Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

II. Трокское воеводство (часть 6 из 9): оригинал

II. Трокское воеводство (часть 6 из 9). С. 397-423. Польский текст издания.

Jest to dolina najpiękniejsza w świecie, Skądkolwiek się przyjeżdża do Kowna, wszędzie j jego wieże i mury błyszczą u stóp niemal podróżnego, wszystkie obudzają w nim ciekawość zbadania ich odległej przeszłości. Poezątek jednakże miąsta wyprzedza ich wzniesienie o kilka wieków, wyjąwszy może poziome zwaliska zamku, którego założenie sięga jeszcze pierwiastków pogańskiej Litwy. Stryjkowski ów dobroduszny dziejopis nasz i następca jego Kojałuwicz, przyznają pierwsze zbudowanie tej warowni przy njściu Wilii do Niemna pod koniec X wieku, Kunasowi drugiemu synowi Palemona, owego na wpół bajecznego praojca Litwy. Podług nich Kowno, zdaje się, że było czas niejakiś stolicą księztwa obejmującego w sobie Żmudź aż do ujścia Wilii. Pomijając wszakże niee pewne lub zaćmione wątpliwemi podaniami dzieje te+ go miasta, przebieżmy kronikę jego w ogólności, zoe stawując rozwinięcie jej zupełne tym, którzy się zajmą wyłączną historyą jego. — Przez cały wiek trzynasty Kowno nie zajarowało żadnego stanowiska politycznego w dziejach litewskich; HMrzyżacy wfenczas zmuszeni byli jeszcze dokony wać podbicia Prue, broniących uper» czywie swojej narodowości pogańskiej. Za Witenesą panującego w Litwie od r. 1292 de 1315, zakon chociaż zaczął już napastować ten kraj z przeważnemi siłami, lecz ku południowi Grodno, a od północy zamki na pograniczu żmudzkiém leżące, były celem jego wypraw wojennych. Dopićro przy objęciu rządów przes Gedemina rycerze pruscy posunęli wycieczki swoje pod Kowno, a nawet jak chce Stryjkowski zdobyli ten zamek w r. 1317, chociaż o tem kronikarze zakonni nie wspominają. Pod Gedeminem kiedy Krzyżacy aż przedmieścia wileńskie podpalać ośmielali się, nie raz bez wątpienia oręż ich obił się o wały kowieńskie; lecz dopićro za Olgerda i Kejstuta Hownu zaczyna mieć większe znaczenie w dziejach Litwy, i staje się prawdziwóm jej przedmurzem od drapieżności krzyżackiej. Winrych Kniprode W. Mistrz zakonu uprzedzając gotującą się wyprawę Kejstuta na Prussy, przybywa roku 1362 z wielkiém wojskiem i ochotnikami z Niemicc pod zamek kowieński, i pomimo odsieczy ze strony Olgerda, Kejstuta i Patryka książąt litewskich, pomimo najdzielniejszej obrony Wojdata syna Kejstutowego dowódcy załogi, bierze go szturmem w sarnę wilią Wielkiejnocy 240. Wtenczas warownia kowieńska z rozkazu W. mistrza z ziemią zrównaną została. Odbudowali jednak zamek w następnych trzech latach Litwini tak, że już w r. 1376 powtórnemu napadowi Winrycha mógł się oprzeć stanowczo 241. Zdaje się jednak, że w wojnie r. 1383 zakonu z Jagiełłą znowu zburzony został, bo-w następnym na końcu maja Krzyżący prowadzący na Wielkie Księztwo Witowda, spławiwszy Niemnem materyały i rzemieślników, na zwaliskach dawnej warowni wznieśli nową w samćóm ujściu Wilii do Niemna, i nazwali Riś/erswerder, to jest wyspą Rycerską, dla tego że przekop od Wilii de Niemna zrobiony i zamek otaczający tworzył wyspę. Jakoż ten to jest właśnie zamek, którego do dziś dnia gruzy postrzegać się dają. Kronikarze pruscy utrzymują, że 60,000 ludzi i kilkanaście tysięcy koni pracowało około zbudowania tej twiordzy w ciągu sześciu niedziel. Ramienie, wapno i drzewo zwożono z prawego brzegu Niemna, ho na lewym wojska litewskie nie dopuszczały przystępu, sam zaś Mistrz W. Konrad Zolner miał dozór nad budową. W tak silnej warowni osiadł zaraz komtur krzyżacki z sałogą liczną i we wszelkie potrzeby wojenne opatrzoną. Tymczasem następnego roku pojednawszy się Witowd potajemnie z Jagiełłą i opanowawszy podejściem kilka zamków na granicach Żmudzi, chciał także znienacka ubiedz zamek kowieński. W sierpniu to było, kiedy Witowd dążąc ewałem ze swoją jazdą od Jurbaorka, wysłał Niemnem statki ma pozór ładowne towarem i bez ludzi prócz sterników, które w cichości podpływały pewnego dnia e świcie ped Kowno. Komtur wstawszy bardzo wcześnie dostrzegł je piérwszy z wieży, i nie widząc na nich nikogo prawie, pytał zadziwiony innych rycerzy eoby to znaczyło. W tem dostrzeżono dwóch rybaków - ma czółnach przemykających się jakby ukradkiem około murów zamkowych, zawołano na nich, ale kiedy zamiast odpowiedzi zaczęli uciekać, wysłano w pogoń i ujęto jednego. Pojmany odkrył co znaczą tajemnicze statki i że są napełnione zbrojnym ludem. Tym sposobem ostrzeżeni Niemcy zniweczyli zamach Witowda. Wtenczas Jagiełło już pojednany z bratem, spólnemi siłami obrócili się na zdobycie Kowna. Po całomiesięcznóm oblężeniu od końca września, i po najdzielniejszej obronie Henryka Clee dowódcy załogi, Litwini z największą wytrwałością dobywając twierdzy, pomimo rozerwania dwóch wielkich dział swoielr przez puszkarzy niemieckich, potrafili nakoniec zrobić wyłom w murze zamkowym. Krzyżacy w tak wiel. kiém niebezpieczeństwie ratują się ustawieniem ogromnego działa w semym otworze, ale pociski Litwinów druzgocą je natychmiast, przeszkadzają do powtórnego vsadzenia wyłomu, a z drugiej strony odcinają oblężonych od brzegu Wilii. Już więc zniknęła wszel- 'ka sposobność dalszej obrony, Niemcy upadali na dauchu, większa połowa rycerzy leżała okrytych ranami, reszta w rozpaczy wyglądała ostatniej zguby. W tém, jednego rana zabłysła niespodzianie na górach prawego brzegu Niemna za Wilią, chorągiew zakonna św. Jerzego, huczny odgłos radości rozległ się na basztach i murach zamkowych. Konrad Wallenrod marszałek zakonuj przybywał na odsiecz