Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

III. Жмудское княжество (часть 4 из 5): оригинал

III. Жмудское княжество (часть 4 из 5). С. 554-580. Польский текст издания.

Srzednik, przy ujściu Dubissy do Niemna, miasteczko od tego nazwane, że jest w samym środku czyli połowie drogi, między Kownem a Jurborgiem, o 6 mil od obu tych miast oddalone. Starożytna to osada litew - ska i tyleż prawie historyczna jak Wielona. Tu nad Niemnem wznosi się góra, zwana dziś po litewsku, jak wszystkie dawne grodziska, Psłokalnis, którą niektórzy chcą poczytywać za Palemonową 378. To jednak podobna do prawdy, że Skandynawowie w. 10 wieku mieli tu swoją warownię, jeżeli w nazwaniu przez Snorro Sturlesohna wędrownika iślandzkiego z 12 wieku, miejsca jakiegoś w Litwie Psen (Pissen), uznamy podobień-. stwo do Bisseny. Pod tém imieniem ukazuje się już w dziejach litewskich w 13 wieku twierdza drewniana przy ujściu rzeki Dubissy do Nićmna, zwana zapewne ed Litwinów Dubissą, co Niemey w sweichb kronikach na Bissen przekostałcili. Kiedy Konrad Thierberg mistrz prowincyonalny pruski dokonał w r. 1253 zu-. pełnego podbicia pruskiej ziemi, natychmiast postanowił wtargnąć do Litwy, tak dla powctowania za najazdy jej książąt w Prusiech, jak dla rozszerzenia zaborów w pogańskim kraju. Biesena była wówczas główną warownią litewską, a co większa pod jej ochroną na pobliskiej wyspie z jednej strony Niemnem, z drugiej Dubissą oblanej, znajdowało się święte miejsce Romotwe, po zburzeniu go w Prusiech, tu przeniesione, gdzie arcykapłan Kriwe-Kriwejte z ofiarnikami mieszkał przy głównej świątyni. Mistrz cbciał i tu ścigać i tępić poganizm Perkuna, w nowém jego siedlisku; obległ więc w zimie r. 1283 niespodzianie ten zamek, ale po całodziennym szturmie potrafił tylko zdobyć podzameze, które po wycięcju mieszkańców spalił i z łupami do Prus powrócił. Od tego napadu na Bissenę zaczęła się pamiętna owa walka Zakonu z Litwą, która przez półtora wieku nieustannie wrąc pożogami i mordem, obijała się odgłosem swojej zawziętości o wszystkie strony Europy. Powtórzył w lecie r. 1293 następny mistrz Konrad Feuchtwagen napaść natę warownią; lecz gdy szturm się nie udał, w następnym 1294 roku,. wyprawił się z większemi siłami pod Bissenę komtur Ragnecki Ludwik Liebenzel..Pogłoska że się w tamtejszem Romnowe wielkie skarby znajdowały, kusiła jeszcze więcej chciwych na łupy Krzyżaków. Napaść była zręczna i niespodziana; miejsce święte zdobyte i spalone ze szczętem zostało, kapłani wymordowani przez zemstę za zabicie rycerza zakonnego Konrada Tuschenfeldt, inni zaś mieszkańcy życiem udarowani. Strata Bomnowe boleśną była dla Litwinów, lecz nie odważali się go tu na nowo osadzać, zwłaszcza że Bissena co rok niemal na nicustanne najazdy od Niemców wystawioną była. Roku 1316 podczas zmieniania się załogi litewskiej w tej twierdzy, vice-komtur z Ragnety Fryderyk Liebcnzel napotkawszy tę co wyszła z niej; w pień wyciął, a tymczasem nim nowa do zamku przybyła, Krzyżacy z drugiej strony przypadłszy spalili Biseenę. Odbudowali ją wkrótce Litwini i zdołali odeprzeć od zamku, krzyżackiego marszałka roku 1818. Wszakże Fryderyk Wildenberg mamiestnik mistrza w r. 1322 po spustoszeniu okolic przypuścił szturm całodzienny do Bisseny; mieszkańcy weszli w umowę z Krzyżakami, poddali się władzy sakonu i dali zakładników. Wkrótce jednak W. książe Gedómin, zmusił ich do złamania umowy 379. W kilkanaście lat potém Litwini opuścili ciągłe napastowany i burzeny gród, a skoro to postrzegli Niemcy zaraz W. mistrz pruski Teodoryk z Altenburga postanowił r. 1336 umocnić wyspę dwoma korytami Dubissy i Niemna oblaną, która się pod Bisseną znajdowała. Jakoż sam przypłynąwszy Niemnem założył nową twierdzę, którą nazwał Marienwerder, to jest wyspą Maryi. Wszakże tym razem wojsko litewskie nadciągnąwszy jeszcze w porę, zmusiło Krzyżaków do zaniechania dalszej budowy i epiesznego odwrotu. Za Kiejstuta odbudowano znowu Biesenę i uzbrojono dostatecznie. Podczas wyprawy krzyŻackiej na Litwę w r. 1363, kiedy W. mistrz oblegał Wielonę, tymczasem komtur Ragnecki wezwał załogę w Bissenie do poddania się. Litwini widząc że nie będą się mogli opierać długo przewyższającej sile Krzyżaków, prosili okrótki czas rozejmu, po upłynieniu którego jeżeliby odsiecz nie nadeszła, przyrzekli zdać się, a nawet przyjąć wiarę chrześciańską. Uradowany tóm komtur zwolnił oblężenie, i nie dawał baczności na Litwinów, którzy wymknąwszy się pod zasłoną ciemności mocnych, zamek pusty zostawili. Za upłynieniem czasu naznaczonćgo dy zdania twierdzy, postrzegł się komtur, że został oszukany, i i samek zniszczył zupełnie. Krzyżacy wdzierając się do Żmudzi odbudowali go przed rokiem 1382, Odtąd zamek ten nad Dubissą w kronikach nazywany bywa Dubishain, Dobyssen Werder, lub Dobisinsel, i odtąd miejsce to obyczajem starodawaym od przodków Jagiełły zachowywanym 380 stało się polem samych rokowań i traktatów między Zakonem a ". Litwą. Tu Jagiełło jako wielki Król Litewski (grossir. Konig) ze Skirgajłlą, książęciem Trockim, za zgodą

