I. Виленское воеводство (часть 5 из 8): оригинал
I. Виленское воеводство (часть 5 из 8). С. 207-232. Польский текст издания.
wWidziniszki, wieś parafialna o 3 mile za Giedrojciami, nad rzeką Cesarką, przy granicy powiatu wiłkomirskiego, dawniej zamek założony przez Dowmonta syna Hurdy-Giedrojeia, który był jednym z dzielniej-. szych wodzów litewskich pod Kejstutem, i stąd wypadając na Inflantczyków mocno ich gromił. Zmordowani tą napaścią rycerze mieczowi przyszli raz z niemieckiemi posiłkami zamek oblegać, ale ich Dowmont na polach Widziniskich zupełnie poraził. Długo jeszcze wieśniacy nazywali je KHaulis, co oznacza po polsku miejsce bitwy, i długo wyorywano tu ułamki mieczów i belmów. Zamku samego dziś jeszcze dają się widzieć ślady w gruzach i okopach na górze nad rzeką pozo-. stalych, które oblewa ją w półkole. Wały jeszcze są dość wysokie, podziemne przejścia wyraźne, i nadto pozostała z dawnego zamku jakaś starożytna budowa murowana o piętrze, teraz na skład obrócona. Ale to miejsce zwane Wśdzinistki murowane czyli Biały-D wór, należące do Missyonarzy wileńskich, leży o pół mili od samej wsi kościelnej. W tym swoim zamku, Widziniskim, skończył niegdyś sławne, a potém utrapione i smutne życie waleczny Dowmont, gdy jak powiada Stryjkowski, wyzuty z rosległycii posiadlesci swych ną Rusi i w Litwie, przez Witowda, umarł tu z mełane cholii. Powiadają, że czarnemi obarczony myślami chodził. często na pole fiaulis, na któróm odniósł zwycięztwo i wbijając kuł dębowy, kręcąc nim mawiał: „Kręć się ty i ruszaj jak chcesz, jednak zgnijesz, a ziemia wiecznie będzie stała. Myślał, to czyniąc:i mówiąc, o Witowdzie, i charakter jego niesforny wystawiał. Poboiskko, Pobojsk, wieś kościelna o 114 mili od Wiłkomierza, a o 2 wiorsty od traktu do Wiłna prowadzącega, pamiętna krwawą bitwą i walaém zwycięztwem, jakie dnia I września roku 1435. Michał syn Zygmunta Kejstutowicza W. książęcia litewskiego odniósł dowodząc polskiém i litewskiém wojskiem nad Swidrygajlłą z Inflantczykami złączonym, który nieustanne spory z Jagiełłą prowadząc burzył lat kilkamaście spakojnaść Polski i Litwy. Walka skańczyła się zupełnym. pogromem. -Niesaców, oraz śmiercią Franka Birskorf Mistrza Zakonu rycerzy mieczowych, niedohitków. dokończono na przeprawie praez rzekę Swiętą: pod Wiłkomierzem. Książe Zygmant dlauwiecznienia pamiątki tak ważnego wypadku w dziejach Litwy, nazwac wszy pole bitwy.pobośskiem (pobojowisko), a małą rzeczkę Wikioryq, kościół pod tytułem. ś. Teójcy parafialny. w tém miejscu założył. r. 1436. Po epaleniu się jegn i sa: traceniu aktu erekcyi, Zygmunt I odnowił r. 1544 fundacyą hojniej ją uposażywszy dziesięcinami. Położenie Pobojska jest nierówne, ale otwerte i dość. przyjemne, ziemia żyzna, rzeczka Wiktorya żywa i wdzięczna 103.
Niemonozyn małe miasteesko, w wesołém, ehoć piasczystóm położeniu, nad samym brzegiem prawym Wilii, o 3 mile od Wilna, przy wielkiej drodze z tego: miasta do Dyneburga. Kościół tutejszy parafialny znacnym funduszem opatrzony, należy właśnie do najpierwszych świątyń rzymsko-kafolickich w Litwie, bo - jest jeden z tych siedmiu, które Władysław Jagiełło z królową Jadwigą chrzcząc lud cały, pierwiastkowo założył. Wszakże sama budowa drewniana datuje od lat kilkudziesięciu.
IDubinki, miasteczko parafialae o 7 mil od Wilna w stronie północno: wschodniej, za Witowda naczelne miejsce powiatu Dubińskiego (Disiricius Dubinensis). Na górze oblanej pięknóm jeziorem sterezą zwaliska zausku Radziwiłłów, których jedna linia pisała się' właśnie książętami na Birżach i Dubinkach. Zachwyeający jest stąd widok na czyste wody jeziora, na pola zbożem ubarwionę i ciemne lasy dębowe, co zdala okrążają cały widnokrąg. Tu czas niejakiś mieszkała piękna królowa Barbara z Radziwiłłów Gastoldowa, dopóki jej potajemne małżeństwo z Zygmuntem Augustem nie zostało objawioném 104. Witowd posiadając wprzód te dobra, jako własność WW. książąt litew- ' skich, ufandował w nich kościół parafialny, którego erekcyą Kazimierz IV w d. 23 kwietnia r. 1449 potwierdził. Altaryą dodał Paweł Korejwa r. 1451, odnowił zaś ją i uposażył r. 1542 Paweł Szymkowicz Giedrojć. Mikołaj książe Radziwiłł Rudym zwany (Rufus), brat rodsony królowej Barbary, jawnie oświadezywszy się za nauką Kalwina, kościół tutejszy księżom wysnauia helweckiego powierzył około r. 1565, i w nim r. 1538
howanym został. Janusz Radziwiłł kasztelan wileński, kazawszy zbór drewniany rozrzucić, nowy z cegły wymurował, gdzie także r. 1621 pogrzebionym został. Po nppadku reformy w Litwie, plebani dubińscy powróciwszy do kościoła, rozpoczęli w r. 1642 proces o fandusz jego i altaryi, który się skończył dopićro w roku 1672, na wyroku trybunalskim. W skutek czego Karolina Radziwilłowna księżna Nejburska, dziedziczka ówezesna Dubinek, zawarła tegoż roku konwencyą 2 kapitułą wileńską, kościół odbudować z drzewa rozkazała, a płeban zaczął odtąd pobierać procent od summy 6,000 złp. opartych na Dubinkach. Wszakże do r. 1704 zbór reformowany jeszcze się tu utrzymywał, i kaznodzieja był przy nim 105. Zdaje się, że ten zbór musiał być tuż przy zamku, a kościół katolicki na drugiej górze stoi.