oblężonym. Zrazu udało się Krzyżakom znieść się z załogą, a nawet korzystając z ciemnej i burzliwej nocy dostarczyć jej nieco żywności i pewną liczbę zbrojnych: lecz nazajutrz w d. 25 października r. 1384 dostrzegłszy tego Jagiełło z Witowdem, rozkazali zaraz o świcie powszechny szturm do zamku przypuścić. Wallenrod nie mając dostatecznej siły do przełamania Litwinów, pomimo boju jaki wiódł z niemi na dolinie, musiał być bezsilnym widzem z góry, jak wojska litewskie coraz bardziej wdzierały się do szańców. Dzielnie się bronił komtur, " lecz kiedy wydając rozkazy na wałach wywijał chorągwią dla dania znaków umówionych Wallenrodowi: kula z działa litewskiego wyrzucona urwała mu głowę. Przerażona tym wypadkiem załoga zaczęła upadać na duchu, i choć vice-komtur miejsce zabitego zaraz zastąpił, szturmowanie jednak coraz było silniejsze, najlepsi rycerze zakonni polegli: aż nakoniec gdy Litwini przodowe obwarowanie opanowali, oblężeni cpuszczając zamek schronili się do odosobnionej od niego wieży, jako ostatoiej już ucieczki. Jeszcze i tu możeby się dłużej bronili, lecz dostrzegli że chorągiew ś. Jerzego znikła z gór, bo Wallenrod widząc niepodobieństwo utrzymania zamku, cefnął się spiesznie, żeby uniknąć pogoni wszystkich sił litewskich po wzięciu jego. To im odebrało wszelką nadzieję, a gdy Litwini otoczyli wieżę palnemi materyałami, zdali się Krzyżacy po krótkiém umawianiu się na łaskę. Doszedł vice-komtar w niewolę z kilkunastu rycerzami, których jednak W. książe Jagiełło łaskawie przyjął, jednego tylko z nich ściąć kazawszy.— Podczas powtórnego odpadnienia Witowda na stronę zakonu, Kowno zostawszy w ręku tego książęcia, coraz mocniej się utwierdzało. Pod jego murami Konrad Waąlleorod Wielki Mistrz zakonu, w piérwszych dniach października r. 1391 wyprawiwszy się na Litwę, roztoczył wielki obóz, i tu wyprawiał dla swoich gości zagranicznych sławną ową ucztę honorową, która miała około 500 tysięcy grzywien srebra kosztować. W Kownie tegoż samego roku Henryk książe mazowiecki posłany tajemnie od Władysława Jagiełły z Krakowa, namówił mieszkającego tam Witowda do. zgody z królem. Skutkiem tego wojownik ów na wiosnę r. 1392 niespodzianie zamek kowieński opanował i załogę jego krzyżacką wziął w niewolę. Zdaje się jednak że ta ważaa twierdza znowu w wyprawie krzyżac- - kiej r. 1393 zburzoną została, bo Konrad Jungiagen W. Mistrz wybrawszy się następnego roku 1394 razem z Swidrygajłiłą na wojowanie Litwy, znalazł ją w dniu 18 sierpnia w ruinach, a miasto opuszczone. Krzyżacy nim wyciąguęli pod Wilno zdołali naprędce naprawić zamek, pomimo przeszkody ze struny Witowda, ale powracając z wyprawy nie mogli go osadzić dla słabego obwarowania. Kowno zabezpieczonćem nadal zosłało od napaści Krzyżaków, których potęga od początku wieku piętnastego upadać zaczynała. Tu Witowd r. 1396 w piątek po ś. Jakóbie, zawieszenie broni z W. Mistrzem podpisał. Po traktacie tego władcy z zako» nem w Grodnie r. 1398 zawartym, przez który Krzyża» cy stali się panami Zmudzi, granica ich opierała się prawie o mury starego Kowna, bo już nowe Kowno, czyłi zamek Gotteswerder o milę zbudowany należał do nich. To było powodem że Witowd w kłótni rozpeczsętej znowu z zakonem o Żmudź, zaczął już w roku 1401 przyprowadzać do stanu coraz mocniejszego zamek i miasto Kowno, i wały działami wielkiego kali-. bra osadził. Lecz potém zmieniwszy myśl pierwotną, i poczytując za bardziej szkodliwą Litwie niż pożyteczną warownię kowieńską, w razie wojny: kazał wyprowadzić owe działa, i za piérwszém ukazaniem się nieprzyjaciół opuścić ją i spalić. Tak też się i stało za. rozpeczęciem kroków nieprzyjacielskich z Krzyżakami,, ho skoro dowódca zamku postrzegł zbliżające się na Niemnie ich statki, natychmiast baszty prochem wysadziwszy, po spaleniu reszty twierdzy udał się z załogą w góry. Odtąd Kowno straciło swoją ważność jako stenowisko wojenne, lecz za to stało się środkowym niejako punktem wszelkich rokowań między W. książęciem litewskim a zakonem krzyżackim zachodzących. Witowd zajęty podbijaniem Rusi, wziąwszy Smoleńsk chciał być spokojuym od Rrzyżaków, złożył przeto zjazd z W. mistrzem w Kownie r. 1404 w połowie sierpnia, gdzie wspaniale go przyjąwszy, posiadanie Żmudzi na nowo zatwierdził dla zakonu i posiłkować przyrzekł, na co traktaty na piśmie pod pieczęcią w niedzielę po Wniebowzięciu. N. Panny, to jest 17 sierpnia t. r. wydał. Wezwani tu nawet bojarowie żmudzcy od W. książęcia, złożyć musieli hołd poddaństwa W, mistrzowi. €o większa, w następnym roku w tém mieście ułeżoną została z marszałkiem zakonu wyprawa na Żmudzinów usiłujących zrzucić jarzmo krzyżackie. Gdy w kilka lat późaiej przyszło do nieporozumień między zakonem a Polską, odbył się w Kownie nowy kongres dnia 6 stycznia r. 1408, na który prócz Jagiełły i senatorów polskich, przybyli W. mistrz Ulryk Jungingen i mistrz inflantski, a Witowd był pośrednikiem między królem polskim a Krzyżakami. Celem głównym tych obrad miało być oznaczenie stałych granic zakonu z Polską, ale długie umowy skończyły się na niczém. Po zwycięztwie pod Griinwaldem i po traktacie Toruńskim, Cesarz Zygmunt jako wybrany rozjemca do rozpoznania sporu o granicę między Polską i Litwą, i innych zatargów z Prusami, wysłał tym celem 'legata swego Benedykta Makra von Fluch, który przybywszy do Kowna r. 1413, sporządził ważny dla dziejów Litwy akt w dniu 28 lutego tegoż roku, świadczący o sprzeciwieniu się z wielu stron przeciw zwróceniu Żmudzi zakonowi po zejściu Jagiełły i Witowda. Z tego miasta w tymie samym