braci swoich, Korybuta, Langwenia, Korygajlły, Wie ganta i Swidrygajlły, utwierdzili po raz pierwszy pre-. tensye Zakonu do Zmudzi oznaczając granice jej po rzekę Dubissę w danin Wszystkich Swiętych r. 1382, i w tym samym dniu pokój z Krzyżakami na lat cztćry zawarli 381. Tu w piątek po 6. Jakóbie roku 1396, między pełaomocnikami Witowda i W. mistrza stanęło zawieszenie broni do ś. Michała. Tu głośniejszy jeszcze zjazd odbył się we wrześniu r. 1403, na żądanie W. mistrza Konrada Jungingen, celem odnowienia pokoju z królem Władysławem Jagiełłą i Witowdem. Konrad zg całym dworem i komturami stawił się na wyspie Dubissy, lecz Jagiełło nie zjechał przysyłając tylko posłów " ed siebie, a W. książe z wojskiem obozował w bliskości. Nie długo trwały umowy, bo komturowie naradzający się z Polakami i Witowdem, dumnie i z zawziętością postępując przerwali obrady. Jeden z nich nawet Markward Salzbach, z obelżywemi słowy odezwał się na Witowda przed rycerstwem litewskiém. Czém oburzeni Litwini wyzwali go na pojedynek. Wysłany od nich herold przyniósł Markwardowi oświadczenie, że sześciu rycerzy litewskich czekać go będzie z pięciu innemi komturami do spotkania się w szrankach. Po długich umowach skończyło się jednak na tém, że W. mistrz mapisał list z przeproszeniem do W. księcia, który ze swojej strony zakazał swojemu rycerstwu pojedynkować. Żmudzini powstawszy przeciw panowaniu krzyŻaekiemu nad sobą, opanowali r. 1405 warownią Dubissy, lecz za uśmierzeniem rokoszu, powróciła pod władzę Zakonu, który podczas ścisłych związków s Li twą w następnym 1406 roku, za pomocą nawet samego Witowda odnowił ją i umocnił. Tu około tego czasu było nawet główne mieszkanie komtura całej Żmudzi. Sternberga. W r. 1407 i 1408, W. mistrz ciągle wzmacniał zamek na wyspie Dubissy, ale gdy w sierpniu roku 1409 Zakon rozpoczął wojnę z Polską nad Notecią, i Witowd zeswojej strony wtargnął z wojskiem litewskiém na Żmudź: komtur źmudzki widząc niepodobieństwo oparcia się, spalił go i w nocy uszedł za Niemen. To był jak się zdaje ostatni kres istnienia twierdzy w tém prawie miejscu, gduje tylko do naszych czasów licha mieścina dotrwała. Kościół tutejszy parafijalny wiaien swoją fundacyą razem ze szkółką, Mikołajowi Sapiezie wojewodzie nowugródzkiemu w dniu 27 lipca r. 1634 382.

Wilkiia, czyli Wiżki, miasteczko powiatowe między ujściami Dubissy i Niewiaży do Niemna nad samym je go brzegiem, ze starostwem przynoszącém złp. 3,058 kwarty. Tu była w 14 wieku mała twierdza litewska, którą gdy oblegli Krzyżacy w r. 1388, załoga spaliwszy W lasy uszła. Odbudowaną oddali w roku 1391 Zmudzini Witowdowi idącemu wówczas razem z W. mistrzem na wojowanie Litwy. Kroniki pruskie nie raz jedném i tem samćem nazwiskiem Wi/kenDerg, mianują Wiłkomićrz i Wilkiją. Kościół parafijalny ze szkółką jest fundacyi królewskiej Zygmunta III w roku 1606. Wilkiia za Stanisława Augusta r. 1792 pozyskała prawa miejskie.

OCzerwony-Dwór, nad Niewiażą blisko ujścia jej do Niemna o małą milę od Kowna. Jest to dawny zamek krzyżacki nazwany Czerwonym po polsku z tej samej przyczyny, dla której Raudań po litewsku jest mianowany. Rozumieją niektórzy dziejopisowie 383, że to będzie ów zamek, który marszałek Zakonu Urlych Jungingen, zająwszy śmudzką ziemię w skutek traktatów z Jagiełłą i Witowdem, wymurował r. 1405 dla utwierdzenia panowania Zakonu: w tym kraju. Nazwano go KoOnigsburg, jakoby na cześć króla Władysława Jagielły, z którym wówczas Krzyżacy w przyjaźni zostawali. Jest to jednak przypuszczenie, którego nie odrzucając zupełnie, mniemamy czy nie z większém podobieństwem do prawdy możnaby nazwanie Kónigsburga przystosować do Zamku Giełgudów, o którym wyżej mówiliśmy! — Czerwony-dwór leży w bardzo pięknem położeniu nad samą Niewiażą w pośród pagórków zaroślami okrytych, i dziedzictwem jest Zabiełłów. Ta na Niewiaży szyprowie niemeńscy szukają ze sweri statkami schronienia na zimę. Bjragoła, którą Krzyżacy Erogien, Ergalie, przez zepsucie po niemiecku nazywali, jest miasteczkiem ciwuństwa tegoż imienia, czyli powiatu, zbudowaném na prawym brzegu Dubissy, między Srzednikiema Rosieniami, o 6 mile od każdego z tych miejsc odległém.

Narbutt, VI. 97.