Bystrzyca, miasteczko i starostwo niegrodowe na łewym brzegu Wilii, o 5% mil od Wilna. Zygmunt I czyniąc fundusz na sufragana wileńskiego przywilejem l4 sierpaia r. 1528, probostwo te do sufraganii przyłączył, ale kościół tutejszy musi być dawniejszy, bo wiadomo skądinąd, że Błogosławiony Michał Giedrojć zakonu Kanosików ś. Maryi de Metro, około r. 1640 fundował tu klaszter Augustyanów de poeniteniia, który właśnie Zygmunt I zniósł, oddając plebanią kapitule wileńskiej. Kościół dziś stojący wymurowany jest roka 1760 i ma tytuł Podwyższenia ś. Krzyża. W orniany, piękca majętność i dawne dziedzictwo Abramowiczów. W miasteczku kościół parafialny fandowany był r. 1462 przez Marynę Sągajłową bogatą właścicielkę tych dóbr. Pod koniec 16 wieku Jan Abramowicz Ssta lidzki i wendeński, a potém Wojewoda smoleński przychyliwszy się do wyznania helweckiego, zbór reformowany tu założył, a przy nim szkołę i szpital, hojnie młodzież uezącą się wspierając. Za biskupa wileńskiego Abrahama Wojny, ksiądz Żabiński proboszcz miejscowy plebanią dźwigaął i fandusz jej. od Mikołaja Abramowicza kasztelana mścisławskiego uzyskawszy, pomnożył.
Miledniki, zwane od Krzyżaków Medeniken, zamek e 4 mile od Wilna przy drodze poeztowej z tego miasta na Oszmianę do Mińska prowadzącej. Jest-to płac czworokątay otoczony grubym trzyłokciowym blisko murem z kamienia polnego i cegły, długi łokci 249, szeroki?. 195. Wysokość mura opustoszałego dochodzi jeszcze 16 łokci. Głęboki przekop wodą zapewne napełniony otaczał wszystko, w północno-wschodnim zaś węgle była wysoka kwadratowa o trzech piętrach wieża, tyle przestronna, że na każdém z nich dwie duże o wielkich oknacb gotyckich komnaty znajdować się mogły. Dotąd jeszcze nie opadły starożytne schody dębowe, prowadzące z dołu na piérwsze piętro. Pośród tego zamku musiały być liczne zabudowania drewniane 106. Taki zamek nie wiedzieć kiedy i i od którego z książąt litewskich wzniesiony, zamieniony z czasem w rozległe i wysoko sterczące zwaliska, wznosi dotąd zczerniałe i podarte swoje mury nad poziomemi chałupami podległej sobie wioski. Ponury jego widok, bo zaległ głęboki rozłóg między nagiemi pagórkami bez lasu i hez żywej wody. Jednakże to są jeszcze jedne z najznakomitszych ruin starożytnych, jakie pozostały nam w Litwie. Najwaźniejsze wspomnienie historyczne o Miednikach, przed wiarą chrześciańską w kraju, jest pod rokiem 1385. Konrad Zolner von Rotenstein Wielki Mistrz krzyżacki, chcąc rozerwać zagajoną od Jagiełły ugodę z Polakami o tron ich i rękę Jagiełły, przerażony odstrychnieniem się od zakonu Witowda, i zdobyciem przez Litwę zamku kowieńskiego, puścił się z wielkiém wojskiem na wyprawę do Litwy. Tym razem ośmielił się zajść głębiej niż kiedykolwiek, bo minąwszy Wilno udał się aż za Oszmianę, skąd po splondrowaniu kraju wracając we wrześniu stanął obozem pod zamkiem miednickim. Tu dla wszystkich wodzów krzyżowych wyprawił ucztę i wielu pasował na rycerzy 107. Miednicki zamek miał być częstym pobytem w. lecie Olgerda i żony jego W. księżnej Julianny 108. Później bawili w nim czasami królewicowie synowie Kazimierza IV kiedy w Litwie przebywał, pod dozorem nauczyciela swego Długosza.
Kazimierz święty zostawiony od ojea w r. 1478 w Litwie, jeździł nie raz do Miednik dla powietrza wiejskiego, a gdy w r. 1484 d. 4 marca skończył świątobliwe życie swoje w Wilnie, zwłoki jego w późniejszym czasie w tymże samym zamku przez kilka lat spoczywały, aż do przeniesienia ich uroczystego w dniu 14 sierpnia r. 1636 stamtąd do nowo wzniesionej kosztem Zygmunta III i Władysława IV kaplicy przy kościele katedralnym wileńskim. Przy kościele parafialnym w Miednikach zapewne od Witowda fundowanym, osadzeni zostali później Rarmelici. — Zygmunt Baron Hebersztein posel cesarza niemieckiego Maxymiliana powracając z Moskwy r. 1517, kiedy przejeżdżał tędy, znalazł już zamek miednicki opustoszały. — W Miednikach i następojących osadach, wieśniacy już po największej części zapomnieli po litewsku.
Niemież, wieś rozległa w położeniu wesołém, o milę od Wilna, gdzie na żyznych wzgórzach W. książe Witowd osadził Tatarów. Wśród ich folwarków otoezonych sadami błyszczy półksiężyc, godło Islamizmu, nad meczetem. W dobrach tych, niegdyś własności WW. książąt litewskich, był dwór w którym przemieszkiwał latem Witowd z rodziną swoją. Krzyżacy przekręcając język, Niemież nazwali Memśf/s, skąd właśnie datowany jest 8 lipca r. 1526 list księżnej Julianny żony Witowda, po niemiecku pisany do W. Mistrza krzyżackie-. go, dziękujący mu za przysłane chłodniki 109. Bo Julianna wówczas chorą była, i W. Mistrz lekarza swego przybocznego jej przysłał.— Pod Niemieżą na drodze do Wilza, Alexander Jegielończyk wtenczas jeszcze W. książe Btewski, w lutym r. 1496 spotkał i po raz piérwszy powitał żonę swoją przyszłą, W. księżnę Helenę ośrikę Cara Iwana Wasilewicza. — Miejsce to również
jętne jest zawartą w dniu 3 listopada r. 1656 umowę Jena IRazimierza z Carem Alexym Michałowiczem,
wre przeszkód i zabiegów króla szwedzkiego Kare-.. le Gustawa110.