roku Jagiełło z Witowdem wybrał się na statkach Niemnem na Żmudź, dla nawracania mieszkańców jej do wiary Chrystusa, żonę tylko Annę i córkę Jadwigę zostawiwszy w zamku tamtejszym. —Za długich rządów w Litwie drugiego z tych władców, Kowno otrzymało zapewne po raz piérwszy swobody municypalne niemieckie, a możc je zaraz po nawróceniu Litwy sam Władysław Jagiełło nadał. To tylko pewna, że Witowd w r. 1408 po spaleniu się przywilejów miastu temu poprzednio służących, na nowo je potwierdził. I to jest piérwszy ślad praw pisanych dla Kowna, jaki w zniszczoném jego archiwum dotąd pozostał. Znaczenie zaś handlowe jego daleko wyżej sięga. Już za Kejstuta Kowno było piérwszym punktem w Litwie, gdzie się zamiana towarów niemieckich i zamorskich, Niemnem dotąd bezpiecznie od kamieni spławnym, odbywała się na płody surowe litewskie. Handel ten musiał być nawet mocno ożywionym i ważnym dla Europy, kiedy Anglicy już w tym czasie pakta handlowe z Litwą zawierali 242. Ale Krzyżacy utrudzali go nieustannie gwałcąc najnroczystsze sojusze. W roku nawet 1419, kiedy zakon mocno upokoczony został, Witowd uskarżał się na W. mistrza, że tamuje handel Kowna z Królewcem, a szczególniej dowozowi soli przeszkadza. Bohater litewski znając całą ważność tego miasta opiekował się niém troskliwie; on ludność jego pomnożył osadzonemi z Krymu Tatarami i Karaitami, którym przywileje pewne nadał, za miego nawet zdaje się, że już kupcy angielscy tu gościli. Do jego czasów odnieść także wypada piérwsze murowane domy w 'mieście, a między niemi i ową budowę gotycką przy ulicy do Niemna wiodącej, w stylu 15 lub 14 wieka z czerwonej cegły wymurowaną, którą dziś jeszcze stojącą, błędnie za świątynię Perkuna poczytują. Nawet zamek tyle razy burzony i odbudowywany, Witowd ostatecznie naprawił i mieszkalnym, a razem obronnym uczynił. Gilbert de Lannoy Flamandczyk wędrując po Litwie r. 1413, pisze że w podcóży z T'rok przybył do dużego miasta obwiedzionego murem nazwiskiem Kowno (Caune), które ma bardzo piękny i duży zamek, położony na spadku nad rzeką Niemnem 243.— Po zgonie Witowda a szczególniej za połączeniem władzy najwyższej obu narodów w jednej osobie Kazimierza Jagiellończyka, swobody municypalne Kowna wzrostu nabrały. Kiedy nawet ów syn Jagiełły był tylko W. książęciem Litwy, już to - miasto przywilejem jego w Brześciu Lit. w piątek po niedzieli Białej r. 1444 wydanym, umieszczone zostało w rzędzie głównych grodów litewskich, podług praw magdeburskich rządzących się. Wyraźniej wszakże prawa tego miasta wyjaśnia inny przywilej Kazimierza IV już królem polskim będącego, wydany w Grodnie w piątek między oktawą Wniebowzięcia P. Maryi roku 1463. Z niego się pokazuje, że po Witowdzie, Zygmunt Kejstutowicz na nowo prawa miejskie niemieckie udzielił temu miastu, nadał wagę, woskobejnią, postrzygalnią sukna, obręb ziemi de osiadania mieszanom za Niemen rozszerzył, i jarmark jedca na Wniebowzięcie P. Maryi wyznaczył. Kazimierz potwierdzając nadania stryjów, dodał miastu grunta i lasy po lewej stronie Niemna. Lubił też król to miasto i bawiąc w Litwie zawsze go prawie odwiedzał; tu w reku 1451 znalazł go Piotr Vasquez poseł Filipa Dobrego książęcia Burgundyi, upraszając Kazimierza w imieniu pana swego i Alfonsa króla Aragonii, o posiłki do odzyskania ziemi świętej. Wymówił się mu Jegiellończyk obawą ściągesienia na Polskę najazdu Tatarów, i poseł ów z niczém odjechał. Gdy w r. 1464 morowe powietrze grasowało, Razimierz również w Kownie, z królową i całym dworem większą część zimy przepędził: gdzie też przed rokiem 1467 Bernardynów fundował marszałek grodzieński Szadziwojewski, do wymurowania zaś kościoła przyczynił się już w roku 1463 Iwasko Wiażewicz namiestnik smoleński. Syn jego Alexander zostawszy W. książęciem litewskim, zaraz w r. 1472 wszelkie w zupełności nadania ojecowskic dła Kowna potwierdził, zabezpieczając opiekę handlowi jego i kupcom, z wyłączeniem żydów i kacerzy, któ. rych do miasta wpuszezać zakazuje. Nadto skład towarów w niém naznacaa i liczbę jarmarków powiększa; w dalszym zaś ciągu panowania swego gruntami i włością dochody miejskie pomnaża, Alcxander nie zapomniał też i o pomnożeniu chwały Bożej w tem mieście, nadając nowe fandusze r. 1503 kościołewi farnemu ś. Krzyża, który zapewne należy. do piérwszych fundacyj chrześciańskich rzymskiego wyznania przez Wi- „towda uczynionych. Pod tyinże samym rokiem wspominany jest także w aktach miejskich inny kościół ś. Gierirady murowany, nie wiadomo przez kogo wzniee siony. Za tego króla Szach-Achmet Han Kipczackiej ordy, podług rady Glińskiego, został z Trok do zame ku kowieńskiego przeniesiony na mieszkanie, w początku roku 1506, gdzie też życia dokonał 244. Najwięcej wszakże sdziałał dla Kowna Zygmunt Stary, do wszystkich gałężi zarządu, przemysłu i handlu te: go starożytnego miasta, pieczołowitość swoję rozciągając. Za objęciem rządów w Litwie roku 1507 wszelkie dawniejsze nad»nia zatracone lub istniejące, razem z prawem magdeburskim, zatwierdzając miastu, w następnym 1508 r. przez trzy osobne przywileje, grunta, lasy i dwór po Michale Glińskim z poddanemi wiecznością dla Rowna oddał, Lecz najpamięŁaiejszy przywilej tego króla jest z r. 1540, z którego się wyświeca dobry byt miasta, oraz stosuaki jego municypalne i handlowe. W nim na nowo potwierdając ' dziedzietwo gruntów, poddanych i lasów, jakie miasto dotąd posiadało, nakazuje magistratowi z dochodów co.rok przez wybrane osoby najściślejszy zdawać rachunek, kanały miejskie do ścieku służące oczyszczać, cegielnie