Jest to jedna z najdawniejszych osad narodu litewskiego. Stryjkowski zawsze w mniemaniu że przybysze z Włoch do Litwy pod Palemonem, najdawniejsze w niej osady porobili, pisze. „Potym zasie ciż Włoszy, iako Lato - piszce Litewskie świadczą puścili się z Niemna rzeką Dubiesą przeciw wodzie ku wschodu słońca i pułnocy w mnieyszych wodnych naczyniach, a drudzy ziemią ciągnęli, aż przyszli do tego mieysca, gdzie dziś Erraygoła starodawne w Źmodzi miastecko, które się od tyehże Włochów zda być (ieśliż iest zdaniu wiara) zbudowane i nazwane z łacińskiego ięzyka Erraoscolae, śd est Errantium Colonia 384. Sam jednakże Stryjkowski nie chce ręczyć za prawdziwość wywodu nazwiska Ejragoły. Tymczasem podanie między ludem pozostałe, iany Ejragole naznacza początek. Nemon żeglarz, jakiś z nieznanych krain i w odległych wiekach, z morza Niemnem płynąc, gdy się zwrócił na Dubissę: nurtem jej długo a długo się posuwał między głuche lasy, wśród przeszkód którym końca nie było. Nemon i towarzysze jego przybiwszy wreszcie w jednóm miejscu do brzegu, zawołali: E' śra gałas!—co w litewskim ję- ' zyku znaczy, nićma końca! Stąd tedy osada przez nich tu założona, nazwaną być miała Fjragołą. — Zostawiwszy podania i domysły takiego rodzaju, na stronie, jako ciemne jakieś wspomnienia trudnych do rozwikłanią faktów, lub marzenia pochopnych do powieści kronikarzy: powiemy e Ejragole to, co z pewnością w historyi o niej znaleźć można. — Już w 13 wieku był tu zamek, drewniany zapewne, którego początek sięgał, pedłeg wszelkiego podobieństwa do prawdy, pierwotaego osiedlenia się w Litwie Skandynawów, Mieszkał w aim około r. 1262 Lutuwer król Litwy, a może tylko panujący nad niższą jej połową, Żmudzią, i w nim urodził się ów rycerski Witenes, który z taką sławą i tak niezmordowanie opierał się pierwszym najazdom na Litwę Teutońskich zakonników, Od 14 wieku zaczęły się zbrojne odwiedziny Krzyżaków w okolice Ejragoły, które nieustawały prawie nigdy, aż do zupełnego poniżenia zakonu. Najdawniejsze spustoszenie tego miasta w dziejąch datuje od r. 1348 kiedy po bitwie nad Strawą marszałek krzyżacki Dahenfeld tu nielitościwie zaczął plądrować. Ale pewność dyplomatyczna o istnieniu Ejragoły znajduje się już w wieku 13; Mendog bowiem w roku 1257 między innemi dobrami na Żmudzi nadanemi zakonowi rycerzy mieczowych inflantskich, podarował także połowę Ejragoły. Za Kiejstuta trwał jeszcze zamek tutaj; wspomina o nim Wigand kronikarz pruski pisząc że go spalił w r. 1382 Kuno Hattenstein marszałek zakonu 385. Kościół tutejszy parafijalny należy do tych dziewięciu chrześciańskich świątyń, które Witowd z Jagiełłą od r. 1413 do 1417 założyli na Źmu-' dzi. Władysław IV przywilejem 26 maja roku 1640 w Warszawie podpisanym, nadał miastu targi i jarmarki, co Stanisław August LI stycznia r. 1781 zatwierdził z pewnemi zmianami. Ten ostatni król rozwijając prawo sejmowe o miastach, nadał Ejragole przez przywilej 12 kwietaia r. 1792, prawa miejskie, a przylóm herb czyli pieczęć, dwa miecze na krzyż złożone w polu czerwoném. Ciwuństwo Ejragolskie płaciło kwarty złp. 765.

Miasto Kiejdany

Klejdany, Cażodunum m (Gioitas Cniodunensis), na prawym brzegu rzeki Niewiaży, na równinie wzgórzami od północy esłonionej, miasto dziedziczne domu książąt Radziwiłłów, linii Birżańskiej, którzy się stąd hrabiami pisali, o mil 7 od Kowaa, a 9 od Rosień odległe. Założenie Kiejdan nie jest znane, zdaje się wszakże że i tu, w tak miłem i wygodnem położeniu nad rzeką oddzielającą niższą Litwę od wyższej, musieli jeżeli nie dawni owi przychodnie zamorscy, to przynajmniej Krzyżacy podczas krótkiego i burzliwego swojego panowania na Żmudzi, warownią zbudować. W tradycyi tylko miejscowej pozostało dotąd mocno ugruntowane przekonanie, że oni sami na lat 10 przed zaprowadzeniem wiary na Żmudzi, co właśnie wypada na rok 1403 w którym się urządzali jako w kraju ustąpionym sobie, wymurowali w Hiejdanach kościół farny, do dziś dnia stojący. Żmudzini zrzuciwszy jarzmo teutońskie, zamienić go mieli, podług tegoż podania na świątynią pogańską Perkuna, i posąg jego w wyżłobieniu jednej ściany umieścili. Styl gotycki tego kościoła, potwierdzą dawność jego początku. Z resztą Kiejdany daleko później nabrały znaczenia, bo za wojen krzyżackich milczą o nich dzieje, chyba że pod inném nazwiskiem niemieckiém były już jako warownia znane. Za Jagiełłów miejsce to było dziedziną przemożnego i głośnego domu w całej Litwie Kiszków. Jeden z ostatnich już domu tego filarów, przy końcu 16 wieku, podniósł osadę Kiejdańską do stopnia municypalnego miasta. Był to Jan Kiszka kasztelan wileński, starosta brzeski i dzierżawca bystrzycki, na proźbę którego jako dobrze krółowi i Rptej zasłużonego, Zygmunt III przywilejem 15 kwietnia r. 1590 na sejmie walgym w Warszawie pedpisanym, miastu jego dziedzicznemu Kiecjdanom, na kształt innych miast królestwa, mianowicię Wilna i Kowna, prawo magdeburskie nadał, znosząc wszelkie prawa litewskie któreby się jemu sprzeciwiały. Mieszczanie kiejdańscy pozwani, mają tylko przed samym wójtem miejskim stawać u sądu, z apellacyą do dziedzica, otrzymują też prawo zbudowania kram (klatek), wagę wolną i miarę na zboże w ratuszu. Prócz tego król przez osobliwszą łaskę nadaje miastu pieczęć podług wizerunku w przywileju zrysowanego następną: Pole czyli tarcza koloru niebieskiego, na połowę przedzielona, z jednej strony ma srebrną podkowę końcami w dół obróconą, z dwoma krzyżami złotemi na uich a trzecim u wierzchołka podkowy; w drugiej połowie tarczy są dwa łososie obok siebie leżące i głowami w przeciwną stronę obrócone. Tymże przywilejem oprócz jednego tygodniowego ce sobota targu dotąd istniejącego, ustanowione zostały 3 jarmarki, z których jeden na Trzy Króle 386. Za dziedzietwa jeszcze Kiszków, uchwała sejmu r. 1581 zastrzegła port wolny na rzece Niewiaży, który nie mógł być groblą tamowany. — W samym początku wieku 17 Krzysztof ks. Radziwiłł później hetman polny litewski, pojąwszy w małżeństwo Annę Kiszczankę, wziął z nią w posagu połowę dóbe kiejdańskich, a w r. 1614 nabywszy drugą połowę od Stanisława Kiszki wojewodzica witebskicgo, swego te. ścia, stał się właścicielem całej majętności i miasta Kiejdan. Ciż sami Radziwiłłowie Krzysztof i Anna, na Birżach i Dubinkach książęta, wznowiwszy zaniedbane swobody municypalne w Kiejdanach, nadali miastu zarazem herb nieco odmienny od piérwszego, to jest: nogę orlą xe skrzydłem czarném w złość polu, a u nogś tw szponach, podkowę o trzech krzyżach czerwoną so lazsurowóm połn, przez akt po polsku pisany r. 1627 sierpnia Ż4. Osebnym listem tejże daty. oboje ksiąstwo, w cela pomnożenia ludności miejskiej zapewnili, żę osiadający w Kiejdanach nie tracą wolności wyprzeda= wanią się z domów i placów, chcąc się przenosić do innych miast. Jakoż odtąd szybko wzrastały Kiejdany w ludność, porządne mury, handel i przemysł, zwła= szczą Że liczni wychodźcy ze Szkocyi z powodu prześladowań religijaych za Jakóba I, rozchodząc się po Litwie, tu pod opieką dziedziców protestantów bezpieczne schronienie i pomoc znajdowali. Stąd oprócz zakładów religijnych o których zaraz powiemy, prawa miejskie i porządki właściwe miastom europejskim coraz bardziej rozwijały się w Kiejdanach, pod następcami Krzysztofa i Anny Radziwiłłów. Lecz istotnie Janusz Radziwiłł ów żarliwy wyznawca reformy w Litwie, może się nazwać drugim założycielem tego miasto, przez usilne starania około zabezpieczenia swobód i praw jego mieszkańców. On to utwierdzając przywilejem 10 października r. 1647 porządek miejski stosownie do nadanego Kiejdanom prawa magdeburskiego, wyjął mieszczan z pod wszelkiego wpływu juryzdykcyi dominialnej (dwornej), wybór magistratu wolny mieszczanom i pospólstwu zapewnił, i sądownictwo urządził, wyrażając między innemi: „Urząd ze wszyśćkśch nafii, nullo gentis auf religionis habito respeciu obierany być ma.—Zalecił przytém cechom rzemieślniczym utrzymywać draciwo z miastem J. K. M. Kownem, a mieszczanom wybierać wójta z pomiędzy śch, kandydatów ze szlachty litewskiej, przez magistrat podanych, z potwierdzeniem wyboru przez księcia, I tak zaraz w r. 1649 wybrany nim był, Paweł Prozor pisarz grodzki trocki. Władysław IV potwierdził Kiejdanom prawo magdeburskie 28 kwietnia r. 1648 w Wilnie; książe Janusz zaś listem swym datowanym tamie 15 maja r. 1649 dozwolił miastu zbudować młyn wietrzny na pagórku za rzeką Abelą, i most na niej z prawem pobierania mostowego, nadto darował plac w rynku z obowiązkiem wymurawania domu dwupiętrowego:

Po zatwierdzeniu praw miejskich Kiejdanom przez Jana Kazimierza w r. 1650, tenże sam dziedzic ustanowił 28 kwietnia r. 1652 w mieście tém porządki policyjne takie, jakie zaledwo teraz po miastach są znane, a nawet meldunek osób przybywających. W tém samóm postanowieniu pisze: „aby zaś Ratusz tym prędzey publicis impensis wystawiony i dokończony być mógł, uchwalamy accis od miodu y piwa, do trzech lat. —

ydzi komorami w mieście mieszkający, pod tąż samą datą, pod samą tylko juryzdykcyą dworną czyli zamkową poddani zostali. Roku 1653 ulice w mieście zaczęto z rozkazu księcia brukować, i każdy wóz doń przye bywający obowiązany był po kamieniu zdatnym do bruku przywozić. Słowem książe Janusz nowym został fundatorem miasta, którego nowa część za niego powstała, nazywała się Januszow czyli Janopolis, o czóm

w przywileju Jana Kazimierza r. 1650 wspomniano 387. Około r. 1653:w dokumentach wymienione są: rynek Januszowski, brama Kowieńska, ulice Jaswojńska i

Zamkowa; ratusz zaś o Żch piętrach w tymże samym

czasie, z zegarem, sami obywatele kiejdańscy wymurowali. Za Janusza Radziwiłła także, jak się zdaje, wzniesiony został zamek murowany nieobronny, ale rezydencyonalny, o którym już wr. 1649 jest wzmianka. Objąwszy po bracie Kiejdany Bogusław Radziwiłł książe