IRudominaą wieś kościelna o 11/, mili od Wilna, częste wspominana w relacyach Krzyżaków, którzy plądrując Litwę, nie raz tu się z nią spotykali. Zaszła tu waprzód za Olgerda jeszcze w r. 1377, świetna walka siedmiuset jazdy litewskiej spieszącej na odsiecz Wilnu z Niemcami, którzy po niej skwapliwie do układów z W. książęciem i Kejstutem przystąpili. Mniej pomyślne było przy tej wsi spotkanie w r. 1394 Witowda z Krzyżakami, który mmiemając że ma całą siłę W. Mi. strza przed sobą, gdy przedzielony rzeką i parowem od nieprzyjaciół, dla gęstej mgły nic nie mógł rozpo- - znać, cofnął się z pośpiechem, chociaż tylko eatćry chorągwie niemieckie były w tóm stanowisku. Witewd stracił cztćry znaki wojskowe, a Jan książe Holszański dostał się w niewolą. Pedanie miejscowe utrzymuje, że za Jagiełły, kiedy cały naród porzucał pogaństwo, przedek imienia Rudominów, a.dziedzic tej majętności, sam ze wszystką redziną i ludem swoim w wodach płynącej tu rzeki Rudomianki ochrzczony został. Krzyżacy w swoich kronikach i skazówkach drożnych, Rudominę zasywali: Rudnizne (das grosse dorf). Grzegorz i Maryamna Massalscy dali fandusz na tutejszy kościół parafialny r. 1592.
Soroktatary nad rzeką Waką na wsgórzu o 2 mile od Wilma, osada T'atarów sprowadzonych od Witowda ma początku XV wieku, z meezetem. Nazwanie tego miejsca od wyrazu ruskiego Sorok (czterdzieści), stąd ma pochodzić, że jakoby 40 braci Tatarów razem tu miało osiąść 111.
EKorzyść o 2 mile od Wilna przy samej drodze wielkiej z tego miasta do Lidy, majętność niegdyś Ogińskich. Tu nad gościńcem stoi opustoszała murowana kaplica, która była niegdyś zborem wyznania helwece kiego.
E'awłiow dwór i wieś nad rzeką Mereczem, o 4 mile ed Wilaa, w miłóm położeniu, tóm pamiętna że dziedzie tych.dóbr Paweł Brzostowski kanonik wileński Referendarz W. Ks. Lit. około r. 1770 ulżywszy włościanom swym w poddaiństwie, godnym naśladowania przykła» dem, treskliwie zajął się ich oświeceniem, ustaleniem własności i usposobieniem wszystkich do straży i obro< ny wewnętrznej. Dotąd ślady tych jego urządseń w o» kopach, ostatkach ratusza i szkółki pozostały. Ustawa episująca urządzenie tej gminy, wyszła s druku w małej książeczce we trzech językach: polskim, francuskim i włoskim 112.
SKurmelany, mala wieseczka rządowa w parafii Turgielskicj, e 6 mil od Wilaa ku południe-wschodowi. Ta na górze są ślady jakiejś warowni, w kamieniach, gruzach i fandamentach pozostałe, a przytóm okopy. Dotąd w okolicy nazywają to miejsce: Zaneczęk Kurgelański.
Soleczniki miasteczko drewniane pomiędzy wiel- ' kiemi lasami, o 6 mil od Wilna przy wielkiej drodze stąd na Lidę do Grodna, w 16 wieku do Hlebowiczów należące, przeszło potóm na dziedzictwo Chodkiewiczowskie. Na kościół parafialny ś. Mikołaja w 14 wieku założony, uczynił fundusz Jan Hiebowicz r. 1523, powiększony przez Jana Alfonsa Lackiego podkomorzego wileńskiego r. 1622. Krzyżacy nie raz tu plądrowali, a w ich kronikach i doniesieniach miejsce to ras się nazywa Salseniken, drugi raz Salixeniken. Roku 1378 nawiedził Soleczniki Gotfryd von Linden marszałek sakonu ze znaczaćóm wojskiem 113, r. 1382 sam W. Mistrz Konrad Zolner, na czele wyborowego rycerstwa eddając wet za wet Kejstutowi za jego wyprawy do Prus, przemknął się lasami aś do Solecznik, skąd poszedł na Troki, ale cały ten najazd nie udał mu się. Potém Swidrygajlło wojując z Witowdem, aż dotąd r. 1394 posunął zagony swoje razem z W. Mistrzem Konradem Jungingen i z pod Solecznik dopićro cofnął się z lupami, niedoszedłszy do Wilna. Nakonicc w r. 1403 czyli tóż 1406 Jerzy Swiatosławowicz książe smoleński, śmiałą uczyniwszy wyprawę, przedarł się skrycie s hufcem swoim przez tutejsze lasy, z pod Lidy aż do Wilsa, gdzie Erangieshanów klasztor d. 7 olerpnia opanewal. — Około Selecznik w niektórych wsiach jeszese jed w użyciu mowa liteweka.
Bylnomty, osada wiejska o 3 mile od Wilne nę gor ścińcu kewieńskim. Tu przy samej drodze na wsgórsa jeden ze znakomitej źmudzskiej, a dziś zgasłej rodziny Talweszow, razem z żoną swą trzymając się wyznania helwechiega, sbór kalwiński pięknej budowy na końcu wieka 16 wymuręwał; gdzie tćż obeję zmarłszy około - r. 1630 w sklepie pod chórem pogrzęhięni zpątali. Kiedy potém Rykonty dostały się Ogińskim, ostatni tego imienią dziedzic ich, umierając zapisał te dobra Dominikanom, a zbór na kościół im oddał. Zbór rykoncki należał do najdawniejszych w Litwie, i zdają się, żę przed purowanym, musiał już tu iętnieć drewniany, bę Paweł Wergeryusz słynny reformator włoski, odwiedzając Litwę w r. 1555, już o nim wspominą. Są jeszcze inne pomniejsze miasłeczka czyli wsi kościelne wtym powiecie, jak np. Rakanciszki pod Wilneg starostwo, gdzie przodek książąt Hplszańskich miał w 12 wieku zbudować zamek na górze; Malaty s kościołem ostatecznie zbudowanym. około r. 1700 przęz biskupa Brzostowskiega; Ławaryszki Setwo, z kościoTena fundacyi Anny z Rudaminów Pacowej Podkanclerzyny Lit. w r. 1642; Michaliszki gdzie Jan Brzostowski fandował Augustyanów, syn saś jego Cypryan Paweł wymurował im koś. r. 1653; Infurki Sstwo, s koś. ed królowej Bony fandewanym r. 1555; Sagreśniy gdzie kościół fundowany roku 1475 pnzez Katarzynę, Agnieszkę i Bohdankę Ościkowny pod tytułem ś. Michala; Turgicie z kościołem parafialnym fundacyi WacławaMongirdowicza w r. 1511; Jaszany 114 dawne dsiedziotwo Radziwiłlów, gdzie miał być zbór kalwiński w 16 wieku (dziś pamiętne grobem Jana Śniadeckiego); rmiany gdzie. był także zbór wyznania belwechiego; Szumsk z kościołem i klasztorem Domisikanów fundowanym r. 1697 przez Michała i Halezkę s Stachowskieh Dzierzgowskich Szumskieh; Gielwcny (Żabow) gdzie. był zbór kalwiński w 17 wieku; Szeszole it.
