funduszu na odbudowanie spalonych mostów miejskich. Wszystko to opierało się głównie na ustanowieniu nowego podatku na obywateli wszystkich stanów, mających jakiekolwiek posiadłości w mieście. Przez osobliwszą jednak łaskę, nadał król miasta wszystkie dobra, któreby w ciągu trzech lat, prawem kaduka po jakichkolwiek osobach do rozporządzenia królewskiego przypadły. Brześć szczęśliwie pod wzęglę: dem handlowym położony, zaczął się podnosić. Oprócz Frrancisskanek czyli Bernardynek, które już 1659 r. osiadły były przy kościele bernardyńskim, gdzie szpital utrzymywały, Brygitki wprowadził Alex. Gąsiewski; Dominikanów fundowała r. 1680 Zofija Buchowiecka. Zamek był opatrzony i chociaż bez obwarowania, sdatay był na mieszkanie. W nimto przesiedzał rok i 6 niedziel więsienia "Tyszkiewicz: 1683 r. za wyrokiem przez Jana III potwierdzonym, za to: że jego słudzy, podobno za sprawą królowej, obelgę wyrządzili posłowi francuskiemu margrabiemu de Vitry w Warszawie. Ale więzienie to wesoło się odbyło, gdyż Tyszkiewics od mnóstwa przyjaciół i dam przyjmował odwiedziny. W bezkrólewiu po Janie II1, gdy wojsko litewskie zrohiło związek pod przewodnictwem Grzegorza -Ogińskiego Chorążego. W. L. obległszy je w Brześciu Kasi: mierz Sapicha Het. W. L., uśmierzył rokeszan sarsędzeniem wypłaty żołdu, którego nawet połowę natychmiast zaliczył. R. 1706 przechodząc Karol XII granicę Wołynia, wysłał jenerala Meycrfeld z 4 pułkami, ktśry zajął miasto. Zatrzymał się tam czas niejaki Szwed, usiłając zjednać różnemi sposobami umysły szlachty dla króla Stanisława Leszczyńskiego 476. "Tu również doczekał się Meyerfeld posiłków litewakich w liczbie 5000 ludzi, przyprowądzonych mu przez Sapichę trzymającego się strony Stanisława. Po śmierci Augusta III, został Brześć: ną czas niejakiś punktem środkowym konfederacyi, zawiązanej r. 1764 dla oparcia się wpływowi obcych narodów. W ciągu kofeder. Barskiej, naczelnicy jej Kazimierz i Franciszek Puławscy, chcąc przenieść działania wojenne do Litwy, zajęli Brześć w czerwcu 1769 r. We wrześniu 1792 r. targowicki związek odbywał tu swóje narady przed wyniesieniem się do Grodna, a 19 września 1794 r. Karol Sierakowe' ski niefortunnie walczył pod miastem z Suwarowem. Po Jezuitach utrzymywali Bazyljanie szkołę. publiczną w Brześciu, gdzie także jest stolica biskupa obrządku unickiego. Ekonomija brzeska należąc do stołu królewskiego, zawierała 5 kluczów zwanych gubernijami, do których się liczyły kobryńska i prużańska; intraty z niej prócz podatków i annuat kościelnych, liczyło się zł. 397,935 w r. 1784 przy oddaniu w 12 letnią dzierżawę Stan. Poniatowskiemu Podskarbiemu W. L. Zamek do ekonomii należał zdawna, a wśrodku pomiędzy wałami budowali się mieszczanie i ogrody mieli. Poniżej są śluzy nad Bugiem, ż których jedna do Bazylia-. nów należy; na Piaskach zaś śpichrze fryorowe Jezuitów łuckich i jeden ekonomii. Na Bugu znajdują się 3 młyny, a 2 na odnodze. Od dawnych czasów uważae ny był Brześć sa nader ważny punkt'pod względem strategicznym, tak że Maurycy de Saxe w dziełach swych o sztuce. wojennej, o nia wspomina 477. Tuż za ' miśstem, na prawy brzegu Muchawca rozciągają się ma płaszczyznie liuzue kurhany, czyli kopce sypane, z których jeden mianowicie wznosi się nad inne, Zdaje się że to są starożytae mogily słowiańskie. 478 a) Zankamiisne miejsca x luwej sirany Bugu. Terespol. Naprzeciw starego Brześcia leży nad samym Bugiem miasteczko dosyć pozorne, zaledwo w drugiej połowie 18 wieku powstałe. Przedtem był tu pałac królewski Błośkowem zwany, i wykwintnemi ogrodami ' otoczony, októrych Starowolski wspomina 479. Gmachbył, w nowym stylu wzniesiony, podobno za Zygmunta [IL Gdy Jan Kazimierz zwołał sejm do Brześcia 1653 r. „kró lowa za miastem stanęła w pałacu królewica Karola bis. płock. (syn Zygmunta III) Błotków nazwanym, który się jej tak podohał: że postanowiłatam rezydować i przedi podczas sejmu;.480 R. 1757 wprowdzono tu jarmarki: na Wniebowstąpienie Pańskie przez tydzień trwający podług rzyms. kalend., a jednodniowe na Ś. Bartłomiej i na Ś-tą niedzielę adwentową podług star. kalendarza. Kupcom zawarowano, że przez lat trzy od składu towarów w mnrowanych kramach, ani od paszy wołów i koni na miejskich pastwiskach nic płacić nie będą. Tym sposobem przy ściągnieniu do asiadania wielu rzemieślaików powstało i zamurowało się miasteczko. Majętność ta Jerzego Flemminga Wdy pomarskiego, najechana została 1769 r. przez związkowych barskich, którzy znaczny nałożyli okup na zamieszkałych cwange-, lików. Główną ozdobą miejscową jest klasz, z koś. Dominikanów Obserwantów, r. 1097 od Józefa Bogusława Słuszki kasztelana wileńs. fundowany. Flemingowie razem z Włodawą, wnieśli te dobra w dom Czartoryskich.
Pratulin nad Bugiem, miasteczko dziedziczne Potockich, sktórych Joachim Starosta trembowelski, wyjednał od Augusta III przywilej na' Jarmark dwuniedzielny. Pierwszy zaczął się 13 lipca r. 1761. Janów Biskupi w pobliżu Bugu. Mała ta mieścina zwykłem jest mieszkaniem biskupów łuckich. W starożytnym kościele farnym, mieszczą się ich groby, żaden jednak nie ma nagrobku, prócz Fran. Kobielskiego zmarłego tu 27 stycznia 1755 r. 481. Jest także kościół z klasztorem Dominikanów.
Biała Alba Ducalis ), nad rzeką Krasną czyli Krzną. Miasteczko to na równinach lasami i błotami przerzniętych, starodawne jest siedlisko domn Radziwiłłów linii ołyckiej i nieświeżskiej, którzy pisali się hrabiami na Biale. Dobra te, chociaż niektórzy twierdzą, że były własnością Kiszków, podług większego jednak do prawdy podobieństwa, przeszły w ręce Radziwiłłów po Jerzym Illiniczu bezpotomnie zmarłym, którego ojciec Felix Ssta' brzeski, ostatni dziedzic Mira, Czarnawczyc iBiałej, miał za sobą Zofią Radziwił: lównę zmarłą r. 1541, córkę Jana II Brodacza; Kasztelana trockiego i Marszałka L. 482 Główną ozdobą tego miasta i zaszezytem, są zamek i akademia. Za:. mek osobliwszego stylu, wałami jest otoczony; z czo+ ła jego wznosi się wysoka na 52 łokcie wieża z zegarem, między dwiema budowlami murowanemi, pod którą ciemna i głęboka brama prowadzi na czworokątny rozległy dziedziniec. Tam wprost bramy i wieży wznosi się właściwy pałac o trzech piętrach, z obu stron galeryami i wieżyczkami po rogach ozdobiony. Prawy bok dziedzińca zapełnia wielkie skrzydło murowane, lewy zaś zamyka krata żelazna słupami przedzielana, z bramą do ogrodu. Podobno że Radziwiłł Sierotka, zamek taki na miejscu starego wymurował. Są tam wielkie sale i komnaty, kaplica i głęboka studnia. Rzączyński słynny naturalista nasz, zostawił w swoich dziełach wiadomość: że przy owym zamku rozciągał się wielki zwierzyniec, gdzie się znajdować miało 600 danieli prócz innych dzikich zwierząt krajowych. Akademija (Białensis Colonia) albo raczej jak Starowolski nazwał gimnazyum 483 filia akademii krakowskiej, sprowadzonymi od siej wapiesycielami osadzena w r, 1628 za Alexeadra Ludwiką Radziwiłła, otrzymała ze szczodrohliwości dziedziców fundusz ea utrzymanie ubogich uczniów. R. 1633 Wileki oficyał podlaski, pomnożyl, jej fundusze, oras professorów gnamatyki, retoryki, poetyki i filpsofii do niej z Krakowa sprowadził. Klęski na kraj spadłe, dały się poczuć i bialskiej szkole; uprdla była zupełnie prawie, i pedźwignienie swoje winna dopiero Katarzynie s Sobieskich Radziwilłowej, żogie Michała Kazimierza Hee. P. L. ekoło 1680 z. Kilka keściolów wsuesi się w tem mieście; najdawniejszy far zy. fundowany r. L520 pod tytułem P; Maryi i ś. Je dwigi, przez Grzegorza Iwanowicza Marszałka W. L. dziedzica Białej, który mu nadał wieś Grabanów i dzie: sięcinę z miasta 484. Należał sapowne czas niejakić de wysnania helweckiego, bo Hieronim Piekarski pro beszez katolicki przeszedł na wiarę kalwińską, a potem w r. 1656 został secynianem. "Toż samo się atąło z tamtejssym katechistą i nauczycielem szkoły, Janem Falkomiuszem, tak, że bardzo prędko śbór naecyniesaki sasfa:. pił miejsce helweckiego, Po obaleniu nauki aryeńskiej w kraju sa Jana Kazimierza, a może i przedtem, kościół farny przywrócony katolikom, odnowiony został stąra: niem Katąrsyny x Sobieskich Radziwiłłowej przeds. 1690, którą na nima wieżę Waniosła i ołtarzami ogdobila. Trzy niemele kaplice dotykają tego kościoła: I' najsnakomiteza jest dziełem Kardia Stan. Radsiwilła Kanclerza W. L. opatrzona przes Alego funduszem ne MOG AARAJE Zam do REJ aaa asa i] kilku mansyomarzy; 2' wymurowała Tekla z Wołłowięzów, Alexandra Ludwika małżonka; 3-cią mieszezącą relikwie ś. Wiktora z Rzymu sprowadzone wzniósł Michał Radziwiłł Hetman P. L., który w Białej Jana Kazimierza i cały prawie senat przyjmował r. 1653 po sejmie brzeskim. Po farze następują, co do dawności Bazylianić, którzy chociaż dopiero w r. 1690 sprowadzeni tu zostali przez Karola Stan. Radziwiłła Kanc. W. L. co im kościół wymurował, ale cerkiew” pierwotaa przy której osiedli, ma sięgać 16 wieka. Ten Karol Stanisław najczęściej mieszkał w zamku bialskim i w nim też umarł r. 1719, przyczyniwszy się znakomieie do jego ozdoby. "T'u leży ciało błog. Józefata Kun. eewicza arcybie. połoc., podcząs zamieszań za Augusta II sprowadzone, którę najprzód w kaplicy zamkowej, potem w nowo wymurowanym kościele bazyliańskim 1765 r. złożono. Reformatów zgromadzenie fundował 1671 r. Michał Kaź. Radziwiłł! Het. P. L. Siostry Miłosierdzia fandował Karol Stan. Radziwiłi Kancl. W. L., który uposażając je 25 stycznia 1716 r. tak się wyraża: „widząc, że do wykonania intencyi mojej, najbardziej stosuje się ustawa zakonu PP. Francuxek, nazwanych Siostry Miłosierne, tenobowiązek: ażeby dzieciom, najbardziej sierotom porzuconym wyżywienie i pobożne wychowanie dawały, a ludziom chorym z miłosierdzia służyły, przedsięwsiąłem i do skutku za pomocą Bożą wyprowadziłem, że też Siostry kosztem moim sprowadziłłemi onym klasztor z drzewa wybudowałem.. 485 W dalszym ciągu wklada obowiązek: ażeby ciągle Gsiestr w klasztorze mieszkało— Oddział Szwedów 1706 r. miasto i zamek spustoszył z rozkazu Ks-, rola XII. Za rządów Augusta 1I mieszkali tu ciągle przemożni dziedzice, dwór ich był siedliskiem zabaw, gościnności i wystawnego życia; ostatnim z Radziwiłłów, którzy zamieszkiwali zamek tutejszy opatrzony działami i załogą nadworną, był Karol Wda wileński, zwany Panie kochanku. Zmarł tamie 22 listop. 1790 r.
Leśna, wieś tak zwana od lasów otaczających ją zćwsząd, nad rzeką Białą, leży między Białą a Janowem, na samej granicy Wtwa brzeskiego i ziemi mielnickiej, tak, że raz do niej, drugi raz do pomienionego Wtwa liczoną była. Słynie pięknym kościołem murowanym ks. Paulinów, gdzie się znajduje cudowny wiserunek N. Maryi Panny. Pasterz tej wioski szukając zbłąkanego bydła, postrzegł 26 września r. 1683 na gruszce między starożytnemi okopami obraz ten wyryty na małym owalnym kamieniu, który zrazu umieszczono we dworze Pawła Kazim. Michałowskiego Skarbnika orszańskiego dziedzica Leśnej. Zajął się on wystawieniem drewnianego kościoła na tem samem miejscu, gdzie owo drzewo gruszkowe rosło, i po skończeniu budowy tam go uroczyście r. 1686 przeniósł. Wkrótce zapisawszy fęż wieś na fundusz kościoła, postarał się o erygowanie go na parafialny. Proboszczowie wznieśli r. 1718 na jego miejscu kaplicę z muru, a obok niej murowano i budowę dla księży. Gdy r. 1727 Paąulini Częstochowscy wyjednali u Władysława Michało wskie-. go zrzeczenie się na nich kollacyi kościoła, zrobili ta sobie klasztor i wyprowadzili z muru 1752 r. nowy kościół pod wezwaniem ś. Piotra i Pawła, gdzie w wielkim ołtarzu umieszczony został obraz cudowny, kosztem Karola Odrowąża hr. Sedlnickiego Podskarbiego W. K. Największym dobroczyńcą tutejszych Paulinów, był Franciszek ke. Szujski Podczaszy L. który im znaczne dobra r. 1728 zapisał. Poprzednio zaś Karol Stan. Radziwiłł kanclerz W. L. sprawił dwie złociste kamieniami ozdobne korony i sukienkę do obrazu, pod którym umieszczony jest pień owej gruszy, na której się zjawił. Wspaniałe organy wystawione są kosztem Michała Kaź. Radziwiłła Wdy wileńc. i Hetm. W. L., na które jak twierdzą, wyłożył 100,000 słp. Przeor pauliński uważny jest za proboszcza, a inni zakonnicy za wikaryuszów. kościoła parafialnego. August II, jednym przywilejem przed r. 1723 wyniósł tę wieś na stopien miasta, drugim zaś nadał targi: w. poniedziałki, środy i soboty; ale bardzo krótko z tych nadań korzystano i Leśna wsią pezostała. Szwedzi w r. 1706 z Białej wycieczkę tu zrobili dla rabunku, i większą część kosztowności se skarbcu kościelnego zabrali. Leśna ojczyzną jest Jana Michałowicza, co to w r. 1683 pod.zas pamiętnego oblężenia Wiednia, razem z Grzegorzem Kulczyekim, przebierał się po kilkakroć po turecku i z nieustraszoną odwagą wychodząc z miasta, przez obóz Muzułmanów przenosił listy i wiadomości od de-- wódcy Wiednia Stahremberga do ks. Lotaryńskiego. Michałowicz w kilka lat potem uczynił ślub odwiedzeniania cudownego obrazu w Leśnej, gdzie złożył w ofierze pałasz i strzemiona z zabranego Turkowi siodła 486.
Łomary nad Zielawą, przy samej granicy Podlasia; mała mieścina, ale pamiętana w naszych dziejach sejmowych. W 15 wieku była nędzną wioską, którą Kazimierz IV r. 1447 odłączywszy od starostwa parczowskiego leżącego w Wtwie lubelskiem, do ekonomii brzeskiej t. j. do Litwy wcielił. Sciągnął stąd na siebie miechęć panów polskich, którzy mu przyganiać zaesęli: że więcej Litwie sprzyja. Zabiegi Gastolda i innych możnowładców litewskich o zerwanie, a przynajmniej osłabienie unii z Polską, stały się powodem: że na sejm wspólny dla obu mirodów do Parczowa r. 145]. zwołany, żaden z Litwinów nie chciał przybyć, aż pókiby im glejt, czyli zabezpieczenie ich osób i swobodnego przejazdu, nie był przysłany. Król chcąc przełamać ten upór i nieufność, sam - wyjechał z Parczowa aż do ŁŁomaz, i tam dopieró sprowadziwszy z Brześcia posłów litewskich, namówił ich do zjechania się z Polakami w Brześciu 487. Trudniej jeszcze było królowi skojarzyć umysły obu narodów w r. 1464, gdy Litwa do Parezowa, a Polacy do Brześcia na sejm spólny zgromadzić się nie chcieli; zjechały się więc obie strony do omas w listopadzie, lecz dla złego pomieszczenia w nędznie zabudowanem miejscu i dla późnej pory roku, a bardziej jeszcze dla wzajemnych niechęci, zjazd zszedł na niczem i sprawa pogodzenia Korony z Litwą do roku odłożoną została 488. Miejsce to lepiej zabudował i powiększył Mikołaj Radziwiłł Wda wileńs. Marszałek i Kanclerz W. L. będące Sstą brzeskim; w krótce zaś potem zesłany rewizor królewski Dymitr Sapieha, wylicza 1566 r. ulice: Brzeską, Wielką ku mostowi, Międzyrzecką, Parczewską; Podręczną. "Tak już osiedłone miasto, otrzymało od Zyg. Augusta przywilej r. 1568 na prawo magdeburskie, z nadaniem za herb wilczej głowy i orlej nogi; zarazem otrzymały Łomazy uwolnienie od wszelkich opłat i powinności do r. 1570, prawo pobierania mostowego i targowego myta; pozwolono mieć miarę, wagę, woskobojnią i kramy; targi tygodniowe co niedziela i czwartek, jarmarki zaś na ś. Piotr i Wszystkich Świętych. Mieszczanie obowiązani zostali do budowania mostu na gościńcu wileńskim, groble i mosty utrzymywać, oraz ratusz wystawić. Po wysiedzeniu woli nadanej przez Wojewodę, mają płacić kapszczyznę (podatek od propinacyi) groszy 60 z karczmy miodowej, gr. 30 z gorzałczanej, a komornicy miejscy po 2 gr., z włok miejskich po 42 gr.., z prętów gumiennych po I gr. Ciż mieszczanie wolni są zupełnie od dawania dziakła ( dauina z jaj; kur i. grzybów ), do stacyi zaś tylko obowiązani są podczas przejazdu królewskiego 489 Podług inwentarza ekonomii brzeskiej r. 1784, w mieście tem znajdowały się: fara, cerkiew” unicka i bóżnica żydowska; mieszczan zaś razem z Bośniakami i Żydami liczyło się tylko 245.
Kodeń. Jest to jedno z najpiękniej połażonych miejsc dad Bugiem; nieścignione okiem równiny różnofarbnemi niwami i prześlicznemi łąkami urozmaicone; otaczają go na około. Nazwę Kodnia podanie dawne wywodzi od następnego zdarzenia: książę jakiś litewski staną wszy tu obozem w obec nieprzyjaciela, i spodziewając się bitwy nazajutrz, kazał się wcześnie obudzić, Sługa wypełniając roskaz pana,zbudził go ze wschodem słońca, wołając z ruska: To deń (to dzień). Książę więc wcześnie urządziwszy wszystko do walki, odniósł zwycięstwo, i na pamiątkę przebudzenia swego w tem miejscu i szczęśliwych stąd skutków, nazwal je. Todeń, co się później na Kodeń zmieniło. Ale wtenczas, nie było tu żadnej osady; później i dobrze pózaiej, zbudowano młyny, których właścicielami, równie jak całej bliższej okolicy, byli czterej bratia Ruszczycowie. Od nich to pod koniec 15 wieku Jan, Siemiona Sunigail- - Ty syn Sapieha (Sopika) Wda trocki, nabył to miejsce z przyległościami. 'Tenże Sapicha, którego także Iwaszko Sapieżyc mianują, w przywilejach Kazimierza IV krewnym i plemiennikiem nazywany, ad Zygmunta I zaś nadzwyczaj lubiony, otrzymawszy darem od tego króla wiele dóbr, dostał razem przywilej r. 1511, takiej treści: pozwalamy Janowi Sapiha Marszałkowi i naj: wyższemu Sekretarzowi naszemu, zamek wystawić w Kodniu i miasto załeżyć; obdarzamy je prawem miemieckiem czyli magdeburskiem, uchylając przeciwne temuż prawa i zwyczaje ruskie, jakoteż i wszelkie inne, Mieszkańcy w wielkich i małych sprawach nie przed wojewodą, kasztelanem lub starostą, lecz przed własnym wójtem stawać będą, który mając władzę sądzenia, - karania i skazywania, odwoływać się powinien do dzie: dzica. Stanowimy targ tygodniowy i 3 jarmarki do roku, pozwalając dziedzicom pobierać myta od ładowanego wosu „towarami po pół groszu litewa, i t. p.
Сноски
470 Ob. Sobranie Hosudaretwennych hramot i dohoworow. Część II. Moskwa 1819. Nr. 6.
471 Napierski, ladex Cod. Dipl. Livon. Cz. L
472 Metr. Lit. 194.
473 Przywilej wyraża powód do takiej pieczęci, w słowach: Quandoguśdem eliam ara illa nostra Bresiensis sita in eo loco, ubi fluvius Muchawiecz alium fluvium majorem vulgo Bug dictum in(luśl.
474 Kraszewski w dziele swem: Obrazy z życiai podróży 1842, str. 180 T. I. przywilej ten umieścił.
475 - e) Pujfendorf: De rebus gostis Goroli Gustavi. Znajdóje się ta i plan Brześcia. 93
476 Adlerfeli II, 608.
477 Na posadzie dawnego Brześcia, zaczęto od r. 1831 wznosić twierdzę pierwszego rzędu, znikło więc prawie zupełnie owó stareświeckie miasto, a nowe pod nazwaniem Kobryńskiego Przedmieścia (forszladu) o ćwierć mtli od tamtego, zabudowało się zdrzewa dość obszernie i ozdobnie. Dla pamięci, gdzie który kościół dawniej leżał, kładziemy ich poczet.. Kościół z klasztorem Bernardynów.
Bernardynek. Oba przerobione są na korpus kadetów.
Augustyanie,—dziś Komitet fortecznych inżynierów. -
Trynitarze,—teraz dom dla pomieszczenia wojenao-reboczej roty. Brygitki,—aresztancka rota.
Kollegiam Jegzuickie, mieszkanie Komedanta fortecy.
Bazyljanie, —koszary artyleryż i cerkiew”.
Kościół farny, w blizkości murów jezuickich będący, zupełnie został zniesiony.
ościół dominikański, pozostał dotąd jako jedyny ślad dawnego Brześcia. Odprawia się w nim parafialne nabożeń:
stwo. Klasztor dawniej został suprymowany. 10. Cerkiew" ś. Trójcy.—11. ś. Michała. —12. Soborna. Wszystkie trzy cerkwie uniokie zniesione pod okopy. 13. Monaster zakonników prawosławnych, także zniesiony. 14. Kościół reformowany. ]
478 Wiele wiadomości o Brześciu i o innych miastach całego Wtwa, czerpałem z notat ciekawych i pracowicie ułożonych wr. 1847 na miejscu przez P. Michała Kamińskiego.
479 Palatium segium mevae archileciurae cztra civitalem, cum hortiś delicakis. Polonia 1052, sts. 107.
480 Pamięt. Albr. Redziwiiła.
481 W grobie pod kościołem spoczywają także zwłoki sławnego dziejopisa naszego Adama Naruszewicza bis. łuckiego, który mieszkając przez ostatnie lata życia swega w Janowie, zmarł 6 lipca r. 1796. W domu gdzie mieszkał Naruszewicz, mieszczą się teraz władze przełożone nad stadem rządowem.
482 Kraszewski w swojem pismie: Obrazy z życia ż podróży I, str. 28, zaprzecza odziedziczeniu Białej od Illiniczów i chce utrzymywać: że ją Radziwiłłowie po Janie Kiszce Kasztelanie wileńs. wzięli. Dowodów na to pewnych nie ma, a że llhinicze byli przedtem właścicielami Białej, świadczy starodawna genealogija domu Radziwiłłów w arch. ordyn. Nieświeżskiej zachowaująca się.
483 ..nunc Gymnasium publicum erectum, vocatis ex Academia Cracoviensi Magistris et Professoribus in omnibus disciplinis peritis. Polonia ed. gedan. 1652, p. 106.
484 9 Bubliethoso Rodiodime L. IX, N..80. Rękopism ereh. ord. nieświeżskiej.
485 Ks. metr. 410, str. 516.
486 Zdarzenie to, przytacza Święcki: Opis star. Pols. IL. str. 202. wyd. 1828 r. wyjęte z akt.klasztornych.
487 Długosz, Bielski.
488 Btryjkowski.
489 Metr. Litr. 197.