na Birżach i Dubinkach, Słucku i Kopylu, pan na Newlu i Siebieżu, koniuszy W. Ks. Lit., generalny księztwa pruskiego gubernater, Brański i Poszyrwintski starosta, zaraz w r. 1659 w dniu 13 września w Króleweu, erdynacyą miasta od Janusza zmarłego w Kiejdanach ustanowioną, zatwierdził razem z przywilejami miejskienmi. W nowém swojém urządzeniu na zamku kiejdańskim wydaném 15 października r. 1659, postanowione zostały regularne miary na zbość, budowanie mostu na Niewiaży, czyszczenie ulic co sobota pod karą 6 groszy lit. na szpital. Tu jest wzmianka o hajdukach (pachołkach) miejskich; w inném zaś postanowienin pod c. 1660 o aptekarzu Janie Hippiuszu, którego sproe wadzono z Bowska (z Kurlandyi) i. który zobowiązał się płacić miastu po sto talarów rocznie z tej apteki. Ciekawe jest dla historyi Kiejdan pismo Bogusława Radziwiłła datowane w Króleweu 20 grudnia r. 1660 po wajnię szwedzkiej. Powiada w niém, ie oswobodziwszy z cudzych rąk Kiejdany, oświadcza miastu, że nim przybędzie zagoić rany ciężarów i oppressyi, tymczasem potwierdza prawa i swobody miejskie; że dla bezpiecznego dzierżenia tej majętności musi żołnierzy trzymać w mieście do czasu, co jest wprawdzie ciężarem dla mieszkańców, lecz nadużyciom ich usilnie zapobiegać przyrzeka, oświadczając że major dowodzący niemi, nićma prawa mieszać się do spraw cywilnych miejskich, i że wtenczas tylko mieszezanie mają mu być posłuszni, gdyby ad arma przyssło. — Gospod i domów zajesdnych widać że nie było w Kiejdanach, bo pisze: „Gospody ex officio ukazuią, ten iest zwyczay we wszystkich miastach, osobliwie gdzie domów wiesdnych y gościnnych miemasz. — Wspomina że segar miejski będzie wrócony miastu od zegarmistrza Tilżeńskiego, o czém książe napisze do p. starosty Tilżeńskiego; mówi także o jakiejś komorze celnej od. Mvnesa w Kiejdanach ustanowionej, aby była do miast królewskich przeniesiona. Zabrania cierpieć Cyganów nowo do miasta przybywających, prócz tych, którzy mają pozwolenie od dworu; wspomina ulicę Żydowską. — August II znajdując się w Birżach r. 1701 marca 7, August UI zaś 19 listopada r. 1762 w Warszawie potwierdzili magdeburyą kiejdańską. Stanisław August w przywileju swoim 10 stycznia r. 1792, zważając że miasto Kiejdany stało się wolnóm, ziemię dziedziczną mającém za wolą dziedziców a konfirmacyą królow, że prawo niemieckie i cechy na wzór Wilna otrzymało, potwierdza dawniejsze nadania i ogłasza za miasto wydziałowe dla innych miast Księztwa Żmudzkiego, prawem sejmowóm naznaczone. Razem też herb dawny miastautwicrdza, lecz z dodatkiem, to jest: skrzydło orle w polu złotem, obok zaś podkowa z trzema krzyżami w szponie orlej w polu błękitnóm, w hełmie zaś i na spodzie tarczy głowy aniołów z dwoma pod twarzą skrzydłami, i z laurem złotym w otoku. — Taka jest historya municypalna Riejdan, miasta zamieszkałego po większej części przez Szkotów i Niemców, z czasem przenarodowionych, a zawsze protestantów, i kształconego zupełnie na wzór zachodnich europejskich grodów; historya okazująca postęp eywilizacyi na Litwie nawet w 17 wieku. Mniej znakomite i mniej pocieszające są dzieje polityczne jego. Tenie sam książe Janusz wojewoda wileński i hetman W. lit., który takiego obywatelstwa dał dowód tworząc niepospolity gród na ziemi polskiej, nie pokazał się tym czém być powinien obywatel, podczas powszechnej klęski w kraju. Za wojny szwedzkiej pod Karolem Gustawem, zdało się księciu Januszowi, że kraj najechany od Szwedów, z drugiej strony zagrożony postępem wojsk Cara Alexego, nie był w stanie o własnych siłach wybrnąć ze złej toni. Zwoławszy więc do Kiejdan szlachtę, namówił ją do uległości Szwedowi. Stanęła tu d. 10 października r. 1655 niesławna ugoda między jenerałem szwedzkim Magnusem dc la Gardie, a Januszem Radziwiłłem i szlachią litewską. Treść jej taka. Zgromadzeni zważywszy że król Jan Kazimierz nie może już zaradzić klęskom krajowym, nie widzą innego sposobu ocalenia jak oddać się w opiekę króla szwedzkiego Karula Gustawa, którego w imieniu swojém i potomstwa swego uznają za prawego monarchę swego wypowiadając posłuszeństwo Janowi Kazimierzowi. Wszystko w szczególnóm zaślepieniu ezyniąc, dobrą wiarą na honor swój i sumienie zaręczają, że z ofiarą dóbr i Życia służyć będą Szwedowi, spólnych z nim mieć przyjaciół i nieprzyjaciół, że nie zawrą żadnego traktatu bez niego, ani na szkodę króla szwedzkiego wchodzić będą w stosunki z obcemi.— Zastrzegają nakoniec aby warunki z pełaomocnikami ułożone, dotrzymane im były, dodając i to, że żadna protestacya, żadne postanowienie stanów, żadne nawet rozgrzeszenie papiezkie, nie będzie miało mocy zniweczyć lub zaszkodzić tej umowie. — Za drugiego najścia Szwedów, t. j. za Karola XII, jenerał szwedzki Lówenhaupt wysłany od niego z Mitawy gdzie stał ze swoim oddziałem, do Litwy i Żmudzi dla zmuszenia obywateli do przystąpienia do konfederacyi warszawskiej, padstąpił r. 1704 pod Kiejdany, myśląc że je z łatwością opanuje; ale załoga tak była mocną i taką chęć bronienia się do upadłego okazała, że musiał zaniechać swego przedsięwzięcia. — Ważniejsze i obszerniejsze są dzieje religijne tego miasta. Mówiliśmy już wyżej że kościół farny katolicki Krzyżacy jeszcze mieli wymurować; trwał on nienaruszenie chociaż nieskończony, przez półtora wieku z górą, jako jedyny dom Boży w tem miejscu. Lecz około r. 1560 Mikołaj ks. Radziwiłł Rudym zwany dziedzie Kiejdan, przyjąwszy wyznanie reformowane helweckie, oddał ów kościół swoim spółwiercom, Niedługo jednak spokojnie posiadali go kalwini, bo duchowieństwo katolickie korzystając z prawa zapadłego na sejmie r. 1587 za Zygmunta III, które wszelkie alienacye dóbr kościelnych za nieważne uznało, rozpoczęli w wielu miejscach processa z dziedzicami o zwrót zabranych kościołów katolikom. O kiejdańską farę wytoczył sprawę ks. Krzysztofowi Radziwiłłowi hetmanowi polnemu lit. Kobyliński kanonik wileński. Trwały te zatargi dość długo, aż nakoniec tenże sam Radziwiłł widząc zaraz z początku niepowodzenie sprawy w ziemstwie, zwrócił katolikom kościół kiejdański, przez dobrowolną ugodę w Wilnie 28 sierpnia r. 1627, z Eustachym Wołłowiczem biskupem wileńskim zawartą 388.

Akt ten był niejako paktem tolerancyi między. stroną katolicką a protestancką w Kiejdanach, gdzie jako w dziedzictwie swojém Radziwiłł! mógł być zawsze przemagającym. Biskup Wołłowicz własnym nakładem kościół oddany mocą tej ugody restaurował, konsekracyi jego wszakże dopełnił dopićro w r. 1662 czerwca 10, Jerzy Białłozor biskup wileński, pod wezwaniem św. Trójcy i ś. Jerzego męczennika. Starożytna ta budowa

nićma wieży, a wewnątrz 4 grube filary podpierają

sklepienia poboczne, którego niedostaje po środku.

Książe Hieronim Radziwiłł Chorąży W. lit., kazał ten + - kościół w r. 1758 znowu naprawić. — Co się tycze pro-.

testantyzmu, ten pomimo wszelkich pocisków jakie nań.

wymierzono za Zygmunta III, znalazł tu równie bezpieczny przytułek jak w Birżach, a świetniejszém jeszcze

zabłysł powodzeniem. Po stracie kościuła książe Krzysztof zaraz zaczął stawiać nowy z muru, w pośród rynku, który dopićro syn jego Janusz dokończył, Trwa

on dotychczas wzniesiony w dobrym stylu z 4 wieżami

po rogach, po środku była niegdyś kopuła, lecz od

piorunu uszkodzona zaiesioną została. Tu są groby

niektórych Radziwiłłów dyssydentów, a między niemi

Janusza tego imienia szóstego, brata Krzysztofa a ojca

Bogusława, który w r. 1628 zabity został przez własnego hajduka, Leży tu on. w axamitnej amarantowej delii z rozpłataną czaszką. Szkoła reformowana kiejdańska tak sławna później nauczycielami swemi i wybornysa wykładek nauk, winna swój początek pomienionemu już wyśej księciu Krzysztofowi Wdzie wileńskiemu

hetmanowi W. lit., który ją około r. 1625 założył i

funduszem przyzwoitym opatrzył, i którą niedługo potem urosłszy znakomicie, na stopień śliusire gśmna sium wyniesioną została. Inaczej zwano ją Lyceum Caiodunen8e; w niém to pobierał nanki wszelkiego rodzaju w r. 1629 Bogusław Radziwiłł synowiec Krzysztofa, późniejszy Prus gubernator, tu szukał światła r. 1635 ebcy nawet książe na Brzegu i Lignicy Chrystyan. Przy niej oprócz znacznej biblioteki, znajdewała się i drukarnia którą tu założył r. 1650 Janusz Radziwiłł Wda wileński hetman W. lit., i w której wydano roku 1653 psałterz litewski in śto, oraz wiele ksiąg do nabośeństwa, W Kiejdanach gdzie oprócz głównego zboru helweckiego, znajdował się drugi przy zamku dla nabożeństwą w litewskim języku, zaczęły się od roku 1691 odprawiać synody, które odtąd koleją z inkemi miastami miały tu miejsce. — Dodać jeszcze wypada, Że jeden z Radziwiłłów, podobno Krzysztof II, założył tu wybor-, ną papiernią, w której w wieku 17 wyrabiano prześli» czny papier i tak dobry jak holenderski, z napisem wodnym: Civślafis Caiodunensis. — Po wygaśnieniu linii Birżańskiej Radziwiłłów, Karmelici za dziedzictwa Lu. dwiki Radziwiłłówny księżnej Nejburskiej, pomimo oporu protestantów potrafili się ta usadowić. Zgodził się na to sam książe Nejbarski za wstawieniem się Zigierskiego biskupa żmudzkiego, wbrew warunkom ugody między Krzysztofem Radziwiłłem a biskupem wileńskim Wołłowiczem zawartej. Między r. 1709 a 10 zbudowano im kościół i klasztor drewniany, a w późniejszych czasach parafiją nawet utrzymywać zaczęli. — Marya Mobilanka księżniczka mołdawska druga żo: na Janusza XI Radziwiłła, fundowała w Kiejdanach ekoło r. 1650 cerkiew obrządku wschodniego 389. Tui Ewanielicy mają swój kościół od dawna. Szydłów, miasto głośne na całą Żmudź kościołem najokazalszym w całém księztwie, a w nim obrażem cudownym P. Maryi, który jest tem prawie dla Żmudzinów czém dla Polski Częstochowa. Za panowania Kazimierza Jagielończyka w r. 1457 Piotr Gedygołd dziedzic na Giejszach, które dziś stanowią przedmieście Rosień, pierwszy tu kościół zafundował w miejscu zwaném Buda, albo Szyłas pod wezwaniem Bogarodzicy i śś. Piotra i Pawła apostołów. Za rozszerzeniem się reformy religijnej w Litwie, i na Żmudzi, zaraz w r. 1532 proboszcz miejscowy niejaki ksiądz Hołubka, sam przyjąwszy helweckic wyznanie, kościół ten oddał swoim spółwiercom; a przy końcu tegoż wieku zaledwo już siedmiu księży katolickich w całej dyecezyi się znajdowało. Dopićro r. 1644 Kozakiewicz officyał żmudzki wygrawszy sprawę z kalwinami w trybunale, kościół im odebrał. Wszakże musieli sobie protestanci inny wystawić, kiedy dokumenta dotąd pozostałe świadczą, że w 18 wieku zbór tu jeszcze stał nienaruszony i pastor przy nim mieszkał, do r. 1754, w którym go offiliowano do zboru kiejdańskiego. Co większa! Henryk Puttkamer Landhofmistrz kurlandzki na samym schyłku 17 wieku kupił całą tę majętność razem ze zborem, i na kościół swojego wyznania litewski testamentem zapisal. Tymczasem proboszczowie katoliccy za przyczynieniem się dobroczyńców i parafijan, wymurowali w Szydłowie bardzo wielki kościół, który w d. 8 stycznia r. 1651 biskup żmudzki Parczewski konsekrował. Umieszczony w wielkim ołtarzu obraz Bogarodzicy od r. 1600 już łaskami słynący, gdy zaczął ściągać tłumami lud pobożny, i gdy Szydłów przez to stał się głośnym na całej Zmudzi, postarano się o ozdobę i zaszczyty dla świątyni. Probostwo otrzymało dostojność infułacką, a kościół nakładem Tadeusza Bukatego biskupa Tespieńskiego, infułata szydłowskiego, oraz Jana Łopacińskiego biskupa żmudzkiego, płaskorzeźbą gipsową wykonaną przez krajowego artystę Podhajskiego ex-jezuitę ozdobionym został, między r. 1762 a 1778. „Wkrótce potém, t. j. r. L786 w dniu 8 września, odbyła się na mocy Bulli Papieża Piusa VII koronacya cudownego obrazu N. P. Maryi, z wielką uroczystością, za przywiezieniem poświęconej w Rzymie złotej koruny, sprawionej kosztem biskupa Bukatego. Do spełnienia aktu koronacyi przeznaczony był Stefan książe Giedrojć biskup żmudzki, co wykonał w obecności 12 biskupów, pięciu wojewodów ikilkunastuinnych senatorów, oprócz urzędników i szlachty ze wszech stron Litwy i Polski przybyłych. Kilkadziesiąt tysięcy ludu pobożnego towarzyszyło tej pamiętnej na Żmudzi uroczystości, a później na parniątkę wyrytowano wizerunek N. P. Maryi Szydłowskiej, ze stosownym napisem 390. Na cmenfarzu wystawiona jest ozdobna drewniana kaplica, gdzie umieszczono kamień, na którym N. P. cudownie się objawić miała pasterzom miejscowym, i skrzynia żelazna odkopana na polu z papierami i sprzętami kościelnemi 391. — Szydłów słynie na całe księztwo wielkim 'jarmarkiem odbywającym się przez cały tydzień po Narodzeniu P. Maryi, na który z Rossyi, Kurlandyi i z Litwy przybywają kupcy z rozmaitemi towarami.

Cytowiany, pe litewsku Titawienaj, małe miasteczko na północ Rosień, dawue dziedzictwo Wołłowiczów, weszło w dom Radziwiłłowski po Tekli Wołłowiczównie starościance Żmudzkiej, Żonie ks. Alexandra Radsiwiłła marszałka W. Ks. Lit. wojewody połockiego. Jest to podobno taż sama włość, którą Krzyżacy w swoich pismach zwali Cydar, gdzie był mały zamek obronny, zniszczony przez nich w r. 1296. W Cytowianach jest klasztor z kościołem Bernardynów, fundowanych r. 1614 przez Andrzeja Wołłowicza Chorążego W. Lit.

Bejsagoła między Kiejdanami a Szawlami mała mieścina, której Stanisław August przywilejem I czerwca r. 1780 nadał targi i jarmarki, a innym d. 10 listopada r. 1791 zapewnił prawa miejskie.

Szadow. Chociaż policzyliśmy już wyżej (str. 466) miejsce to do powiatu Upitskiego, że jednak Szadów należy do dyecezy Żmudzkiej, i że dawniej nawet wchodził w obręb Żmudzi: wypada nam krótką jego historyą przebiedz” w ogólności. Miasteczko to położone między Poniewieżem a Szawlami i naczelne nader obszernego starostwa, szczyciło się oddawna swobodami municypalnemi. Mieszkańcy jego trudnili się wprawdzie rolnictwem tylko, posiadając żyzne gruota, ale ich stan zamożny zniewolił starostów do wyjednania im praw stosowniejszych. Jan Kazimierz w r. 1654 d. 25 czerwca, piérwszy nadał przywilej dla Szadowa na prawo magdeburskie. Król zaś Michał zatwierdzając go w r. 1672, pozwolił ratusz wystawić i przybrać w pieczęci herb, orła białego z koroną w polu błękitném, mającego na piersiach tarczę koloru czerwonego z trzema lilijami. W konfirmacyi Jana III r. 1679 zastrzegł król surowo, żeby starostowie Szadowscy zachowywali miasto przy jego prawach pod karą 10,000 kop groszy litewskich. Lecz August II. więcej jeszcze zrobił, bo przywilejem nowym r. 1699.d. 5 maja w Warszawie podpisanym, utwierdziwszy swobody od poprzedników nadane, wyłączył miasto od wszelkiego spólnictwa ze starostwem, zalecając aby podatki wnaszane były nie do dworu, lecz prosto do poborców dochodu publicznego. Na takich prawach miasto Szadów zostawało, aż do nadania starostwa tego przez konstytucyę r. 1775 księciu Stanisławowi Poniatowskiemu, i do skasowania Msgdeburyi przez sejm r. 1776 w pomniejszych miasteczkach. W tém nowém położeniu książe zrobił układ z mieszczanami Szadowskiemi w r. 1779, nazwany przywileTom 1. 1 73 jem, który król d. 19 marca r. 1792 w Warszawie zatwierdził. Podług niego mieszczanie zestali obowiązani pewny czynsz opłacać księcia, apellacye zaś od dekretów magistrata szły do dworu 392.

Szawlieo, miasto naczelne Ekonomii królewskiego stełu, ped 559 56' 19"! szerok., a 209 51' 30'' długości położone nad jesiorem o 25 mil od Wilna, przy wiełkiej drodze z Warszawy na Kowno do Mitawy wiedącej. Jest te najperządniejsze miasto w całém Księstwie Żmudzkiém, w znacznej części murowane, bruki ma porządne i w zdrowém miejscu leży (dziś powiatowe). Rozległe włości składające Ekonomią Szawelską i do 3,000 dymów rolniczych zawierające, w gruntach wybormych, Rpta po nieszczęśliwych wojnach za Jana Kazimierza zmuszoną była eddać w zastaw r. 1661 Janowi Sapiezie Wojewodzie wileńskiemu, hetmanowi W. W. Ks. Lit. na lat 6, za 800,000 złp. które om z własnego majątku ma żołd zaległy dla wojska litews. zaliczył. Dla wynagrodzenia królowi za ten uszczerbek własnych jego dochodów, Stany zapewniły mu.do wykupna zastawy, wypłatę corocznie z podatków W. Ks. Lit. po złp. 40,000. W niedostatku skarbu sejm przedłużał kilkakrotnie zastawę Szawel, a Janowi III pozwoliła Rpta własnemi pieniędzmi ekonomią tę wykupić. —Tyzenhauz Podskarbi nadwor. litew. objąwszy w zarząd ekonomiie królewskie w Litwie, wprowadził do szawelskiej między r. 1770 a 1780 nowe porządki, podniósł gospodarstwo do stopnia jakiego w tych stronach nie znano, i zamurował w znacznej części miaste. Wielki ten minister dochody z ekonomii szawelskiej, razem 2 Olicką, Grodzieńską, Kobryńską i Brzeską, podniósł od 300,000 złp. jak za Sasów płacono, do półtora miliona z górą. Prócz kościoła parafijalnego, nie ma innych świątyń w Szawlach. Zaraz pod miastem wznosi się góra trocbę niższą od zamkowej w Wilaie, ale podobaa do niej, którą po litewsku zowią mieszkańcy Sałduwes Kałnas. Na niej podług miejscowego podania był zamek, czyli podług innych tradycyj twierdza drewniana krzyżacka. Szawle podług repartycyi uczynionej na sejmie r. 1776 stały się miastem sądowém dla 13 powiatów żmudzkicb.

Janiszki, miasto przy wielkiej drodze z Szzwel do Mitawy, należące do ekonomii szawelskiej, Żydami osiadle, ma kościół parafijalny fundowany w r, 1526 przes Pawła książęcia Holszańskiegu biskupa wileńskiego, i dobrze uposażony. Zygmunt III na wstawienie się Jarosza Wołłowicza starosty żmudzkiego jeneralnego, upitskiego i rudnickiego dzierżawcy, ciwuńa pojurskiego, a ekonoma szawelskiego, przywilejem swoim w Warszawie d. 30 grudnia r. 1620 podpisanym, nadał to miasto po raz piérwszy prawem magdeburskiem, co Władysław IV wr. 1635 zatwierdził.. Kurtowiany, przy drodze z Szawel do Telsz miasteczko, albo raczej wieś. z kościołem parafijalnym murowanym, wśród lasów. Blisko tego miejsca wznosi się góra! zwańa Gśrniki. Podług podania gminnego miał ją usypać olbrzym Ansulis, wtenczas jeszcze w odległych wiekach, kiedy w Litwie pusto było i ludzie po lasach mieszkali, a olbrzymi tylko panowali nad niemi, walcząc nieustannie z sąsiedniemi plemionami północy. Wzrost ich i siła tak ogromne być miały, że w jednym palcu rękawicy swej dwudziestu ludzi podźwignąć mogli. Ansulis nabiwszy dużo nieprzyjaciół złożył ich zwłoki na kupę, i poszedłszy e mil ośmnaście do morza zaczerpnął z pobrzeża jego dwa buty piaska, z którego usypał nad niemi mogiłę. Ita mogiła ma być właśnie dzisiejszą górą Girniki. Należy ona do tego rodzaju kurhanów olbrzymich, które się zowią My/- żyniu-Kapaj, o jakich mówiliśmy wyżej. — Zdaje się» że w tej tradycyi przebija się pamięć, odwiedzin Skandynawskich na Żmudzi. W Kurtowianach znajdował się w 17 wieku zbór kalwiński.

Kurszany, nad rzeką Wentą (Windawą) miasteczko o 3 mile od Szawel jadąc ku morzu. Musiała tu być. niegdyś osada Łotewska, bo Kurszas po litewsku znaczy Łofyss, to jest Kurończyk. Dawne to jest podobno dziedzictwo Nagurskich, znamienitego niegdyś domu na

mudzi. W okolicach tutejszych wznosi się po nad Wentą wiele mogił olbrzymich.

Сноски

378 Ob. co Narbutt (T. I. str. 164 i 167) o początku Srzednika mówi. My tylko to wiemy z pewnością, że góry pod tóm miasteczkiem lud pie nazywa Palemonową. Pićrwszy ją tak mianował Dyonizy Paszkiewicz. Wszakże niezaprzeczamy że przed zbudowaniem jeszcze Bisseny, mogła tu być od wieków jakaś warownia Litewska.,

379 Dustwrgy.

380 Antiquo more nostrorum aniecessorum« tak wyraża doku-' ment W. księcia wydany Krzyżakom w r. 1383. Ob. Kod. Dypl. Haczyńsk, s str. 69.

381 Kodex Dypl. Lit. p. Raczyńskiego str. 58 159.

382 a) Powódź r. 1829 oberwawszy znaczny brzeg Niemna, znio< sła kościół parafijalny z całóm zabudowaniem proboszcza.

383 Czerwony-dwór stał się w naszych czasach własnością Tyszkiewiczów; spalony wr. 1831, odnowiony został w stylu gotyckim przez kr. Benedykta Tyszkiewicza i pięknym zbiorem obrazów oszdobieny.

384 Kronika Lit. księg. II.

385 p. 279 i wyżej.

386 Z wypisu w archiwum miejskióm znajdującego się, który pod datą 28 lipca r. 1647 kazał wydać miastu z akt zamku kiejdańskiego, Janusz Radziwiłł na Birżach i Dubinkach Książe Ś. p. Rzyms., Starosta Jeneralny Żmudzki, Hetman Polny Litewski, Kazimićrski, Kamieniecki, Sejweński, Bystrzycki i Retowski Gubernator (starosta).

387 Pisze Krój w tym przywileju że: »Duo oppida ezxstant in ista Civitate, antiquum unum, et nova aliera Janopolis vulgo Januszov dicia.

388 Losy kościoła reformowanego w Kiejdanach, piórwszy dał poznać szerzej Łukaszewicz w szacownóm dziele swojóm: Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie. Pozn. 1843. — Po nim spodziewamy się że wkrótce ksiądz Leopold Wanowski superintendent wydziału Białoruskiego, pracujący od dawna w tymże samym przedmiocie, zbogaci naszą literaturę jako z obfitych i autentycznych źródeł czerpający, nowemi zupełnie wiadomościami.

389 Akta Trybunału Lit.

390 Vera effigies Augustissimae Virginis Mariae in Ecclesia Praepositurae Szydłoviensis, miraculis ab anno 1600 clarissima, a Celsissimo, Excellentissimo ac Reverendissimo Domino, Domino Stephano Joanne Duce Giedroyć Episcopo Samogitiae,. Equite ordinum Aquilae Albae et Sancti Stanislai, impensis Christi fidelium et cura lllustrissimi Reverendissimi Domini Thaddaei Josephi Bukaty, Episcopi Thespiensis, Suffraganei et Canonici Samogitiensis, eiusdemque Ecclesiae Szydłoviensis Praeposifi Lufulati. Anno Domini 1786, die 8 Septembris Co- -ronata.

391 We wsi Poszokornie na Żmudzi, w archiwum dominial- '"nóm, dziedzictwie Puttkamerów, mają się znajdować nader ciekawe akta tyczące się koronacyi obrazy cudownego szydłowskiego.

392 Książe Stanisław Poniatowski sprzedał r. 1798 starostwo Szadowskie obywatelowi Roppowi.