Powiat Oszmiański
Oszmiana 115 (u kronikarzy krzyżackich Assckemynne nazywana) miasto drewniane, o 7 mil od Wilna, przy trakcie do Mińska, leży między' żyznemi i wesołemi pagórkami nad rzeką tegoż imienia wpadającą do Wilii. Jest główném miastem nader obszernego powiatu; (konst. r. 1717 liczy w niém 8,420 dymów) gdzie sądy ziemskie i grodzkie się odbywają, oraz sejmiki na wybór posłów. Marszałek jest najpiérwszym urzędnikiem powiatowym. Krzyżacy w r. 1384 robiąc wielką wyprawę na zniszczenie dziedzicznych posiadłości Jagiełły t. j. księztwa Krewskiego, zbliżyli się po raz pićrwsży pod Oszmianę, skąd zwróciwszy się ku Wilnu stanęli obozem pod'Miednikami, gdzie ich podjazdy załogi oszmiańskiej niepokoiły 116. W roku 1432 kiedy przygotowano upadek Swidrygajłły dla jego nieznośnych rządów w Litwie, zaszła tu stanowcza z nim rozprawa, która się skończyła wygnaniem go z W. księstwa. Przebywał on we dwórze swoim pod Oszmianą z miewielkim pocztem Rusinów i Tatarów, kiedy ge z nienacka napadł Zygmunt Kejstutowicz książe Staredubowski przeznaczony wolą Jagielly do rządów Litwy, z księciem Holszańskim, kilku wojewodami i bojarami, mając liezne i silne wojsko. Orszak Swidrygajlły. rozpreszeny, a sam ledwo we 14 koni ucieczką zdołał się ratować. Wszakże w jesieni tegoż roku za powrotem Swidrygajlły z Połocka, przyszło tu do wal. nej bitwy z Zygmuntene, a chociaż obie strony znaczną klęskę poniosły, jednakże Swidrygajlło straciwszy około 10,000 w sabitych, a 4,000 w jeńcach, i ośm chorągwi ustąpić z pola bitwy był przymuszony. Zygmunt saa podziękowanie Bogu za zwycięstwo, fundował przy kościele parafialnym, który tu mesiał być założonym przez Jagiełłę lab Witawda, kollegiatę około r. 1434. Ta wszakże w delisych czasach upadła. W. tej epoce Oszmiana mając dwór książęcy zaczęła się zabudowywać w imiasto, be pierwotna osada tego nazwiska, która teraz nosi imie Starej Oszmiany o ćwierć mili oddalena, została oddana Franciszkanom, których tu fundowal r. 1505 Aleksander Jagiełończyk, kościół iim i klasztor drewniany sbudowawszy 117. Inni przyzneją tę fandacyą Witowdowi po klęsce pod Worsklą. Już za Zygmuata Starego nowa Oszmiana była miastem majęcém zabezpieczone swoje prawa i swobody. Lustra: cya r. 1537 odbyta z rozkazu królewskiego, opisuje ustawę poboru targowego i powinność mieszczan, z których ci co w rynku siedzą płacić mają do skarbu J. h.
Mei pó 714 pieniędzy białych, a którzy w olicaćh po pięć takichże pieniędzy ed pręta sadzibnego, a od ogrodowego pe 2IĄ. Z każdego morga ogrodów miejskioła zapłacą po groszy 8, z pręta po jednym białym, czyż— szu z włoki po gr. 40, z mergów miejskich po gr. 3. Prócz tege do źłdaych powiśmneści mieszczanie nie będą pociągami, t. j. do stacyi, ami do straży, ani de rozncszenia listów. Szynki miodu, piwa i gotzałek spólne oj, i od tych do skarbu króla Fmci płaci miaśto, od miodu kopę jednę, od piwa również, a od gorzałki pe gr. 30. Ustawę tę Jaa III potwierdził przywilejem roku 1683 danym. Roku 1667 dia 18 stycznia przybiyla w tóm mieścienowa fundatya. Andrtej i Dorota t Oborskich Poczobutowie zbudowali kośliół s. Trójcy i$lnsztor z drzewa swoi naliładedy, i Dońikikanów przy nita Osadeili. Mikołaj Złudy Radziwiłł brat króloweś Barbary Wda wileński, będąc Sktą obziniańskike vałożyl ta zbór kalwińsłii, w drugiej połowie wieku XVI. Z powodu zaginionych przywilejow lokacyjnych, Stanisław August na prośbę tarinistrza, radców iławiników oszmieńskich, wydał im 22 maja r. 1792 w War. szawie przywilej renovafidnie, usnajhycy Osźmiakę poesytaną przez bejm wielki jako miejsce przyzwośle dla sądów i sejmików, za miasto wolne i mtpodlegające żadnej innej administracyi bezpośredniej, prócz swego własnego magistratu. Przywilej ów zatém uchylił wszelkie juryzdyki obce, oraz wpływ starościński, Własność mieszczan zapewnił i od samowolnych podatków zabezpieczył. Obywatel miejski nie przestający na wyroku urzędu miejskiego, mógł apelować do sądu apełacsyjuego w Wilnie, lub do assessoryi zadwornej W. Ks. Lit. Przytém herb miastu madany tal, jaki same sebie obrało, to jest: na jednej stronie ręka trzymająea szalę, na drugiej tarcza, pomiędzy niem ciolek Pomiafowskich z napisem pod nim: „Jemoria Stansiał Augusti 1792 .— Starostwo oszimiańskie płaciło w r. 1782 kwarty złp. 1,157
Gszmiana Murowana czyli Osmianka, wieś kościelna, zwana miasteczkiem, w równinach besleśnych ale żyzaych, o milę od miasta Oszmiany, dziedzietwo możanej a oddawna wygasłej rodziny Moniwidow Dorehostajskich. Tuż przy wsi leży dwór obezermy, a w nmish doetąi steż stary murowany dom, w którym w 86 wieku byl zbór kalwiński) a w 17 Krzysztof Derohostajski Marszelek W. Lit. załóżył drukarnię. Wajeiech Salinarius kaznodsieja tego sboru wydał w drukarni tutejszej książkę przeciw Socynianom, pod tytełem: Ceneura albo rozsądku na Confessią ludźi żytk: litórzy pospolitym nazwiskiem rzeczeni bywaią Arrianńy: aw rzeciy samej są Socinistami: naśladujęc wewwszystkim przewrotnej dpinijej Fausta Socina Włocha. Księgi gierwsne, które są o Znajomości Bodej. A przyłym okazanie prawdziwej senienciej Kewangekokiej: przecitonej emu: BPisiny świętym dobrze ulwierdzonej. Drukowano w Ośmianie Je! M. Pana C. M. Marszałka W. X. Litewskiego. Boks 1615. — in 4to str. 104, nieliczb. 