do miasta należące w dobrym stanie dla naprawy murów utrzymywać, place puste i domy zrujnowane, w ciągu roku i sześciu niedziel zabudować i naprawiać, pod karą konfiskaty na rzecz miasta, zaleca; oddaje także na własność dla miasta wyspę za Bernardynami w. klinie dwóch rzek będącą, gdzie była woskobojnia miejska. Tymże samym przywilejem zawarowane zostały prerogatywy mieszczan: jak np. że każdy z nich miał prawo własną posiadać przeprawę przez Niemen bez opłaty, wedle dawnego zwyczaju, wszyscy zaś obywatele kowieńscy zostawali nadal przy dawnym swym przywileju łowienia ryb dziesięciu sieciami na Niemnie i Wilii w granicach posiadłości miejskich; że nikt nie mógł nabywać ani placów ani domów w Kownie, kto nie chciał poddać się pod prawo miejskie, a jeżeli przez sukcessyą spadły na niego, nie wprzód wchodził w posiadanie, aż póki nie przyjął tego prawa; że nawzajem nikt z mieszczań bez wiadomości magistratu opuszczać stanu swego nie mógł, prawu zaś miejskiemu sprzecznych magistrat miał moc karać i wyganiać z miasta. Lecz razem i obowiązki urzędu miejskiego tenże sam przywilej Zygmunta I obostrzał. Dwaj bracia rodzeni lub stryjeczni razem do magistratu ani do sądów wójtowskich wybierani być nie mogli; wójt sam jeden w małych tylko sprawach wyrokował, ważniejsze z radą obowiązany był roztrząsać, wszyscy zaś powołani zostali do ścisłego pilnowania się praw magdeburskich, z zagrożeniem karą w apellacyi. Polecał też król sądom miejskim stanowić i ogłaszać wyroki w języku pulskim, a w księgi zapisywać i extrakta wydawać po łacinie. Niemniej z tego przywileju okazują się niektóre stosunki handlo- „we Kowna owczesnego. Postanowieni tu bowiem zostali tak zwani brakarze przysięgli, czyli znawcy do oceniania wartości różnych gatunków drzewa towarnego, potaża i wszelkich innych produktów krajowych do Prus Niemnem spławiających się, aby tam wedle daWnego zwyczaju zupełną im wiarę dawanoi powtórnie niebrakowano. Zalecono także, żeby wedle zwyczaju w miastach pruskich zachowywanego, kupcy z Prus przybywający, wszystkie towary i żywność nie na rynku, jedno w gospodach gdzie stoją kupowali, pod zagrożeniem konfiskaty nabytych rzeczy, do czego magistrat strażników miał utrzymywać. Nakoniec pamiętnym owym przywilejem król rozporządził, żeby łaźnie i gorzelnie wynieść z miasta po nad obie rzeki, dla uniknienia częstych pożarów. — Oprócz tak zbawiennych postanowień, ponowił jeszcze Zygmunt w r. 1541 surowe zakazy względem obcych kupców, a zwłaszcza pruskich, żeby się nie ważyli w Kownie samóm prowadzić handlu ze szkodą kupców miejscowych pod prawem mśgdeburskiém zostających, których zarazem od wszelkiego myta na ziemi polskiej uwelnił. Tenże sam przywilej w zupełności został potwierdzony r. 1547 od Zygmunta Augusta rządzącego już Litwą za żywota ojcowskiego, który także późniejszym edyktem r. 1558 uwolnił na zawsze mieszczan tutejszych, od dawania podwód, na wzór nadania miastu Wiłnu uczynionego. W ogólności król ten usiłujący wszystkie miasta w Koronie i w Litwie podnogić i usamowalniać, opiekował się troskliwie handlem kowieńskim: sam tylko zamek tutejszy został w opuszczeniu, bo już oddawna Kowno znaczenie swoje wojenne utraciło. Lustracya jego w r. 1570 uczyniona namicnia, że „zamek kowieński podmywany był przez rzekę Wilią, w którym zamku budowania żądnego nie było, tylko mury stały około, a nad niemi pobicia żadnego. Musiały więc być inne budoWwy w mieście przyzwoite na pomieszczenie Zygmunta Augusta i dworu jego, kiedy w niém przyjmował wspaniale Jana książęcia Finlandyi, o czém Górnicki Łukasz w swojej kronice tak pisze: „Roku 1562 na początku iesieni przyjechało Xiąże Finlandzkie, brat króla Szwedzkiego Eryka, do Kowna, którego Zygmunt August kazał tam zadzierżeć, a sam rychło potym do niego iechał. Gdzie Xiąże Jan ukazał list iakiś z Kancellaryi, który mu dał nadzieię, że nie próżno miał się starać o królewnę polską Katarzynę. Król tak go edprawił że to są rzeczy wielkie, a bez rady senatorów nie tylko tak rzeczy ważnych, ale i daleko Iżeyszych, król nie zwykł zaczynać ani stanowić: a ieszcze żeby młodsza przed starszą daną być miała, to być nie mgże. Którą odprawę on wdzięcznie przyląwszy z wielką pokorą i usiłowaniem króla prosił, żeby acz nie to, welno mu było Wilno oglądać (gdzie mieszkały wówczas obie królewny), uczyniwszy tak daleką i niebezpieczną drogę: czego mu król pozwolił.<— Za panowania Stefana Batorego, który przedsiębiorąc wyprawę inflantską, dla wielu wybornych rzemieślników kazał, tu pontony robić, Ewanielicy w Kownie zbudowali svbie zbór; był zaś przy nim ministrem uczony Paweł Oderborn znajomy pisarz życia Cara Iwana Wasilewieza. W roku nawet 1584 różnowiercy mieli w Kownie prassy drukarskie, Kowno w tej epoce właśnie przybrało postać okazałą curopejskiego miasta. Bardzo wielka liezba cudzoziemskich rzemieślników i kupców, a najwięcej Niemeów tu osiadająca przyjąwszy prawo miejskie, zaczęła wznosić porządne domy murowane245. Obok nich szłachta wysłużena na wyprawach wojennych, a nie mająca ziemskich posiadłości, lubiła zamieszkiwać to schludne i wesołe miasto. Handel i rzemiosła ożywiając się coraz bardziej przyprowadziły Kowno do wielkiej pomyślności. Mamy na to prócz innych dowodów, ważne świadectwo Antoniego Schneberger lekarza żyjącego w Litwie, który jeszcze za Zygmunta Augusta chwaląc miody tutejsze, lipcami zwane, nie może się dość wysławić położenia pięknego tego miasta, okażałości domów, handlu rozległego, a przytem gościnności bogatych jego mieszkańców i kupców246.

Już Henryk Walezyusz w swojém potwierdzeniu praw i przywilejów kowieńskich r. 1574, nazywa to miasto zaszczytem rzeczypospolitej. Wspierały najsilniej taki postęp w pomyślności jego, równie prawodastwo krajowe jako i sami królowie. Konstytucya sejmowa r. 1581 skład towarów w tem mieście postanowiła, i drogi han- ' dlowe na Żmudź i do Prus wyznaczyła, na proźbę posłów kowieńskich 247. Ale Zygmunt III wznowił to nadanie z większą ścisłością r. 1609, zakazując kupcom zagranicznym ani nabywać ani sprzedawać żadnych rzeczy W okolicznych wsiach i miasteczkach, tylko w samém Kownie i od samych tylko miejscowych kupców, pod karą konfiskaty towarów. Celnicy mieli obowiązek pilnować i zapobiegać nadużyciom. Do licznie zamieszkałych w Kownie różnego rodzaju rzemieślni-. ków, brakło tylko samych prawie gpłaśnerzy, czyli tych, którzy zbroje wyrabiali. Sejm warszawski roku 1613 zapobiegając niedostatkowi ich, gdy zwłaszcza w kraju takim jak Polska wiele na rynsztunku wojennym zależało, polecił urzędowi miejskiemu, ażeby do skończenia bieżącego roku, płatnerzy do Kowna sprowadził i dla nich mieszkanie i ślósarnią zbudował, a z prowentów miejskich opatrzył, żeby zbroje i szyszaki nowe robione były 248. Lecz i pod względem duchownym zyskało w tym czasie miasto, przez nową fundacyą zgromadzenia Dominikanów, którym klasztor i kościół ś. Trójcy wymurował r. 1621, Alexander Massalski marszałek kowieński, wojewoda miński, hojnie ich uposażywszy. Miasto wzrastało w mury, bo oprócz rynku pięknemi kamienicami ozdobionego, gdzie OIbrycht Stanisław książe Radziwiłł r. 1638 ratusz swoim kosztem naprawić i sądowe izby odnowić w nim kazał: kupcy miejscowi tak Litwini jak Niemcy, nowe ulice między widłami obu rzek, Garbarska, Powilejska i Niemiecki-hąt zwane, porządnemi domami zamurowali. Wielkie śpichrze po większej części także murowane wzniosły się po nad Wilią i Niemnem, cztery faktorye Holenderska, Angielska, Pruska i Szwedzka stale tu utrzymywane, a podobno i Wenecka, osiadły w kamienicach umyślnie na ten cel wymurowanych, które miano zwać mennicami, i których ślady do dziś dnia zostały. Obrót handlu po większej części hurtowego podaiósł się prawie do miliona dukatów. Głó-, wna także komora celna krajowa w Kownie ustanowioną była, Liczba rzemieślników pomnażała sie znakomicie, samych garbarzów w połowie 17 wieku znajdowało się do sta majstrów prócz czeladzi, stolarzów, tukarzów i szkłarzów po 50 bywało, powroźników i garncarzy tyleż, tkaczów 70, krawców w r. 1654 było 39 it. p. Słowem ludność tege miasta i byt jej pomyślny niczém nieprzerwany wzrastał codziennie pod Jagiellonami i nieustawał pod berłem Wazów, chociaż pod temi ostatniemi porządek publiczny chwiać się zaczął. Do takjego stanu szczęśliwego najskuteczniej dopomogło za Władysława IV prawo sejmowe wznawiające zaniedbany mniej więcej skład towarów w Kownie. Przez konst. r. 1647 jak Dyneburg na Dźwinie, tak Kowno na Niemnie zostało miastem składowém całego handlu litewskiego 249; ce zobowiązało właścicieli ziemskich nie prowadząc do Królewca, płody swoje tu zwozić i na sprzedaż wystawiać, a kupców pruskich i inflantskich zmusiło do przybywania do Kowna dla targu i kupna. Nakoniec do połowy 17 wieku Jezuici wprowadzeni tu staraniem Alberta Kojałowicza znakomitego dziejopisa litewskiego, który się urodził w Kownie, i brata jego Kazimierza, obu kapłanów tego zakonu, kościołem i kollegium swojém ozdobili miasto. Po nich Benedyktynki hojnie uposażone przez Jędrzeja Skirulskiego marszałka kowieńskiego, pomnożyły liczbę fundacyi duchownych w tém mieście. —Ale w pośród takiego postępu w każdym względzie Kowna, przyszła barza wojenna zamącić kwitnący dotąd kraj, i wszystkie prawie miasta zniszczyć do ostatka. Wojska. nieprzyjacielskie opanowawszy Kowno w sierpniu r. 1655, po zrabowaniu jego wszystkie celniejsze gmachy spaLiły, prócz jednego klasztoru 250. Wyłudnione miasto straciło od razu wszystkie korzyści handlowe, i do ubóstwa przyszło. Po odebraniu jego aż w r. 1661 przez wojska krajowe pod dowództwem Krzysztofa Paca kanclerza W. lit., i Krzysztofa Sapiehę krajczego lit., zabrał się Jan Kazimierz natychmiast do zagojenia ran przez ten nieszczęsny najazd zadanych. Ustawa sejmowa r. 1662 nagradzając wierność mieszczan Rptej okazaną, którzy nie chcieli mieszkać pod rządem nie-. przyjacielskim, od wszelkich podatków publicznych, wyjąwszy esobiste, i od ceł, na lat dziesięć uwolniła; równie jak od wszelkich stanowisk żołnierskich, stacyj i dostarczania żywności, wiecznemi czasy. Prócz tego król ze swojej strony przywilejem r. 1665 danym, dla erekcyi bulwarków nad rzekami przez powodzie i pożary zniszczonych, araz dla sporządzenia ammunicyi i wyprowadzenia murów około miasta, pozwolił z puszczy własnej, potaże i klepki dębowe na rzecz miasta bez żadnego cła do Prus przez cztery lata spławiać. — Z równąż usilnością Jan III starał się o podź wignienie podupadłego Kowna; przywilej jego z r. 1676 potwierdzający dawne.swobody, pomnożył je nowemi prerogatywami. Zabronił bowiem w Kownie mieszkać i handlować żydom, wciskającym się gwałtownie ze szkodą chrześciańskich kuprów; obcym kupcom nie pozwolił z nikim zamiany towarów czynić jedno z kowieńskiemi, których uwolnił od wszelkiego cła przy wprowadzeniu do Prus lub przywożeniu stamtąd produktów, rozciągnąwszy to prawo i do ryb solonych z Królewca tu sprowadzanych; nadto trzy jarmarki dwutygodniowe na Znalezienie i Podwyższenie ś. Krzyża, i na Wniebowzięcie P. Maryi odnowił, Jeden tylko warunek w tym przywileju wymieniony, i za dobrodziejstwo dla miasta poczytany, to jest żeby kacerze w tóm mieście ani mieszkać, ani handlować nie ważyli się, smutny skutek nietolerancyi ńa ruinie zamożności krajowej i światła powstającej, zapewne nie pomagał do poprawienia by-. tu mieszkańców. Osobnym edyktem r. 1682 Jan LI pilnując się dawnych przywilejów miejskich surowie zakazał żydom mieszkać w Kownie, a tym bardziej ja< kimkolwiek handlem się zatrudniać. Zdaje się jednak, że i magistrat tutejszy mniej zaczynał być dbałym około dobra publicznego, kiedy w tymże samym roku jeszcze król ostre dał napomnienie miastu, że pomimo praw sobie służących, dozwała handel prowadzić w Kownie i okolicach jego kupcom pruskim. 'Troskliwość ta obu wymienionych królów tyle przynajmniej sprawiła, że miasto chociaż do stopnia dawnej żamożności dojść zaraz nie mogło, odzyskiwało jednakże w części handel i rzemiosła zaniedbane, a razem naprawiało opustoszone mury domów i świątyń. Pozostałe od zniszczenia niektóre księgi cechowe pokazują, że w roku 1663 było jeszcze cieślów 18, bednarzów 9, mularzów 20; w roku 1672 znajdowało się puszkarzów, kowalów, ślósarzów, nożyczników, kotlarzy i mieczników 43; w r. 1684 było rzeźników 32. Do tego dodać należy, że za Jana III w r. 1690, jeszcze jednóem zgromadzeniem zakonnóm liczba fundacyi pobożnych w Kownie pomnożoną została, to jest fundacyą klasztoru Bernardynek. August II nietylko nadania poprzedników swoich dla tego miasta utrzymał i przy wszelkich dawnych swobodach zostawił, raz przywilejem swoim w r. 1698, drugi raz przez konstytucyą sejmową roku 1717 251, lecz nadto chcąc silniej podźwignąć zubożone miasto, dla wyprowadzenia go z długów zaciągnionych na składki wojskowe i różne opłaty, edyktem r. 1726 upoważnił magistrat do wybierania na rzecz miasta, aż do umorzenia pożyczek, dochodu od licencyj różnych, skrzynkowego, pieczęci kupieckiej i t. d., pod karami na sprzeciwiających się temu postanowieniu. I rzeczywiście miasto ożywiać się zaczęło; Rochici około tego czasu założyli szpital przy kościele Ś. Gertrudy, a Krzysztof i Anna sz Zawiszów Szeszytowie kasztelanowie smoleńscy ufundowali tu 4 września roku 1716 kościół z klasztorem Karmelitów bosych; gdy okropny cios znowu wszystkie te usiłowania zniweczył. Straszny pożar r. 1731 całe miasto prawie obrócił w perzynę, gdyż po nim załedwo tylko kilkanaście domów z kościołem ewanielickim ocalało. Trudno już odtąd było powrócić mieszczanom do dawnego stanu, zwłaszcza w stanie biernym całego kraju pod Augustem III. Kupcy w ynosili się do Prus, i Prusy zwłaszcza po wykopaniu kanału od Niemna do Pregla, korzystały z upadku Kowna, cały jego handel zagarnąwszy pomału do siebie. Płonna była ustawa sejmu r. 1736 252, potwierdzająca wszystkie prawa i nadania poprzednie dla tego miasta; nie wiele też sprawił dobrego przywilej Augusta III, przez który między innemi najmocniej zapewnione zostały korzyści handlowe w Kownie samym tylko miejscowyin kupcom z wyłączeniem obcych stosownie do dawnych nadań, kollacya oraz probostwa kościoła ś. Krzyża magistratowi oddana. Słowem miasto nie mogło już dźwigać się, ani nawet tak prędko maprawić i samieszkać. pogorzałych domów. Wojska sąsiedskie przechodząc r. 1750 przez Polskę do Prus, podczas wojny siedmioletniej, do kiłkudziesięciu takich kamienic rozebrały na wymurowanie pieców do pieczenia chleba. W takim więc smutnym upadku i zniszczeniu utrzymywało się Kowno przez resztę panowania Augusta III, za którego tyfho w r. 1753 dekret oczewisty w sądach zadwornych zapadły, wstrzymał skupianie się żydów do miasta, broniąc im nadal przystępu. Sama ustawa sejmowa r. 1764 zabezpieczająca - starodawne swobody miast litewskich, zaświadcza o zupełnóm spustoszeniu Kowna. Dopiero we środku rządów Stanisława Augusta, po odnowieniu mocy praw miejskich tutejszych raz w r. 1766, drugi ras wr. 1768, zaczęli nieco przychodzić du lepszego stanu mieszczanie kowieńscy, podczas siedmnastoletniego pokoju, do csego się najwięcej przyczyniły światłe ustawy czteroletniego sejmu. Odbudował się w porządne kamienice rynek, i ratusz ozdobnie wyporządzony został, król zaś 40,000 złp. przeznaczył r. 1771 na poprawę fary. Po upadku Jezuitów Kommissya Edukacyjna wprowadziła tu szkołę podwydziałową, która już w r. 1787 istniała. Przed schyłkiem r. 1794 znajdowało się w Kownie dziesięciu kupców handlujących zbożem, inem, pieńką, łojem, potażem, skórami i t. d., którzy posyłali co rok po dwa razy 2l statków do Prus; drzewem handlowało piętnastu, a każdy z pierwszych i drugich kapitałem około 20,000 czerwonych złotych obracał. Właścicieli domów chrześcian było w ogóle 357, prócz przedmieścia Wiliampola i żydów, którzy już wtenczas w dosyć znacznej liczbie obsiedli poboczne ulice. Było także wówczas kupców znaczniejsze sklepy bławatne, galanteryjne i sukienne utrzymujących w mieście, chrześcian śch, w Wiliampolu żydów 6; aptek 5, wszystkich rzemieślników cechowych prócz żydów 150.— Taki był stan Kowna w r. 1794, kiedy odpadnienie do Prus traktu Zaniemeńskiego wstrzymało widoczny powrót do dawnej zamożności i polepszenia handlu, z tej zwłaszcza przyczyny, że obszerny kraj na tamtej stronie Niemna położony i mało mający miasteczek targowych, a zatem na rynek kowieński wysyłający swoje produkta, zaprzestał ich dostarczać, i tym sposobem osuszył zupełnie targi jego, niegdyś tak ludne i ożywione 253. — Kowno odległe od Wilna mil 14, od Grodna mil 24, ma starostę grodowego, jest miejscem sądów i sejmików powiatowych. Ekonomia kowieńska ma grunta dobre, lasy obszerne i piękne. Tędy idzie trakt poczta wy z Warszawy do Nitawy.

Pożajście o milę od Kowna sławny wspaniałością kościół i erem Kamedułów, na górze zwanej Mons Pacis, (Góra Pokoju)254 wzniesiony r. 1662 przez Krzysztofa Paca kanclerza W. W. Ks. Lit. jednego z najznakomitszych mężów stanu za Jana Kazimierza, a następnie głównego doradcy i przyjaciela króla Michała, i żonę jego Elżbietę Eugenią z hrabiów de Maili. Wyjechawszy z Kowna na wielką górę gościńcem wileńskim, sjeżdża podróżny w prawo w las sosnowy i. po kwadransie drogi staje u wrot tego słynnego na cały kraj ustronia. Droga brukowana i słupkami granitowemi obrzeżona prowadzi do obwodu murem otoczonego, gdzie za bramą jest ulica lipami wysadzana, a w końcu jej dopiero druga brama, przez którą się wchodzi do tak zwanego Forestarium. Jest to dziedziniec otoczony budowlami murowanemi ze trzech strun, którego czwartą ścianę stanowi sama świątynia, Mury te przeznaczone są po większej części dla pomieszczenia tych,którzy tu przybywają żądając gościnności zakanników. Od bramy w prawojesttak zwana sala Pacowska, budowa długa bez.piętra, ozdobiona czterema wielkiemi obrazami pędzla właskiego. Pićrwszy z nich przedstawiający powitanie Bogarodzicy ze ś. Elżbietą, godziea jest uwagi artystów; drugi wyobraża Chrystusa z uczniami i mą głowy bardzo piękne; trzeci Wniebowzięcie P. Maryi; czwarty ś, Romualda, a wszystkie mają zalety niepospolite. W tej sali także mnisi zachowali ekran, na którym tak doskonale odmalowany. miał hyć kopajnck z palącym się ogniem, że Karol XII przybywszy tu podezas swojej wyprawy na Litwę w r. 1706, kiedy wszedł do sali zziębły, chciał się przy nim ogrzać. Lecz poznając złudzenie zagniewany trącił ga nogą, od czego została plama z błota, której Kameduli dla pamiątki zmywać nie chcieli. Kościół sam. jest rotundą zawartą między dwoma skrzydłami piętrowemi pięknego stylu, które przegradzają klasztor właściwy czyli erem od Forestarium. Fronton kościoła stanowią dwie wieże, a między niemi wkłęsły pułowalny przysionek, wszystko z ciosu. Nad drzwiami na marmurowej tablicy napis złocistemi literami, wyrażający kiedy i przez kogo te gmachy wzniesione. Wszedłszy do kościoła, nie. możną, się dosyć wydziwić harmonii ogółu,. piękności i wytwornemu gustowi szczegółów, a razem: wdsiękowi i powadze ozdób. Nie jest to żaden ogremny gmach, ale pod każdym względem liczyć się meoże do. najpiękniejszych świątyń w dawnej Polsce. Od gsemsów kopuły wszystkie ściany powleczone są czarnym i czerwonym włoskim marmurem, posadzka tymże samym kamieniem wysłana w kostki białego i czarnego koloru; kopuła zaś całkiem okryta bogatą rzeźbą i.pięknemi alfreskami wyobrażającemi historyą zakonu Kamedułów. Wielka płyta ciemnego marmuru włożena w posadzkę ze złotemi napisami, jest nagrobkiem i. wejściem do grobu fundatora i żony jego, gdzie także spoczywa troje dzieci ich i kilku wiernych służących. Przeszedłszy galeryą na kolumnach wspartą i przy kościele lędącą, wchodzi się do samego eremu, który jest. pedobnym do wszystkich kląsatorów kamedulskich. Składa go dwanaście domków murowanych stojących w pewaej symetryi, w sadzie drzew owocowych obwiedzionym wysokim murem. W końcu jego dopićro wznosi się wieża na urwistym hrzegu Niemna wymurowana, z której odkrywa się czarujący widok na okeło. Wierz - chołki drzew rosnących na spadzistości góry, dosięgają. ' fundamentów, wieży, konary zaś ich pokrywają przepaść pod nogami będącą; w. głębi doliny piękny Niemen srebrzystą wstęgę rozwija po niej, a na drugim brzegu, łąki, pola i bory ciemne, wśród nich zaś domy wieśniacze, składają się razem na ten obraz pełen słodkiej melancholii, Lecz. nie raz dumanie snrowego zakonnika w tej wieży, dokąd mu wolno z.jego celi w pewne gedziay przychudzić, przerywą pluskanie wioseł spławiających statki rzeką płynące, lub szelest kasy ścinającej murawę na zielonych łąkach nadniemeńskich. Wszystkie te gmachy wyniosły i piękny bór ukrywa ze wszech. stron. ciekąwemu oku podróżnego, sama tylko. kopuła świątyni z daleka świecąc swoim miedzianym dachem 2 pośród ciemnych sosen, udsłania mu niespo» dzianie byt tajemniczy tego pobożnego ustronia. Kościśł tea poświęcony ś. Romualdowi i ś. Magdalenie de Pavzi z Florencyi, razem z klasztorem, prócz hojuposażenia w ziemi, miał kosztować podług jednych 2,000,000 złp. 255, a podług drugich, którzy sięgali do ksiąg. rachunkowych domu Pacowskicgo, 8,000,000 złp. Niedawno jeszcze utrzymywała się tradyeya miejscowa, że Pac miał na to wszystko ośm beczek złota poświęcić. Jakoż nie będziemy 'się dziwili tak wielkim wydatkom, kiedy obok wspaniałości bazyliki tej, przypomniemy, że do jej wzniesienia sami prawie artyści i rzemieślnicy włoscy użyci byli. — Konstytucya sejmowa r. 1662 zatwierdziła tę furńdacyą, druga zaś sejmu walnego warszawskiego r. 1667 ponawiając tę approbatę, przydała zatwierdzenie na wioski temu klasztorowi od króla przydane, i na majętność Duszmiany przes kanclerza Paca dła Kamedułów nabytą 256. — Utrzymuje się między ludem około Pożajścia osobliwsze podanie, jakoby djabli widząc tak wspaniały kościół wznoszący się tu na ich zgubę, postanowili zniszczyć go kóniecznie. Dla naradzenia się. zaś jak tego dokazać, złożyli sejm zebrawszy się we środku piasta od kołą porzuconego na drodze w pobliżu fabryki. Lecz Pac sam wówczas będący przy niej, dostrzegł za łaską ducha św. szatanów umawiających się, i klocem z jarzębiny (której uderzenie najgorzej im szkodzi) wyciosanym, kazał zaklinować piasto i potém w ogień wrzucić 257.

Сноски

240 Ob. wyżej str. 62—3.

241 Dyzmas Bończa Tomaszewski autor poematu Jagiellonida wsiął to powtórne oblężenie Kowna za treść do jednego z ustępów w pieśni II, który tak zaczyma:
„Ledwie co się wspaniała uczta ukończyła,
Jeden po drugim goniec do Kiejstuta wpada,
Że ogromna Krzyżaków połączonych siła,
Pod wodzą krzyżackiego mistrza Eberharda,
Już za granicę Żmudzi od Dźwiny wkroczyła:
A zakonników pruskich z drugich stron gromada, Z Winrykiem od Królewca wpadłszy i Elbląga,
Hufee nieprzeliczone po Litwie rozciąga.
Już Giejsow, Ejragoła, Pastow i Rosienie,
Miedniki i Arwisten, miasta żyznej Żmudzi,
Laiegnione przez Niemców zniszczyły płomienie.
Za niemi przybył goniec z wiadomością słowną,
Z twierdzy, której mur Niemen z Wilią oblewa, -Ze na tych dwóch rzek brzegach posadzone Kowno,
Winryk do poddania się wielokrotnie wzywa,
Ale to miaste, twierdzą wzmocnione warowną,
Pewne odsieczy wzgardą jego groźby zbywa.

242 Rymeri Foedera Angli.

243 Ob. Rozbiory dzieł w Poz. r. 1844 wydane str. 387, i Biblioteka Warsz. r. 1844. Tom IV str. 169.

244 Porównaj wyłej na str. 313—14.

245 In qua Germani mercatores, superiori aetate (XVI wieku) lateribus et lapidibus elegantius aedificare coeperunt. Starowolski Polonia. Coloniae an. 1632.

246 Ob. Ossoliński T. I. str. 244.

247 Vol. Leg. II. fol. 1021. tyt. O Drogach Zmudzkich.

248 Vol. Leg. III. fol. 199. tit. O Płatnerzach.

249 o Vol. Leg. IV. fol. 114. tit. Skład w Kownie i w Dyneburgu.

250 Cellaryusz.) Vol. Leg. IV. fol. 906.

251 Vol. Leg. VI. fol. 324.

252 Vol. Leg. VI. fol. 679.

253 Obecnie Kowno zostawszy głównóm miastem gubernii swojego nazwiska, położone prócz tego przy wielkiej drodze bitej, pomnożyło się w ludność i nabrało większego ruchu handlowego.

254 Alluzya do imienia Paców.

255 Coyer: Histoire de Jean Sobieski. I. 311. pisze: »Cette pa: rentć svet Ste Madólaine de Pazzi, avait coutó au grand Chancellier prós de deux millions pour bótir un monastóre des Camelda" les sous I'invocation de sa parente; profusion siagulićre pour un homme d'Etat.»

256 Vel. Leg. IV. fol. 895 i 1005.

257 O tej powiastce gminnej ob. Litwa pod względem starożytnych zabytków i t. d. przez Ludwika z Pokiewia. Wilno 1846 r. str. 131, gdzie jednak autor niedokładnie Pożajście opisał.