24. — Księgi wtore, które są o Istności Pana Christusowej.—str. 595, nieliczb. 1%. vol. 1. W dedykacyi podpisał się Wojciech « Salinarius118 . Tu w Oszmianie drukował także Dorobostajski swoją Hippikę. : Olszany czyli Holszany samek i miasteczko o 3 mile od Oszmiany nad rzeką Olszanką. Była to dzielni- ' ca książąt Algimuntów Holssańskich herbu Hippocentaurus; wiodących ród swój od Romunta książęcia Lit., którego syn zwany Holsza, jak utrzymuje Stryjkowski, dostał szeroki udział ziemi iewłości od Narymunda W. Ks. Lit. od ujścia Wilny, skąd o milę tnalazłszy górę ozdobną (naprzeciw Rakanciszkom pod Wilnem) miał z razu zbudować zamek i nazwać Holszą. Ale potém zachodząc na łowy coraz głębiej w lasy, znałazł o 10 mil stąd nad rzeką Korablem, wielkiemi równinami obległą, niemniej piękną górę, na której drugi zamek zbudował, tam się usadowił i Holszanami nazwał. Taki początek daje Olszanom stary nasz kronikarz, my zaś wiemy z późniejszych podań dziejowych, że książęta Holszańscy raczej od Trabusa książęcia pochodzący, bo Romunt umarł bezdzietnie r. 1280, trzymając się strony Witowda zawsze, do wielkiego znaczenia za Jagiełły przyśli i byli ciągle. potém przychylucmi unii z Polską. Córka książęcia Jana Algimunta Holszańskiego Uliana, była żoną Witowda. Zamek ich stołeczny wznosił się na tak wysokiej górze, i w części zapewne sypanej, jak samkowa w Wilnie, którą dziś widać samotnie sterczącą o ćwierć mili od miasta Olszan, bez śladu nawet (prócz okopów jeszcze widocznych) że na grzbiecie swym zamek dzielnych Algimuntów dźwigała. Ostatni z roda tych książąt Paweł, naprzód łucki, potém wileński biskup, co w r. 1512 zasiadał, na Koncylium Lateraneńskiém, zapisał testamentem r. 1551 między innemi dobrami Olszany Zygmuntowi Augustowi 119, któremu bardzo sprzyjał, i małżeństwu jego z Barbarą Gastoldową pomagał. Widać jednak, że ten zapis nie przyszedł do skutku, bo Anna księżniczka holszańska jedna z synowic Pawła poszedłszy za Bohdana Sapiehę Wdę mińskiego, wńiosła Holszany w dom Sapichów. Był tu czas niejakiś znakomity zbór kalwiński, założony przez książąt holszańskich w X VI wieku, na który nawet kościół parafialny katolicki obrócili. Dopićro syn Bohdana Paweł koniuszy W. Lit. oddalił pastorów, przywróciwszy kościół katolikom. Tenże Paweł Sapieha już będąc podkancierzym W. Lit. fundował w miasteczku nad rzeką Łostoją r. 1618 d. 6 sierpnia Francisskanów, którym klasztor wielki i kościół wspaniały wymurował, Ornat podarowany przez niego, perłami i drogiemi kamieniami sadzony miał kosztować 80,000 złp., dzwon zaś wielki który dał przedtóm, nosi napis: »Paulus Sapieba Dux in Holszany Procancellarius M. D. Lit.»— Świątynia ozdobiona jest marmurowemi oł. tarzami i przepysznym grobowcem, gdzie i sam r. 1635 pochowany został. Są także sarkofagi granitowe, w których inny Sapieha z trzema swemi żonami spoczywa. Jeden z piórwszych dwóch właścicieli tego miejsca między Sapiehami, Bohdan czyli też syn jego Paweł wymurował tuż za' miasteczkiem wielki kwadratowy zamek na płaszczyznie, który się detąd zachowuje. Dobra te po śmierci Pawła w ręku dwóch już Sapiehów zestające, zapewne synów jege, poszły w r. 1648 w połowie na ex-dywizyą. Była ena piérwszą w Litwie, i piérwszy raz wierzyciele prawnie i urzędowie skrzywdzeni zostali 120. Połowa Holszan i połowa zamku przeszły w ręce różnych właścicieli, i połowa zamku zmiszczeniu uległa, a druga bratu zostawiona, który mie zbankrutował, ecalała. Majętność ta w pićrwssej połowie 18 wieku, już była w posiadaniu Zabow. Traby o 4!/, mili od Oszmiany, miasteczko parafialne, prawem miejskiém magdburskiém zaszezycone, przy którém w pobliżu jest góra w kształcie ostrokręga śpiczasto wznosząca się. Jeszeze w XV wieku był na niej zamek zapewne drewniany, stolica niegdyś hsiążęa. pmyzyzą
ela litewskiego Trabusa szeroko w tych okolicach penującego za pogaństwa, a przeg czas niejakiś rządzącego może całą Litwą. Ślady zamku pozostały tyłko w okopisku sam szczyt góry wieńczącém, która jest dziś zarosła krzakami. Na samym początku wieku XV żyła jeszeze jakaś księżna "Trabska, pokrewna z domem książąt Holszańskich i z Gastoldami, która nawet pesiadała wiele innych dóbr, jak HoJszany, Hłusk, i t. d. 121 "Ta księżna imieniem Maryna córka książęcia Dymitr Dąbwowiekiego, a Żona ks. Symeona Siemionowicza Trabskiego, wnukowi swemu Olbrychtowi Marcinowiczowi Gastoldowi Wdzie trockiemu, dobra te między ionemi, a przyftém skarby i stada r. 1490 zapisała. Tym sposobem dziedzictwo Trab przeszło do Gastoldów. Kościołowi parafialnemu w Trabach Wojciech Gastold fundusz nadał r. 1534. Ale wkrótce bo w r. 1543: wszystkie dobra Gastoldowskie, a z niemi i Traby, po zmarłym bezpotomnie Stanisławie Gastoldzie mężu Barbary Radziwiłłowny, spadły podług praw litewskich na króla Zygmunta I, który je podarował synowi swemu Zygmuntowi Augustowi. Starostwo trabskie płaciło podług lustracyi r. 1765 kwarty złp. 2460. — Okolice tutejsze obfitują w piękne bardzę Iny, i w ogólmości mają grunta żyzne. W Trabach był niegdyś tak śźwany Przysądek grodzki i akta. €lieranony czyli Gieranojnie o 6!/, mil od Oszmiany ku Lidzie położone miasteczko, z dawnym zamkiem Gastoldów, imienia nader zasłużonego w dziejach litewskich: oświatą, wielkiemi czynami i wielmożnością odznaczającego się, Zwaliska dawnego ich zamku w pićewszym dziesiątku bieżącego wieku dochodziły jeszcze wysokości piérwszego piętra; ale przez obojętność owczesną właścicieli na zachowanie zabytków starożytaości krajowych rozebrane zostały w znacznej ezęści na materyał do różnych budowli w sąsiedzkich dobrach Lipniszkache Dotąd jednak pozostałe ślady owego zamku okazują, że budowa jego zewnętrznych ścian, czyli raczej wałów, była czworoboczna z basztami po rogach okrągłemi, przekopem otoczona. W nich były główne micszkania, a między murami inne budowy głusiały być drewniane. Wspomnienie w dziejach litewskich o Gastoldach (inaczej Gasztołdach albo własciwiej Gastowdach) sięga wieku XI, kiedy Erdziwiłł kaiąde Lit. po odzyskaniu ziem pogranicznych litewskich przywłaszczonych przez pokolenia słowiańskie, rozdawał je waleczniejszym swoim wodzom żmudzkim. Z nich jeden zowiący się Grumpia, dostał znaczną przestrzeń nad rzeką Oszmianą, a syn jego mając imie Gastold, nadał je wszystkim swoim potomkom. Z nich podobno Piotrowi należy piérwsze utwierdzenie wyznania rzymskiego w Litwie, a za Gedemina jeszcze dzielnie hetmanili wojskom i możnemi już byli wielką część kraju. w powiecie oszmiańskim posiadając 122. Gieranony jednak nie tak prędko przyszły do ich dziedzictwa, bo dopiero Zygmunt Kejstutowicz W. Ks. Lit. nagradzając wierność i służbę bratu jego Witowdowi okazaną przez Jana Gastolda, nadał im r. 1433 między innemi dobrami na dziedzictwo także i Gieranony 123. Po śmier. ci Marcina Gastolda Wdy trockiego, Kazimierz IV nie wiedzieć z jakiego powodu wziął był te dobra na siebie, ale je potóm Alexander zwrócił wdowie i zapisał na jej potomków r. 1493 124. Olbrycht czyli Wojciech Gutołd syn Marcina Wda wileński Kanclerz W. Lit. Bielski i Mozyrski Starosta, pisał się już Grabia x murewcanych Gieranon (Groff de Murata Geranoinii), i on, egy tćż ojciec jego zamek tu wystawił. Podczas bezkrólewia r. 1576 szlachta litewska zjechała się tu na ebrady, do której przybył od zjazdu Jędrzejowskiego % lutego Stanisław Karśnicki Sędzia Sieradzki przekładając zabiegi domu Rakuskiego; nielegalność wyboru Maxymiliana i zaciętość stronników jego; donosząc oraz że co rychlej zapobiegając dalszym rozterkom, Aanę Jagielonkę za królową obrawszy, przeznaczyli jej na męża Stefana Batorego księcia siedmiogrodzkiego. Prosil więc ażeby się panowie litewscy do uchwały zjazdu Jędrzejowskiego przychylili, i na koronacyą do Krakowa na d. 14 marca zjechali. Litwini uznając słuszność przełożeń, wdzięcznie to poselstwo przyjęli i postanowienia panów koronnych potwierdzili. Następnie. senatorowie i rycerstwo litewskie kilka takich zjazdów w Gierazonach odbyli, radząc o zachowaniu przez nowego.króla praw i swobód swoich, i o przyjęciu go na W. Księztwo. Po śmierci ostatniego z tej rodziny Stanisława syna Wojciecha, dobra te podług praw krajowych przeszły na króla Zygmunta Starego r. 1542, który je oddał Zygmuntowi Augustowi. W 17 wieku były już w ręku Paców. Z tych Michał Pac Wojewoda wileński hetman W. lit. zapisał je w r. 1670 ze wszystkiemsi przynależnościami na utrzymanie artylleryi lit. i cekanzu wileńskiego. Jeden z Gastoldów Wda wileń. ski z żoną swą księżniczką Drucką, fundował hogate probostwo w Gieranonach z tytułem Infułacyi; Olbrycht zaś Marcinowicz Gastold Grabia z murowanych Gieranoia ustanowił altaryą przy tym kościele i przezaaczył na nią cą rok z dóbr swoich po 77 kop czynszu, oraz dziesięciny w snopach. W r. 1708 król Stanisław Leszczyński przybył tu z wojskiem szwedzkiém na początku marca, i po krótkim wypoczynku udał się do Wilna, gdzie po królewsku był przyjmowany. Stamtąd wrócił 29 marca i dwa dni zabawiwszy wyjechał do Radoszkowicz dla widzenia się z Karolem XII.
Lipniszki nad rzeką Gawią, małe parafialne miasteczko o 7 mil od Oszmiany, obok Gieranon położone, i również dziedzictwo Gastoldów. Zygmuut I nadał je wieczyście r. 1328 Wojciechowi synowi Marcina Gastoldowi Wdsie wileńskiemu kanolerzowi lit. za zasługi jego, gdy zamek pułocki będąc jeszcze tamtejszym we-. jewodą, od oblężenia wyzwolił i w ziemię nieprzyjaciełską z pocztem swym wtargnąwszy, enę mieczem i ogniem wzdłuż i wszerz spustoszył, a do ordy tatarskiej dla stanowienia pokoju jeździł. Przywilej pisany. w Wilnie na sejmie walnym w poniedziałek mazajutrz po ś. Trójcy 125. W późniejszym ozasie Lipniszki rasem z Gieranonami przeszły do Paca i stały się debrami Ar+ tylleryi W. Ks. Lit. Ustawy sejmowe r. 1670 wyrażają: „Na artylleryą W. Ks. Lit. dobra królewskie possesionis suae, to jest dzierżawę gieranońską i lipniską w powiecie oszmiańskim leżącą, ze wszystkiemi śą genere el specie przynależytościami, post fafa sna wiecznemi czasy za pozwoleniem króla i Rplitej ordynewał, aby stąd puszkarze, prechownicy i furmani i stada do wożenia armaty prowidowani byli, także prochy i ' lane wszelakie potrzeby, i cekauz wileński, aby był restaurowany. Podczas pokoju zaś intrata wszystka pomienionej dzierżawy, na fortyfikacyą zamku wileńskiego obracać się ma. A debra in administrafione magistra artylleryi W. X. L. zostawać powinny, który z dochodów na każdym sejmie sufficieniem całcułum przed wysadzonemi z Senatu i koła Poselskiego more solito deputatami ma czynić, a panowie Hetmani doglądać powinni.
Iwje 126 miasteczko drewniane o mil 7 od Oszmiany i od Lidy, dawniej dziedzictwo jak się zdaje Kiszków, bo Mikołaj z Ciechanowca Kiszka, kasztelan trocki, podskarbi W. Hit. przed r. 1538 fundował tu Bernardynów, a r. 1631 kościół farny funduszem opatrzył. Wprzódy zaś, t. j. około r. 1611, któryś z Kiszków założył w Iwju zbór wyznania helweckiego. Miejsce to ostatecznie stało się własnością Tyzenhauzów.,
Wiszniow, wieś kościelna zwana miasteczkiem o 51/3 mili od Oszmiany. W r. 1498 dziedzic tych dóbr Siemion Gedygoldowicz kasztelan wileński, fundował tu zamożne probostwo i kościół wymurował, który trwa do dziś dnia w stylu gotyckim. W prezbiteryum widać portret fundatora dawnego pęzla, szacowny że w.nim zachowany owczesny ubior 127. Właścicielem Wie śmiewa liczącego się jeszcze do powiatu krewskiego, w r. 1522 był Jan Steczko czyli Steckiewicz z Dołubowa. marszałek króla Jmci. Tradycya miejscowa utrzymuje, Że kościół ten przez czas niejakiś należał do wyznania kalwińskiego. Po zniesieniu Jezuitów i reformie akademii wileńskiej założono tu szkoły podwydziałowe, za dziedzictwa już Joachima Chreptowicza podkanclcrzego W. Lit. — Wiśniew otoczony jest wielkiemi lasami, obfitującemi w rudę żelaźną, w których Chreptowiecz zaprowadził znakomitą fabrykę, z wielkiemi piecami do topienia tej rudy.
ŁŁosk, niegdyś zamek w wieku już XIV istniejący 128 książąt tego imienia, o 7 mil od Oszmiany, a o 2 od Krewa, dziś miasteczko parafialne. Tuż przy niém wsnosi się góra na 30 łokci wysoka, staw ją kiedyś oblewał, a teraz tylko rzeka płynie, i na niej to właśnie był ćw zamek. Wierzchołek góry owalny ma ze dwa morgi przestrzeni, i tam gdzie niegdyś możne książęta i pany mieszkały, siedzi teraz w skromnej chałupie rolnik czynszowy, obsiewając część tego gruntu zbożem, a część zostawując na pastwisko. Pełno tu szczątków cegły, wszędzie ślady sklepów. Przed dziesiątkiem lat wyorano jeszcze jakiś obręcz srebrny, podobny do naramiennika. Wszystko to było niegdyś pełne życia i ruchu, wszystka obronne i zamożene, a nawet sama osada pod zamkicm miała być rozległa, kiedy tu zwłaszcza książęta Łoscy mieszkali. Ostatnia z tego rodu księżna Łoska ciągle tu przebywająca zrobiła r. 1498 fundusz dla kościoła parafialnego i plebaaii 129. Po jej zgonie zawładał temi dobrami Stanisław Piotrowicz Kiszka (Marszałek lit: i Namiestnik lidzki), skąd wytoczyła się o to między nim a kniaziem Iwanem Jarosławiczem przed królem Alexandrem sprawa w Brześciu. Kniaź Jarosławicz dowodził, że po księżnej Łoskiej bezpotomnie zmarłej, siostra jej a żona jego, powinna była Łosk odziedziczyć; Kiszka zaś składał się przywilejem na te dobra, jaki król Kazimierz IV dał ojcu jego, nieboszczykowi Piotrowi Janowiczowi Kiszce Wojewodzie trockiemu. Że jednak, Kiszka przywileju z sobą' nie przywiózł, król odłożył rozstrzygnienie sprawy do powtórnego swego przyjazdu do Litwy. Z tém wszystkiém Łosk pozostał w ręku Kiszków, którzy wkrótce potém do ogromnych bogactw przyszli. Jeden z nich, a podobno syn Stanisława Jan Riszka z Ciechanowca Ssta żmudzki i Krajczy lit. pan 70 miast i 400 wsi, stawszy się głównym orędownikiem Aryanów w Litwie, zbór helwecki w Łosku znajdujący się oddał w połowie 16 wieku Aryanom, gdzie sławnego z nauki Szymuna Budnego ministrem zrobił. Żarliwość żaś sweją posuwając dalej, założył tu roku 1574 drukarnią jedynie celem ogłaszania ksiąg socyniańskich. W Łusku to Budny przełożył na język połski Nowy-Testament, i w Łusku go r. 1574 wydrukował. Podobno że drukarnia tutejsza została przeniesiona z Węgrowa, co dowodzi podobieństwo druków. Zarządzał nią naprzód Daniel z Łęczycy; a po nim Jan Karcan z Wieliczki, aż do r. 1587 kiedy się przeniósł do Wilna. Poczém zdaje się że drukarnia ta wkrótce upadła. Wydała ona niemało dzieł socyniańskich, a między innemi: Szymona Budnego, Paleologa, Marcina Czechowicza, Alexandra Witrelina (w r. 1586). Tu wyszły słynne Frycza Modrzewskiego Księgi o poprawie Rptej r. 1577, przełożone po polsku przez Cypryana Bazylika, z przemową Wolana, nakładem Mikołaja Moniwida Dorohostajskiego Wojewodzica połockiego. Musiano jednak, przynajmniej z początku, i kalwińskie księgi tu wytłaczać, kiedy Węgierski dziejopis kościołów wyznania helweckiego w Polsce i Litwie, drukarnią HŁoską do swoich policza 130. — Radziwiłłowie odziedziczyli po Kiszkach Łosk, który z czasem oddany został na fundusz altaryi przy kościele katedralnym wileńskim.
Сноски
103 Akt fundacyi tej umieściłem w mojej Historyi Wilną, T.II s. 48.
104 Ob. Pamiętniki moje o Królowej Barbarze. T. L, str. 394 i dalsze, wydanie piórwsze. Tom 41. 27
105 Jak pisze Łukaszewicz w »Dziejsch kościołów wyznania helweckiego w Litwie.» T. II. str. 14. Poz. 1843.
106 Ob. moją Historyą Wilna II. 32.
107 Ob. Kronikę Wiganda str. 299 wydanie Raczyńskiego r. 1842 gdzie powiada, że W. Mistrz ćwiczenia wojenne odbywał na cześć ś. Jerzego.
108 Jak twierdzi Narbutt Dzieje Nar. Lit. V. str. 237 przywodząc rękopism krzyżacki opisujący obyczaje dworu Olgerda. cf. T. VII. 168. 7 i
109 Napierski, Ind. Cod. Dipl. Livoniae I. 1208.
110 Ob. Dzieje panowania Jana Kazimierza ks. Krajewskiego, mojego wydania. I, 21.
111 Ob. moję Historyą Wilna T.T. str. 105.
112 Później Brzostowski ogłosił drukiem krótką historyą swojej reformy w tych dobrach, pod tytułem: Pawłów od r. 1767 dor. 1795, od jednego domowego przyjaciela opisany w Wilnie i Warszawie u Józefa Zawadzkiego 1811, str. 48 in I2mo,
113 Wigand, str. 239.
114 "Tu podług mniemania Narbutta (Dzieje Nar. Lit, VIL 229). miało się w. r. Ł640 ułożyć sprzysiężenie na Zygmunta Kejstutowi: - cza. Wszakże domysł ten wątpliwości ulega.
115 Aszmenies wyraz litewski znaczy »ostrze..
116 Wigand, p. 299.
117 Dzisiejszy kościół wymurowali samiż zakonnicy r. 1088.
118 Akta Trybunał Lit. r. 1797 czerwca 24.: +) Łukaszewicz w swojóm szacownóm dziele: Dzieje kościo< łów wyznania helweckiego w Litwie. Pozn. 1843 T. II. str. 204. wspomina o trzeciej części tcj Cenzury Salinariusa, pod tytułem Księgi trzecie są o sianie człowieczym, to jest jakim był człowiek stworzony od Boga, a jakim się stał po upadku, str. 207; ale tej czgści nie widziałem..
119 Testament datowany w Wilnie w dzień ś. Jana Evanielisty,. pod 4ma pieczęciami. Ob. Metr. Lit. Ks. I. Lit. 2. q.
120 Prezydujący na tej ex-dywizyi (jak powiadają z trądycyi dę- "tąd w oszmiąńskióm dachowanej) Starasta sądowy osumiański S. zaczął dekret od wydzielenia sobie za pracę wioski najlepszej, a komornikowi (geometrze) Narkiewiczowi drugiej.
121 Jest.wamianka o jej testamencie w Metrykach Lit. Ks, J. J. sporządzonym w. Wilnie r. 1409 d. 18 września z pieczęcią.
122 Imie Gastoldów podobno pochodzi od rzeczki Gast, płynącej w gruncie rudą czerwoną żelazną przesiękłym, w lasach między Wiśniewem a Trabami, i uchodzącej do Berezyny. Stryjkowski chce nawet Gastolda wywodzić od włoskiej rodziny Gastaldi.
123 Datowany przywilej Zygmunta nązamku trockim, w piątek bliski przed ś. Walentym r. 1433, nadający darem ogromne dobra temu Gastoldowi, a między wielu innemi: Gieranony, Dziewieniszki, Miedniki, Tykocin. Ob. Metr. Lit. Ks. I.
124 Zapis Alexandra, w Wilnie w piątek w wigilią Podniesienia ś. Krzyża r. 1443, wymieniony w Metr. Lit, Ks. I. Lit. G.
125 Metr. Lit. Ks. I. Lit. M.
126 Nie $rzeba Iwja brać za jedno z Jewiem wsią leżącą w Wtwie trockiém przy wielkiej drodze z Wilna do Kowna.
127 W imieniu tych Gedygołdów albo Gedygowdów nie raz bywało starostwo oszmiańskie. Na autentycznym przywileju Włady» sława Jagiełły danym w Wilnie r. 1387, feria. sexta post diem cinerum, zachęcającym Litwinów i Rusinów do wygnania katolic: kiego, i potwierdzającym poprzedzające nadania kapitule wileńs, znajduję między świadkami: Michael. alias Mingał Gedygowd
128 Kronika Ruska z tego wieku od Szlecera (Geschichte von Lithauen str. 17—19) przywiedziona i u Karamaina przytaczana, kładzie między zamkami litewskiemi Zoszesk czyli Zosk.
129 Akta wizyty kościołów dyecezyi mińskiej, wymieniają pod tymże samym 1489 rokiem Elżbietę z Sakowiczów Iwaszkiewiezową, jako tę która miała opatrzyć funduszem plebanią łoską. Może więc ona tytułowała się Księżną Łoską..,) Sprawa ta odbyła się 15 marca, Indykta 8, którą król dla pamięci kazał wpisać do metryk litewskich (ob. Ks. V). Wiadomość ta służy do objaśnienia rodowodu Kiszków, zwłaszcza, że z niej widać iż dziadem Stanisława a ojeem Piotra był ów Jan Kiszka, którego za jedno poczytują z Janem Białym Hetmanem Lit. za Kazimierza IV. Cfr. Niesiecki pod w$rszem Kiszka.
130 W dziele pod tytułem Rys historyczny wzrostu, postępu % upadku Reformacyi w Polsce, wydan. w Lond. r. 1840, w tomie 2, na str. 400-—403, podana. jest wiadomość o dalszych losach Aryanów ezyli Socynianów, po wygnaniu ich z Polski. Ślad istnienia ie w Hollandyi pozostał w wydaniu Nowego Testamentu po polsku w Amszterdamie 1680 r. Co do tych którzy się schronili dó Prus (Książęcych) autor powiada, że gościnnie byli przyjęci przez Bogusława Radziwiłła rządzącego podówczas tą prowincyą w imiepiu Elektora Brandeburskiego, z którym był blisko spokrewniony. Byli oni wszakże nie raz wystawieni na prześladowanie, póki Elektor na przedstawienie Samuela Przypkowskiego, jednego z najuczeńszych między niemi, nie zabezpieczył im zupełnej wolności religijnej. Nie przestali tóż jej używać pomimo oporu Stanów Pruskich w r. 1670 i 1679, założywszy dwie osady zwane Rutow'i Andreaswalde blisko granic polskich. Mieszkańcy ich otrzymali w roku 1779 pozwolenie od króla Fryderyka Il na wybudowanie kościoła; lecz gminy ich które nigdy 'icznemi nie były, stopniowo zmniejsiały się, tak że według urzędowej wiadomości gmina Andreaswalde do roku 1803 trwająca, została w tymże roku rozwiązaną, i obecnie fe pozostało się po niej ładnego śladu. W roku 838 żyli jeszcze dwaj ostatni członkowie tej sekty w Prusiech, Morsztyn i Szlichtyng, oba nader starzy, oba noszący znane imie W dziejach i i literaturze polskiej. Reszta Socynianów przeszła na protestantyzm. a s niemi i rodziny dwóch indywiduów wyżej wspomrfłanych. Wia-- łomość ta udzieloną była autorowi przez Barona Bilow posła praskiego przy dworze W. Brytanii, z urzędowych źródeł.: