VI. Новогрудское воеводство (часть 2 из 5): оригинал
VI. Новогрудское воеводство (часть 2 из 5). С. 637-664. Польский текст издания.
Długie, letargiczne uspokojenie kraju po takich klęskach, dozwoliło też leniwie odradzać się Nieświeżowi ze zwalisk swoich. Jeszcze takiém było, kiedy wierny Augustowi II kanclerz, na kilka lat przed zgonem przyjmował ta z wielką gościnnością króla swojego. Pół wieku jedzak zaledwo mu dało zapomaieć ram ed Szwedów zadanych, de czego troskliwa opatrzneść dziedziców najsknteczniéj pomagała. Michał Kazimierz książę Radziwiłł, drugi tego i imienia Ordynat, Wojewoda Wileński i Heteran W. Litewski, syn Kanclerza, najwięcéj usiłowań i pracy polłeżył de podźwignienia go z upadku. On to postanowieniem swojém r. 1724 d.26 lipca, wszystkie dawniejsze przodków nadamia potwierdziwszy dla miasta, dopuścił wszystkich chcących w piém osiadać de, praw miejskich, z zapewaieniem zupełnej wolności wyniesienia się. Rządy jego w Nieświeżau pamiętac są ustawą wielkiéj wagi, w kraju mającym gwałtowną potrzebę dzwigać swoję obronę wewnętrzną. Michał Kazimierz dla przyzwyczajenia mieszczan do ćwiczeń wojskowych, ustanowił w r. 1731 strzelanie de tarczy każdorocznie ma dzień trzeci Zielonych świąt odbywać się mające pod swojem przewodnictwem, do czego wszyscy bez wyjątku mieszczanie Nicświeżscy obowiązani zostali. Głównićjsze warunki tej ustawy były: »Kto najlepiéj trafi de tarezy, taki królem ma być mianowany, i z tryumfem ormalus śnsignio pasa axamitnego se srebrnemi tablieskami, pa ratusz prowadzony, a w esobny pretokół ad perpeluam memoriam zapisany. Królów, uwolaieny.był na cały rok, od robocizny i posług miejskich, a mógł wypalić bez'opłaty jeden war gorzałki i dwa piwa; wzajemnie zaś był obowiązany trzymać klucze od Szycbhauza sbudowanego za wałami i klasztorem PP. Benedyktynek, strzedz go, załatwiać zdarsające się naprawy, i swoim kosztem sprawić srebrną, jedea Łót ważącą tabliczkę, z imieniem swojóm i datą wyberu.» (424 Przez ciągłą opiekę i nakłady tego znakomitego męża, jednego z najdostejniejszych ordynatów, Nieświćż powstał a ruin i wałami na newo się otoczył. Za niega kościoły w Nieświćżu przyszły do dawnej świetności i nowej ozdoby mabrały. Na wzgórzu oćwierć mili od miasta Jezuici już w pierwszej połowie XVH wieku, za pomocą różnych dobrodziejów, wznieśli dla nowicyatu swego drugi klasztor z kościołem św. Michała (. Książę Michał Kasimierz wątłą tę fundacyą podniósł, wymurowawszy dła nich kościół trwalszy w r. 1736, który w roku dopićro 1738 d. 3 maja biskup wileński Michał Zienkowiez konsekrował. Bernardyni zą pomocą księcia, założyli w roku 1756 o milę od Nieświeża osadę fabryczną zwaną Po- - łośna, do wyrobu sukna na habity zakonne przeznaczoną. Sam Ordynat oprócz fundacyi ś. Michała, wymuroawał dla Jezuitów w mieście obszerny klasztor, a kościół w sprzęty opatrzył, wyjednawazy zaś bullę u Benedykta XV papieża w r. 1750, urządził w gre: bach familijnych pod tymże kościołem Jezuickim ka-> plicę, e któréj jużeśmy wyżéj powiedzieli. Groby te zamknęły wkrótce zwłoki zaenéj małżonki jego księżaéj Urszuli Franciszki s Wiśniowieckich urodzenéj r. 1706, do któréj moczu był przywiązany, i którą dla jej cnót rzadkich, pobożności i światła wszyscy uwiclbiali. Pogrzeb jej w r. 1753 był wspaniały, pięciu biskupów, dwóch epatów i niezliozona moc duchowieństwa, znajdowała się na nim, Cały niemal stan recerski i wszyscy senatorowie województw: Noewogródzkiego, Mińskiego i Wileńskiego, przybyli oddać jéj ostatnią posługę. Pani ta czezona od całego Nieświcia, wpływała czynnie do wszystkich usiłowań męża ku podźwignieniu miasta, a upodobaniem swém w pobycie na zamku Nieświeżskim, przyczyniła się do wykożtałećnia poloru towarzyskiego między obywatelstwem, Jej to osobiście lub wspólnie z mężem należy odnowiemie kościoła Benedyktynek, odbudowanie kościoła ś. Michała, i upiększenie wspaniałej świątymi Jezuickiej sw mieście. Ona wreście zamiłowana w literaturze polskiéj, przysłużyła się jej napisaniem dla teatru zamkowego i ogłoszenia w drukarni Nieświeżskiej kilkumastu sztuk dramatycznych. Typografia ta, jak widzieliśmy wyśéj, założona od czasów reformy religijnej, po jéj upadku stała się nieczynną, bo Jezuici mieli osobną swoję drukarnią. Późniéj dla zamieszań wojennych i zniszczenia miasta, przyszła do zupełnego opuszczemia; raz w niéj tylko podobno z rozkazu Kanclerza Radziwiłła, xa przybyciem do Nieświeża Augusta II, wybijano gazety czasowe. Książę Michał Kazimierz, zachęcony upodobaniem Żeny swojej w naukach; wydobył ją z zapomnienia, i na nowo wzorowie na swój czas urządzić rozkazał. Król August Ill na proźbę książęcia, dał mu w r. 1750 d. 27 sierpnia przywilej na nią, w którym tak wyraża: »drukarnię w Nieświćżu ab anfiquo istoicjącą, a śnjuria femporum zaniechaDą, Ba nowo erśigere pozwalamy.» Sztuki te przedstawiane były nieraz za życia autorki, w epoce podźwigaienia Nieświćża przez ks. Michała Kazimierza Hetmana od r. 1746, przez amatorów, w obec zgromadzonych z pobliższych województw gości i krewnych Ordynata. "Teatr był urządzony w gmachu nazwanym pałacem, który się wznosił naprzeciw fary w mieście (425. Zdoje się, że za tegoś Ordynata, po którego śmierei w r. 1762 zaszłej, wdowa jego Anna z Mycielskich Radziwiłłowa rządziła dobrami, zamek Nieświeżski po wojnie szwedzkiej, z gruntu wyporządzony został, i że mury jego zburzone po większéj części, wzniosły się na nowo, O dwa tysiące kroków od miasta, wznosi się ów zamek stołeczny ordynacyi, z wielu. niekształtnych gmachów złożony i raczéj do wielkiego kiesztoru podobny, nad którym trzy wieże odmienne wysokością i rozmiarem górują. Wały z czteroma narożnemii bastyonami, dwadzieścia cztćry dział na nich rozstawio. nych, i głębokie przekopy, stanowią jego obwarowa- ' nie i obronę zewnęźrzną (426 Otoezony ze trzech stren jeziorami i stawami, z czwartej tylke przez mest swodzony, grobla Słucką zwana, łączyła go z lądem i miastem. Najdawniejszy dotąd duchowany opis czyli inwentarz zamku, jest z r. 1658. Podług niego, dzielił się na właściwą fortecę i kamienicę zamkową, w której liczeno dwanaście ogromnych sal, ozdobionych kosztewnemi sprzętami, malowidłami i rzeźbami w marmnurach i ałabastrze, oprócz mnóstwa ingych komnat rów żne przeznaczenie mających. lane części zamku są: cekkaux%, gdzie podług opisu r. 1658 znajdowała się 84 hakownic, 30 szturmaków spiżowych, ogromna ilość ręcznej broni, zbroi, samopałów i amunicyi. Rysikamera czyli podręczny arsenał, obejmujący do tysiąca sztuk broni myśliwskiéj i wojennój, wszystkie niemal nabijane złotem i srebrem. Skarbiec, w którym były złożone najkosztowniejsze sprzęty i osobliwości, klejnoty, szable drogocenne, buławy i laeki marszałkowskie, srebra, zbroje kosztowne, numizmata, makaty, kobierce drogie, zegary i t. d. — Miał być jeszcze tajemny skarbiec, o którym tylko ordynat wiedział, i jeden ze starych sług, przysięgą do tajemnicy obowiąsany. W nim jak powiadają, znajdowały się między innemi: posągi lane z czystego srebra naturalnej wiel: kości 12 apostołów, i wiele naczyń szczerozłatych. Archiwum zawierała prócz listów i przywilejów królewskich, listów monarchów i wszystkich prawie książąt europejskich, ważne dokumenta bądź autentyczne, bądź w kopijach lub minutach własnoręcznych, tyczące się spraw publicznych Polski i Litwy. Największą jednak okrasą tego szacownego składu, były oryginalne dyplomata, zawierające przywileje i nadania królewshie dla Litwy, caczynając od aktu unii obu narodów za Włady. Jagiełły. Radziwiłłowie bowiem linii Nieświeżskiej, dziedzicznie i wiecznie mieli sobie oddane do chowania i strzeżenia takowe dyplomata, na mocy przywileju Zyg. Augusta nadanego Mikołajowi Wdzie wileńskiemu, Marsz. i Kancl. W, L. przez akt w Wilnie na sejmie litewskim r. 1551 we wtorek po wszystkich śś. Biblioteka umieszczona w osobnej sali ozdobionéj kilkunastu kolosalnój wielkości popiersiami filezofów starożytnych z fajansu, w fabryce książęcej we Swierzniu robionemi, składała się w 17 i na początku 18 wieku z kilku tysięcy ksiąg tylko, Katalogi nie wymiesiają wcześniejszych dzieł nad r. 1600, a liczba dzieł francuzkich przewyższała ilość polskich i łacińskich. Z czasem urosła do 20,000 przeszło tomów, zawierających waźne i rzadkie dzieła (. Zbiór obruzów. Od początku samego założenia zamku, już kstążę Sierotka zaczął ozdabiać ściany poważnych komnat portretami swojej rodziny i królów, a może nawet i obrazami historycznemi. Tych jednak ostatnich liezba, żnakomiciej urosła.dopiero w 17 stuleciu. Spis malowideł zamkowych, sporządzony zaraz po r. 1724, wymienia wiele szacownych obrazów. Późniejsze opisy wyliczają do tego zbioru należące wizerunki: Władysława Jegielły, Witolda, Iwana Groźnego i wielu innych monarchów; Wojszmida protoplasty Radziwiłłów, i t.d. Liczba zaś portretów sąmych Radziwifłów, ich żon, dzieci, oraz spowinowaconych z niemi; Illiniczów, Wiśniowieckich, Szydłowieckich, Ostregskich, Wołłowiezów, Jabłonowskich, Sobieskich, była nieskończona. Jedne z nich, w inwentarzu r. 1658 mają napis: „Swieżego Franciszkowego malowania,” drugie są z podpisem malarza Wilanowskiego. — Oprócz tego cośmy dopićro wymienili, znajdawały się obrazy w przedmiotach religijnych, mitologicznych i krajobrazy; niektóre z nich były płodem najsławniejszych artystów włoskich i' flamandzkich. Między innemi znajdował się także krajowego pędzia, portret kmiotka ze wsi Czuczewicz, który przeżył lat 140, za ks. Michała Kazimierza Hetmana. W ogóle cały zbiór obrazów, po wojnie i rabunkach szwedzkich, zawierał podług ich spisu w r. 1779, jeszcze 984 sztuk różnego rodzaju malowideł na płótnie i drzewie. Haplice dwie aż były w zamku. Pierwsza z nich dawna, jeszcze za Sierotki razem z tym gmachem powstała; drugą nową założył Michał Kazimierz Hetman, w tym jedynie celu, żeby w niej osobno umieścić obraz N. P. Maryi, cudownego początku, jako drogą pamiątkę po Janie III. Tablica marmurowa w kaplicy znajdująca się, taką wiadomość o tym obrazie podaje: wtenczas kiedy się podobało Boskiej Opatrzności uwolnić Wiedeń od długiego i ciężkiego oblężenia Turków, za pośrednictwem Jana III r. 1683, Stanisław Jabłonowski Kaszt. krak. objeżdżając miasto, dostrzegł pod grusami murów zwój płótna zgnieciony i przytłoczony kopytami końskiemi. Kazawszy go do siebie przynieść, ujrzał obraz Bogarodzicy i słowa na nim wyrażone (angelorum manibus), z jednej strony: Vinces Joannes (zwyciężysz Janie), z drugiej Eris victor Joannes (będziesz zwyciężcą Janie). Zdumiony temi proroczemi wyrazami, zaniósł Jabłonowski obraz królowi, który natychmiast nakazał ścisłe o nim miejscowe śledzenie. Trudno jednak było dojść pomimo wszelkich usiłowań, kto był właścicielem obrazu, jaką koleją znalazł się pod gruzami, i do jakiego Jana ściągała się przepowiednia. Powiadano wprawdzie, ale bez żadnej pewnej zasady, że ten obraz był niegdyś s Włoch przywieziony, przez Jana Kapistrana wsławionego zwycięztwem nad Turkami w Węgrzech. Cóżkolwiekbądź, król jakąś analogiją tego napisu do swego imienia uderzony, zaraz go w swojej kaplicy obozowej umieścił, a proroctwo to zagrzewało bohaterski umysł jego w chwilach walki z Muzułmanami. Po śmierci królewskiej 17 czerwca r. 1696 w Wilanowie przypadłej, królowa Marya Kasimira zabrała go z sobą do Rzymu. Później dostał się obraz królewicowi Jakubowi, a następnie został właśnością Michała Kaz. Radziwiłła, który go w kaplicy zamku Nieświeżskiego umieścił. — Antoni Tyszkiewicz biskup Żmudzki w assystencyi dwóch innych biskupów, przy wielkiém zebraniu senatorów i obywatelstwa, 18 czerwca r. 1758 poświęcił tę kaplicę pod tytułem N, P. Maryi. Gisermia czyli raczej Ludwisarnia w osobnym budynku utrzymywana w obrębie zamku; w niej to były lane działa żelazne na Wałach umieszczone. Więzienie nakoniec, ten niezbędny przydatek dawnych zamków warownych, dopełniało liczby wszystkich budowli żamkniętych wałami. Iawentarz r. 1658 wymienia oddzielną turmę; są jednak ślady, że w podziemnych sklepach zamku źmajdowały się także więzienia. Co się tyczy tradycyi, jas koby od zamku aż do góry Święto-Michalskiej, ciągeęły się rozległe lochy, te zapewne służyły do wycieczek podczas oblężenia — Karol Radziwiłł Wda wileński, snany pod przeswiekiem od używanego przezeń przysłowia Panie Kochanku, powróciwszy po konfederacyi Radomskiej do Nieświeża r. 1768, gdy zaczął -gromadzić do siebie szlachtę w celu połączenia się z konfed. Barską, ściągnął podejrzenie i musiał oddać fortecę razem z miastem t. r. jenerałowi Ismaiłów; sam zaś wyjechał na mieszkanie do Biały. Bogaty ten magnat, po uspokojeniu kraju wróciwszy znowu tutaj, gaczął żyć wspaniale. Stanisław August udając się 1784 r. na sejm. grodzieński, przybył odwiedzić go w Nieświśśu 16 września. Radziwił przyjął króla tak wspaniale i z tak wielką liczbą obywateli, że okolice Nieświóżskie zdawały się być zamienione na pole elekcyi pod Warszawą. Król przez sześć dni pobytu swego, dzielił czas między. oglądaniem osobliwości zamku i miasta, a ucztami, teatrem, koncertami i łowa: mi na olbrzymią skałę. Sławne było to przyjęcie, e którem mówiono: gościem był król, a gospodarzem Radziwiłł. Nieraz też dumny Panie Kochanku powtarzał: król sobie królem w Krakowie, a ja w Nieświeżu. W(tonczas to słynął w całej swojej świetności ów pałac letni zwany Alba, tuż za miastem ku południowi, wśród ogródów i zwierzyńca położony, Zbudował go w r. 1758 Michał Kazimierz Hetman W. L. i otoczył ogrodem; opodal zaś był inny włoski ogród, z mniejszym letnim pałacykiem nazwanym Honsolacya. Lecz dawniejszy od obu, w obrębie tegoż samego miejsca, był incy gmach pod imieniem Eremitorium, wymurowany we dwie linije, od Sierotki. Oprócz tego, w. zwierzyńcu Alby znajdowały się różne altany, pomarańczarnia i cieplarnie, a nakoniec budowa zwana Perzyarnią, gdzie była fabryka pasów perskich. Wcześnie jednak przestała być czynną, zapewne dla tego, że inna tego rodzaju w Słucku kwitnąca, coraz większej zalety nabywała.— Do wsżniejszych i świetniejszych uroczystości, jakie się odbyły w Nieświeżu za ks. Karola, należy naprzód obchód stóletniej pamiątki oswobodzenia od Turków Wiednia przez Jana III, który się odbył 12 września 1783 r. w koś. pojezuickim; powtóre wspaniały pogrzeb sprawiony r. 1787 swojej macosze, z Mycielskich Radziwiłłowej Wojewodzinie wileńs. i Het. W. L. Wypadki krajowe r. 1792 położył koniec temu świetnemu istnieniu Ordynatów Nieświeżskich, a co większa! rozproszyły szacowne zbiory zamkowe. Mieszczanie w r. 1760 własnym koszłem wymurowali przy wjeździe od Słucka bramę w kształcie łuku, i fundowali nad nią kaplicę z ołtarzem i obrazem Matki Boskiej, który tu z dawnej kaplicy zamkowej przeniesionym został. Karol Radziwiłł odnowiwszy tę bramę, kazał dać ów dumny napis: Restauratum Anno Domini 1188, Dominante Principe Caroło II. Po kassacie Jezuitów w r. 1773, kościół ich obróeono na farę, której pierwszym proboszczem był ksiądz Katembryk exjeznita, ulubieniec księcia. W sklepach tego kościoła, stoją szeregiem bogate niegdyś trumny Ordynatów Nieświeżskich, oddzielnie od linii Kleckiej, ich żon i dzieci, zacząwszy od Radziwiłła Sierotki. Na przedmieściu zwaném Nowe snsasto, jest filialny kościołek murowany ś. Izydora. Stanisław August dał 8 paźdz. 1782 r. przywilej na czteroniedzielny jarmark od lipca. Zamek był wzięty znowu podczas wojny r. 1792 po zaszłej potyczce pod miastem, i odtąd już przestał być obronnym. Zdzięcioł, miastecsko w lasach między Lidą a Słonimem, dobrze wybrukowane, z zamkiem mieszkalpym. Znaczne dobra te, musiały kiedyś należeć do ks. Konstantego Ostrogskiego Wdy kijows. i Marszałka ziemi wołyńskiej, bo on w r. 1570 fundował szpital przy kościele parafijalaym, Z czasem stały się własnością Radziwiłłów linii Szydłowieckiej Żyrmuńskiej, która nie posiadała żadnej ordynaeyi. Przy końcu IŚ wieku, Stanisław Sołtan Marszałek N. L. przez ożenienie się z księżniczką Radziwiłłówną, stał się dziedsicem Zdzięcioła, gdzie zamek dawny pięknie odnowił, zachowując starożytną jego postawę, i ogrodem angielskim otoczył.
Słzczorse, dobra i miasteczko w żyznych gruntach i pastwiskach, starodawna dziedzina mośnej i znakomitej rodziny Litaworów Chreptowiczów, z których Joachim Chreptowicz kanclerz W. L. wymurował ta wielki pałac w guście francuzkim, i zgromadził szacowny księgozbiór, zawierający samych polskich dzieł 6,000 tomów. Są między niemi najrzadeze druki, a przy tem wiele ciekawych rękopismów. Tenże kanclerz, celem wyzwolenia i oświaty podległych sobie włościan. pierwszy w Litwie oczynszował ich, około 1790 r. wprzód rozsadziwszy każdego gospodarza na oddzielnych posad ch, On także w swoich folwarkach pierwszy poprawne gospodarstwo zaprowadił.
Lubcz (Lubeca ad Chronum) mała mieścina na lewym brzegu Niemna, około 6 mil od Nowogródka. Alexander Jagielończyk nadał tę majętność r. 1499 ' Fedkowi Chreptowiczowi pisarzowi swemu; kupiona potem od Chreptowiczów r. 1528 przez Albrychta Gastolda Wdę wileńskiego, dostała się nakoniec Janowi Kiszcze krajczemu W. L. sławnemu bogaczowi r. 1574. Głośny ten w swoim czasie orędownik aryanizmu w Litwie, założył w tém swojćem dziedzictwie r. 1592, będąc już kasztelanem wileńskim, drukarnią do ogłoszenia ksiąg protestanckich. Pierwszym w niej drukarzem był Piotr Blastus Kmita, po. nim nastąpił syn jego Jan Kmita, a trzecim był Jan Lange, czyli Lagius ewanielik, który się mianował typografem ks. Janusza Radziwiłła. Oficyna tutejsza zrazu dyssydencka tylko, a potém już wyraźnie aryańska, ustała r. 1655, podczas wojen i zarazy morowej. Druki lubeckie tak polskie, jak i łacińskie, są nader rzadkie. — Zygmunt III na proźbę Jana Kiszki Kasztelana wileńskiego, przywilejem swym 16 kwietnia r. 1590 nadał 'dla miasta Lubcza, prawo magdeburskie, a za herb naznaczył: podkowę srebrną w polu błękitném hakami na dół zwróconą, przy których dwa krzyże, a trzeci u wierzchołka podkowy, koloru złotego; w środku podkowy dwa łososie, jeden głową w góre drugi na dół zwrócone. Zarazem miasto otrzymało targ co niedziela i jarmarki: na ś. Jan Chrzciciel i na ś. Michał. Inny Jan Kiszka podarował te dobra r. 1606 Annie z Kiszków Radziwiłłowéj. Władysław IV czyniąc zadosyć żądaniu Janusza Radziwiłła, potwierdził 22 marca 1644 r. prawo magdeburskie, herb, targi i jarmarki. Lubcz od chwili darowizny, zostaje ciągle w posiadaniu domu Radziwiłłowskiego. W/sielub miasteczko i znaczne dobra między Niemnem a Nowogrodkiem, o 2 mile od tego miasta. Zygmunt Kejstutowicz W. Ks. Litewski i Ruski, nadał je przed, r. 1438, Andrzejowi Niemirowiczowi. Jeden z jego potomków zapisał je r. 1573 testamentem, potwierdzonym przez Pawła księcia Holszańskiego bis. Wileńskiego r. 1540, Stanisławowi Dowojnie. Od dru: giej zaś Żony tegoż Dowojny Wdy płockiego, Barbary z książąt Sołomereckich, nabył Wsielubozczyznę Mikołaj Radziwiłł Wda wileński r. 1376. Ostatecznie dobra te przeszły do iinienia Paciejów. Korelicze o 3 mile od Nowogródka, na trakcie do Mira, małe miasteczko ordynacyi Nieświeżskiéj, i znaeżne dobra w najżyzniejszych gruntach, niegdyś dziedzictwo książąt Czartoryskich (427. Miir. Stąd Radziwiłłowie pisali się hrabiami, i nabyli te dobra od Illiniczów, znakomitej oddawna wygasłéj familii, herbu Korczak. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany Sserośka, fundatorem jest zamku, którego już tylko okazałe zwaliska ozdabiają to miejsce. Oprócz . murów okolnych, stoi jeszcze brama i4 bastiony, wszystko opasane wałem i przekopem. Zamek ten w r. 1739 był jeszcze mieszkalaym, bo stąd ordynanse ekonomiczne administracyi dóbr były wydawane. Zdajesię, że to miasto całe drewnianę, żydami i cyganami, prócz małej liczby mieszczan echrześciańskich zaludnione, nie używało praw miejskich niemieckich. Dziedzice tylko pewnemi je swobodami obdarzali, z których Mik. Krzysztef Radziwiłł, wydał 27 grudnia r. 1579 przywilej, mogący być uważanym, jeżeli nie za pierwiastkowe urządzenie tego miasta, to przynajmniej za głó- „wne dotąd znane zabezpieczenie bytu jego. Przezeń wolae szafowanie własnością domów i gruntów mieszczanom zapewnił, z zawarowaniem opłat do zamku ' należnych; stałe czynsze z gruntów i powinności ozna ezył, a nakoniec przyrzekając: że kapszczyzny (akcyzy od trunków) w dzierżawę wypuszczać nie będzie, dozwolił mieszczanom utrzymywać szynki, z pewną opłatą do skarbu dziedzica. Karol Stanisław Radzi- - wiłł zabespieczył r. 1693 przybywających na jarmarki od wszelkich napaści i aresztów, i wiele sbawiennych rozporządzeń wprowadził, tak co do budowania się w mieście i bezpieczeństwa jego, jak i eo do porządku między żydami. Ale książę Sierotka jeszcze wiecéj pamiątek ta zostawił. On to fundując probostwo, wymurował kościół faray r. 1604, pod tytułem ś, Mikołaja cudotworcy, a przy ulicy Nieświeżskiéj założył i uposażył szpital. Tu, jak powiada Starowalski, wymurował ratusz, a na mil kiłka na około ozdobił wsi okoliczne ogrodami, stawami i prostemi drogami, s obu stren drzewami ewocowemi wysądzonemi; słowem, wśród Sarmacyi włoską krainę utworzył. Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa Hetmanowa W. L. nadała r. 1686 przywilej cechowi tkackiemu. Jest ta także i cerkiew Bazyliańska św. Trójcy. —Mir słynie najbardziéj z dwóch rzeczy, te jest: se swoich jarmarków na konie, i z cyganów. Jarmarki są dwa, pierwszy na ś. Mikołaj 9 maja v. s., a drugi także na ś. Mikołaj 6 grudnia; oba trwają po cztery tygodnie i sprowadzają mnóstwo koni do handlu, których dostarczają mianowicie liczne i wyborowe stada możniejszych właścicieli Województwa tego, jak np; Chreptowiczów, Wereszczaków, Obuchowiczów, Rajeckich, Wojniłowiczów, Rdułtowskich i t. d. Cyganie w znaczaéj liczbie w mieście osiedli, są nawet właścicielami domów, i żyją dosyć swobodnie pod opieką dziedziców. Jak w koronie dawniej, tak i tutaj, zostają oni pod dozorem szczególnego. rządcy czyli swierzchnika; s tą tylko różnicą, że w Polsce nominacya ich wychodziła zawsze z kancellaryi królewskiej, w Litwie zaś Radzi- wiłłowie zwyczejnie ich stanowili pod imieniem starszych cygańskich. Gmin zwał ich królami cygańskiemi, ale to było nazwisko dowolae, i raczej przez szyderstwo upowszechnione. Mieli oni prawo wglądania w postępki cyganów, karania występnych, i wzbraniania handlu tym; którzy nie mając stałego siedliska, tuIali się z miejsca do miejsca. Czasem szlachcicowi dostawał się ten osobliwszy urząd, najczęściej jednak jednemu ze stateczniejszych cygauów. Ostatnim ile wiadomo starszym cygańskim, przebywającym w Mirze, był niejaki Jan Marcinkiewicz z rodu także cygan, ale mieszczanin mirski, który jeździł kolaską malowaną na pasach, i kilku cyganów konno zawsze mu towarsy». szyło. Miał on ścisłą karność między niemi utrzymywać, ale też i dochody od nich Jakieś ze składek pobierał. Karol Radziwiłł Ordynat Nieświeżski i Wda wileński, wydał 22 lipca r. 1778 list protekcyjny temuż_ Janowi Marcinkiewiczowi cyganowi siarszemu, mieszczaninowi ś obywatelowi miasta Mira, biorąc pod swoję opiekę i ochronę wszystkish cyganów w dobrach swoich osiadłych, a jemu nadając zwierzchność nad jego rodakami (. Mir, który jak mówią, dawniéj zwał się Myrch, leży o 6 mil z górą od Nowogródka.
Łaąwryszoew, klasztor z koś. Bazyliańskim niedaleko Szczors, założony podług dawnych kronikarzy około r. 1260 przez Wosiełka syna króla Mindowga428 (, który sprzykrzywszy sobie rządy książęce w Ne<- wogródku, do których nie miał zdolności, i życie świątowe, po powrocie z dalekiéj podróży, tu suknią zakonną przywdział i czas niejaki przebywał w zakonie.
Kleciz, miasto o 21/, mili od Nieświeża w bok drogi prowadzącej do Słucka, główne księztwa i ordynacyi tegoż nazwiska, ustanowionej od trzech braci Radziwiłłów: Olbrachta, Mikołaja Krzysztofa i Stanisła. wa w Grodnie 16 sierpnia r. 1586, razem z Nieświćżską i Ołycką, i przez konst. sejmową r. 1589 zatwierdzonéj. Były niegdyś te dobra własnością WW. ksiąCEEOOZ——=———— —=——— TE żąt Lit. i Kazimierz IV uspokoiwszy Żmudź trzymającą się strony Michała; syna Zygmunta Kejstutowicza, policzył je do dzielnicy danej temuż księciu w r. 1442, który tu przebywając, kaował spisek przeciw królowi. Po jego śmierci, znowu powróciły do skarbu, ale Zygnnint August zbogacając darowiznami ulubiony. sobie dom Radsiwilłów, nadał im na dziedzictwo w połowie 16 wieku, po ustałem dożyweciu królowej Bony, dzierżony od niéj Kleck. Roku 1503 horda Tatarów perekopskich najechawszy te okolice, po ich srogiém spustoszeniu, zamek i miasto w perzynę obróciła: Lecz groźniejsza ich nawała stanęła tu w r. 1506 obozem przy mieście; 10,000 zostało jak nazywano w koszu, a dwa razy więcéj rozbiegło się na wszystkie strony palić i rabować Litwę. Wysłany przeciw nim Michał książę Gliński, i wsparty od jazdy pelskiéj Sędziweja Gzarnkowskiego, zniósł pod Kleckiem ze szczętem cały obóz tatarski 7 sierpnia, i blisko 20,000 tych pohańców trupem położywszy, zafarbował ich krwią staw przyległy, który odtąd krasnym-siawem miał być nazwany. Mnóstwo łupów im wtenczas odebrano i 40000 jeńców wyzwolono. Ślady mogił i szańców tatarskich dotąd okolice miasta zalegają. Stryjkowski mówiąc o téj bitwie w swoiéj kronice, pisze w uniesieniu poetyckiém:
W tym z kilku ruśnie, ktore w woysku naszy mieli, Uderzyli w pogany, aż wszyscy zadrzeli. Hała, hała, wszędzie brzmi, zewsząd głosy straszne,: A strzały zasłaniały lecąc słońce iasne., Kościoł farny fundowany około r. 1450 przez jakie: goś Andrzeja Mostwiłowickiego, skończony został na. kladem królowej Bony; nic jednak prócz starych murów godnego uwagi nie zawiera. Mikołaj Radziwiłł Czarny przyjąwszy reformę religijną Kalwina, oddał ten kościół około r. 1552 ministrom wyznania swojego, i na pastora przy nim'sprowądził Szymona Budnego głośnego już w Polsce reformatora, a nader uczonego człowieka. Lecz niedługo napoiwszy się zasadami aryanizmu, napróżno napominany przez Radziwiłła, przeniósł się stąd do Łoska, gdzie przy Krejczym Janie Kiszce dziedzicu tego miejsca, a protektorze swéj nauki w Litwie, nietylko swobodnie już swoje zdania mógł objawiać, ale nawet drukiem rozgłaszać. Po nim nastąpił na.pastoryą w Klecku: Tomasz Falkoniusz (Sokołowski) niemniej słynny i uczony, ale i ten również prędko uległ opiniom aryańskim; dłużéj je- _dnak niż pierwszy zarządzał zborem, bo podobno zostawał tu, aż do jego upadku. Albert II Stanisław Radziwiłł ordynat klecki, syn Czarnego, powróciwszy do wyznania rzymskiego, odebrał kalwinom kościół, i osadziwszy przy nim proboszcza katolickiego, na nowo go uposażył. — Klasztor i kościoł murowany Dominikanów fundował Stanisław Kazimierz Radziwiłł r. 1683; są w nim groby Jeleńskich. Jerzy i Katarzyna Klara Bułhakowie, uposażyli r. 1685 zgromadzenie zakonne funduszem ziemnym, a książęta Sanguszkowie pieniężnym, szpital. zaś założył Wojciech Radziwiłł Marszałek W. L. Zwaliska zamku otoczone są rozległemi błotami, a pod miastem, które jest całe drewniane, płynie mała rzeczka Łania. Niedaleko Klecka jest wieś z ozdobnym pałacem zwana Radzitwilnoniy, zwykła rezydencya Ordynatów.: . Łachowicze nad rzeką Darew”, o 3 mile od Klecka, o 12 od Słucka, od Mińska o mil I8 odległe, z zamkiem warownym, który w wieku 17 znany pod imieniem fortecy KTachowickiej, należał do najmocniejszych twierdz w Polsce. Jan Karol Chodkiewicz dziedzic tych dóbr, który stąd pisał się hrabią, zamek tu swój mieszkalny zamienił w silną warownią. W nim to prze- 'bywając r. 1614 przesławny ten wódz, po zawieszeniu wojny 'inflantskiej, listami z Lachowicz datowanemi, nakłaniał Zygmunta III do uczynienia stałego pokoju ze Szwedami. Niedługo po zejściu Chodkiewicza, majętność ta dostała się Sapiehom. Za niefortunnego panowania Jana Kazimierza, kiedy wojska Cara Alexego Michajłowicza r. 1660 zagarnęły W. Ks. litewskie, bronil usilnie tutejszą warownią, do której mnóstwo schroniło się obywatelstwa z dostatkami swemi, Michał Judycki Wojski rzeczycki. Sześć miesięcy już upływało ciężkiego oblężenia, a żywności i prochu zupełnie już brakło: kiedy Paweł Sapicha H. W. L. i Stefan Czarniecki Wda ruski, walne odniosłszy zwycięztwo pod Połonką, napadli znagła na obóz kniazia Chowańskiego pod Lachowiczami. Postrzegłszy zbliżającą się odsiecz Judycki, wypadł 28 czerwca o świcie z murów twierdzy z wielkim krzykiem i potężnie dopomógł do powtórnego zwycięztwa nad Chowańskim, który cały swój obóz z rynsztunkiem wojennym opuścić był przymuszony 429. Pasek opisujący to oswobodzenie, powiada: „Wjeżdżając tedy Czarniecki do Lachowicz w dzień N. Panny, wyszli przeciw niemu processionaliter zakonnicy, szlachta, szlachcianki, i kto tylko był w owem ciężkiem oblężeniu. Witaj! wełając, zawitaj niezwycięŻony wodzu, zawitaj od. Boga nam zesłany obrońco! Byli i tacy osobliwie z białych głów, co wołali: Zbawi. cielu nasz! Zatulał uszy czapką, nie chcąc owego słuchać pochlebstwa. Kiedy zaś po nim wjeżdżał Sapieha, ' połowy tego aplauzu nie było, tylko proste powitanie, choć to jego własne dziedzictwo. Zsiadł tedy do kościoła. Dopieroż Te Deum Laudamus, dopieroż tryumf! Z armat bito, aże ziemia drzała, a potem nabożeństwo śliczne, kazania, gratulacie, dzięki Bogu za dobrodziejstwa, i wszędzie pełno radości pomieszanej z płaczem, bo tam wszyscy magnatowie z X. litews. do tej fortece posprowadzali się byli. — Nasprowadzał tedy Sapicha armaty zdobycznej siła do Lachowicz, onej ślicznej spiżowej wszystko, i jednego działa nie obaczył żelaznego. Czarniecki posłał ich do Tykocina 20 i kilka, przyłączywszy do swojej dawnej dwie zdobyczne, srodze długie i nośne' 430. — Za przedłużeniem się wojny, mieszczanie znowu byli wystawieni na wszelkie jej akro pności. Z tego względu sejm r. 1661 uwolnił ich od podatków, wyraziwszy w uchwale swojej: „maiąe W konsyderacyi naszey mieszczan Lachowickich życzliwość i cnotę, że od początku woyny kozackiey i moskiewskicy, będąc trzykroć fundiius zruinowani i popaleni, teraz za nastąpieniem czwarty raz Chowańskiego
są fundilus cum forfunis sus zruynowani: tedy za zgodą wszech stanów libertacyą na lat 9 daiemy. A dla
bezpieczeństwa dalszego, pozwalamy H. W. L. poko
będzie trwała kostślitas, na fortecy chować 200 piecho-
ty, którey ze skarbu W. X. Lit. ma zawsze dochodzić
skuteczna zapłata. — Kiedy Karol XII rozpoczynał
w r. 1706 kampanią w Litwie i zajmował okolice Gro- - dna: wojska Piutra W. wzmocnione 30,000 Kozaków O pod dowództwem Mazeppy, stały na leżach zimowych
od Mińska aż do Lachowiez, skąd gęstemi podjazdami
nieprzestawali napastować Szwedów. Wysłał więc Karol pułkownika Trautfetter we 400 keni dla wyparowania z pod Lachowicz Rossyan. Ale ci za zbliżeniem
się jego spaliwszy miasto, zamknęli się w twierdzy. Ostataich dni marea r. 1706, inny pułkownik szwedzki baron Creutz, zebrawszy 1500 jazdy, prócz Wołochów i
Polaków strony Leszczyńskiego trzymających się, stanął pod zamkiem i rozpoczął oblężenie. Bronili się
dzielnie Kozacy, usiłując wycieczkami i gęstemi z dział
wystrzałami zapalić pozostałe od poprzedzającego po- '
żaru domy w miasteczku; nic jednak dokazać nie mogli.
"Tymczasem znaczny oddział Rossyan zbliżał się od - Klecka na odsiecz, o czóm Creutz, przestrzeżony postanowił ich uprzedzić. Zostawiwszy zatém Trautfettera
pad Lachowiczami, poszedł do Klecka. Lecz obłężeni
w Lachowiczach, tak silnie saczęli dokuczać Trautfet- ' terowi, że ten śpiesznej musiał żądać pomocy. W kilka godzin po rozprawie Kleckiej, już Creutz stanął na powrót pod zamkiem Lachowickim. Oblężeni mniemając z razu, że pobity powracał, odgłosem trąb i kotłów radość swoję okazali. Wkrótce jednak zawiodła ich nadzieja, bo za przybyciem reszty oddziału szwedzkiego, ukazały się zdobyte trofea,. zaczęto robić przykopy i - usypywać baterye. Nakoniec 2 maja, załoga składająca się z 1360 złożyła broń i oddała Szwedom fortecę z 9 działami. —R. 1709 Grzegorz Ogiński H. W. L. wsparty 2000 wojsk posiłkowych Piotra W. pod naczelnictwem ' gen. Ifland, ubiegł Lachowicze; ale napadniony od przemagającej siły Alex. Sapiehy Marszałka W. L. trzymającego stronę Leszczyńskiego, po krótkiej walce 12 kwietnia musiał się cofnąć, zostawiwszy zwyciężcom cały sprzęt wojenny. — Po Sapiehach hrabstwo Lacho-. wiekie dostało się Massalskim. Uchwała sejmowa roku 1775 brzmi następnie: „Ponieważ miasto Lachowścze dziedziczne W. Ignacego Xcia Massalskiego bis. wileńs. w Wdztwic Nowogrodzkiém leżące, ma zdawna w sobie fortecę, która może być w czasie swoim ku obronie krain użyteczną, przeto Śstwo Połongowskie ze wsią Tarwidami, Płungiany z attynencyami w Xtwie Żmudzkiém, Starostwo Meyszagolskie i Szyrwintskie w Wtwie Wileńskiem leżące, za pomienione miasto z całym hrabstwem, ze wszystkiemi attynencyami teraz do niego należącemi, iakoteż z przykuplami, prawem zamiennym na wieczne czasy W. Biskupowi i iego krwi sukcessorom determinuiemy i do uskutecznienia tey zamiany kommissarzów wyzanaczamy.— Dodano jednakże - zastrzeżenie: że Jeżeli dochód z tych dóbr nie wyrówna dochodowi ze starostw; wtedy zamiana nie przyjdzie do skutku.— Wszakże istotnie Lachowicze przeszły na własność Rptej, a konstyt. tegoż roku, miasto jako przez ogień i wojny zniszczone, na lat dziesięć od podatków uwolniła. — Kościół farny fundowany przez J. K. Chodkiewicza w r. 1602, odnowiony został przez Sapiehów. Po jego spaleniu się, powstał nowy murowany kosztem dziedzica Michała Massalskiego Hetmana W. L., który syn jego Ignacy bis. wileński dokończył. W nim to złuŻone są zwłoki Tadeusza Rejtena posła nowogródzkiego + 1780 r. — Był tu czas niejakiś i zbór kalwiński za dziedzictwa Chodkiewiczów. Dobra te leżą w żyznych gruntach, dziś zaledwo ślady zamka pozostały; miasto zaludnione jest prócz Litwinów, Żydami i Tatarami.
Połonka, wieś blisko jeziora, między lasami i błotami, o 5 mil ad Słonima. Niedaleko stad Hetmani litewscy: Stanisław Kiszka i Michał Gliński, wysłani przez króla Alexandra, na odparcie niespodzianego napadu Tatarów na Litwę, zaskoczywszy oddział ich z 500 jazdy złożony, ze szczętem go znieśli. — W tém miejscu także Paweł Sapieha Hetman W.L. i Stefan Czarniecki Wda ruski, wyprawiwssy się r. 1660 na odsiecz Lachowiczom, zaszli drogę Chowańskiemu stojącemu obozem, i po krwawej przez cały dzień 27 czerwca bitwie, przeważne odnieśli nad nim zwycięztwo, skutkiem którego było oswobodzenie zamku w Lachowiczach od oblężenia. Dział 40, chorągwi i znaków 146, kassa wojskowa, oraz gen. Szczerba, dostali się w moc zwycięzców. — W Połonce znajdował się w 17 wieku zbór kalwiński.
Mysz. Podtóm naswaniem są dwa małe miasteczka, a raczej wsi kościelne w niewielkiej odległości od siebie położone, z których jedno zwane Nowa-Myss, leży nad rzeką Myszanką, drugie Stara-Mysz się zowie. Obadwa stanowią znaczne dobra, dziedzictwem domu Chodkiewiczowskiego już w wieku 16 będące. Na nich to Zyg. Aug. oparł tytuł hrabstwa, obdarzając niem Ja. na Hieron, Chodkiewicza Sstę Żmudzkiego, gubernalo- « ra luflant, w nagrodę zasług wojennych tega dzielnego męża, którego ojciec jeszcze Hieronim, zmarły kasztelanem wileńskim r. 1562, wysłany w poselstwie do ce.. sarza Karola V, otrzymał był dla siebie i potemków dostojność Comitis S. R. Imperii. —Przywilej królewski pod r. 1568 wyraża: „Postanawlaiem, ufalaiem, i uznaiem tot tytal Hrabstwo, na imenia Jch Miłosti dedycznyie: Szkłow, Bychow, Hłusk i Mysz, z kotorych imieney wsich społom i z kożdoho po edaomu Jeho Miłost sam, deti Jeho Miłesti i potomki i szczadki Ich Miłosti, z aarodu swoicho uprywileiewanyie Grafy pi» saty sia maiut i wolni budat.431—Był w Myszy oddawana zamek wałami obwarowany, a Jan Karel Chodkiewicz fandował tu szkoły. Anna córka Alexandra Chodkiewicza Wdy trockiego, zaślubiwszy Prokopa Sieniawskie. go Chorążego koronnego, w piérwszej połowie 17 wieku, dobra te wniosła w dom Sieniawskich, którzy odtąd pisali się hrabiami na Myszy. Z następnych po nich dziedziców Mikołaj Judycki kawaler Maltański, komane dor Stwołowicki i kasztelan nowogrodzki, zaprowadził około IG60 r. Jezuitów. Zdaje się, że obie te fandacye ściągają się do Starej Myszy. Książęta Massalscy posiadając Mysz na początku wicku 18, również tytułowali się stąd hrabiami. Stanisław August udając się do Nieświeża, przybył tu 14 września r. 1784, obiado- - wał i nocleg miał, przyjęty wspaniale od ówczesnego właściciela Józefa Niesiołowskiego Wdy nowogrodzkiego.— Dobra te leżą o mil 9 od Nowogródka, a o mil 7 od Słonima.:
Stwołowioze, miasteczko ńa połowie drogi mię-. dzy Nieświeżem a Słonimem Jest to dawna osada, nadana Niemirze Rezanowiczowi przez Witolda; Kazimierz Jagielończyk sporządzonym w Wilaie r. 1450 dnia 2 listopada przywilejem, potwierdził to nadanie 432. W dal. szej kolei czasu, Stwołowicze nabyte zostały przes Mik, Krzysz. Radziwiłła zwanego Sierofką. Kiedy trzeci g porządku syn jego Zygmunt Karol, bawiąc się na naukach w Bononii, w 17 roku życia powziął ghęć wstąpie-, nia do zakonu kawalerów Maltańskich, igdy w r. 1609 otrzymał na to zezwolenie ojcowskie, wnet udał się do Malty i po złożeniu ślubów, odbył na morzu Sródziemnem wyprawę przeciw piratom afrykańskim. Mik. Krzysz. Radziwiłł, za zniesieniem się z W. Mistrzem Alofem de Vignacourt, postanowił założyć dla syna kommandoryą w Litwie, przeznaczając na ten cel nabyte przez siebie dobra Stwołowicze i odziedziczoną po żonie Halszce. Eufemii Wiśniowieckiej majętność Pociejki. Odtąd Stwołowicze znane są, jako stolica jedynej kommandoryi Maltańskiej w. W. Ks. Lit. Pićrwszy jej posiadacz Zyg. Karol Radziwiłł, starał się ją przy: zwoicie ozdobić, i sprowadziwszy. z Włoch budowniczego, Wystawił domek Loretański, w którym dotąd pobożni wiele łask za przyczyną Matki Boskiej doznawać mają. Po zgonie Zyg. Karola Wdy nowogr. r. 1642; byli kommandorami jeden po drugim, znani z walicznie ści dwaj bracia Tomasz i Mikołaj Władysław Judyccy, do 1671 r. Następnie rządzili tąż kommandoryą od 1688 do 1719 Kazimierz Michał Pac; od 1728 do końca 1740 Michał Dąbrowski; do 1764 hrabia Jerzy de Saxe, syn Augusta II i Urszuli Katarzyny Bokunówny stolnikówny lit., która była najprzód za Fran. Lubomirskim podkomorzym W. K., i rozwiódłszy się z nim otrzymała od cesarza Karola VI dostojność księżny S. P. R. na Cieszynie, a nakoniec ponowiła śluby małżeńskie z Fryd. Ludwikiem ks. Wirtemberskim dzielnicy Sztutgardzkiej. — Po zgonie Augusta III, za wybuchnieniem w kraju reakcyi przeciw domowi Saskiemu, gdy Karol Radziwił Wda wileński kollator kommandoryi musiał szukać schronienia za granicą, konfederacya Brzeska prowadząca na tron Stan. Aug. Poniatowskiego, prześladując wszystkich stronników dawnego rządu, odsądziła od kommandoryi hrabiego Saskiego, jako cudzoziemca, przyznawszy ją Bartłomiejowi Steckiemu. Po jego zejściu objął Stwołowicze, w niemowlęctwie prawie Ludwik Radziwiłł ordynat Klecki, a następnie dobra te przeszły pod prawo ziemskie. Stwołowicze jest to mała mieścina, nie mająca prócz kommandoryi ianych wspomnień historycznych; pamiętne jednak jest zadaną klęską przez gener. Suworowa, Hetmańowi W. L. Michałowi Ogińskiemu 23 września 1771 r. — Kiedy na sejmie grodzieńskim r. 1793 wypadła potrzeba nowego ursądzenia pod względem administracyjnym posostałej cząstki królestwa, wówczas Wdztwo Nowogrodzkie podzielone zostało na trzy ziemie: 1) Nowogrodzka, 2) Szwołowicka, 3) Słonimska. Tym sposobem Stwołowicze wyniesione na stepień miast powiatowych krótko używały tej prerogatywy wróciwszy niebawaie de rzędu miasteczek parafialnych. — Kościół farny ma przy sobie szpital, fundowany r. 1657 przez jednego z Radziwiłłów.
Sitołpoe nad Niemnem z prawego brzegu naprzeciw Swierfnia, miasteczko książąt Czartoryskich, z przystanią dla statków zwanych wicinami, spławiających zboże z głębi kraju do Królewca, o mil 12 od Mińska. Ta jest główny skład kupiecki żyta, pieńki i t.d. — Bominikanie fandowani r. 1623, i kościół parafialny drewaiany ir oddany przez Alexandra i Zofią z Zienkiewiczów Słuesków kasztełanów mińskich pod tyt, ś. Kaziemierna.
Swierżeń, miasteczko ordynacyi Nieświeżskiej o 21/4 miłe od Mira, o 31/, ed Nieświeża, poobu stronach Niemna zabudowane, niedaleko ujścia rzeki Uszy, ważnym jest punktem handlowym w tej okolicy. Jest te uiejsce składowe na płody surowe, spławiane z Rusi litewskiej Niemnem do Królewca. Mik. Krzyss. RadziWild kasztelan trocki fundował tu 1588 r. kościół farny murowany, pod wezwaniem śś. Piotra i Pawła. Miał on być przes czas niejakiś zborem kalwińskim. Jest także w Swierżaiu koś. z klasz. Bazylianów, którzy mają swoje semiśaryum.
Сноски
424 Wiadomość ta czerpana z archiwum zamku Nieświeżskiega razem z wielu innemi źródłami tu użytemi, udzielaną została. autorowi przez P. L. Kontratowicza archiwistę ordynacyi, za upoważnieniem przyjaznego naukom historycznym krajowym P. Adolfa Dobrowolskiego.
425 Wyszły one z drukarni Ordynackiéj, pod tytułem: Komedye i Tragedye przednio dowcipnym wynalazkiem, wybornym wiersza kształtem i t. d., znamienite, przez JOX. Radziwiłłową Wojewodzinę Wileńską i t. d., słożone, na wspaniałym Teatrum Xiążęcym w Nieświeżu, sprawą najzacniejszych dam i kawalerów nieraz pokazane, teraz przez przytomnego - świadka i wiernego domu książęcego sługę do druku podane r. 1754. W dedykacyi podpisał się: Jakub Pobag Frycsyński kapitan i komendant Żołkiewski. Bez wyrażenia miejsca druku, in folio. Piękne wydanie, wymałój liczbie exemplarzy.
426 Obecnie odnowiony zamek, mieszkalnym jest, i ostał: ki wałów pozostały, ale prócz szacownego archiwum i niektórych portretów familijnych, żadnych już więcej zabytków i pse miątek nie posiada. e Backmeister: Essai sur la Bibliothżque de St. Petersbourg s. 61 powiada: że najgłówniejszóm pomnożeniem tej biblioteki,.było sprowadzenie księgozbioru Nieświeżskiego w f. 1772.
427 Obeenie w dobrach tych, książę Ludwik Witgenstóla utrzymuje wielką fabrykę cukru z buraków.
428 List ten z autentyku archiwum ordynacyi Nieświeżskiéj, umieścił w rozprawie swojój, Ign: Daniłowies, pod tyt: O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824 r.
429 Kochowski, Climacter II p. 441. — Krajewski podług Kochowskiego, tak w swojej historyi Czarnieckiego, jak i w panowaniu Jana Kazimierza, opisujący ten wypadek, ciągle Lachowicze nazywa Lachowicami, co jest omyłką. Jak nazwiska wsi koronnych kończyły się na ice, tak wsi litewskich na icze.
430 Ob. Reszty Rękopismu Jana na Gosławcach Paska, wydane z Cesars. bibl. publ. Petersburskiej, przez Lachowicza. Wilno 1843,str. 90.
431 Metryka Lit.
432 Ob. Akta ściągające się do dziejów zachodniej Rossyi, wydane w języku rossyjs. w Petersburgu 1846, przez Kommiasyą Archeograficzną. T. I, str. 68.
* Położenie tego kościoła odosobnionego od miasta, dało powód do znajomego mieszkającym w okolicy Nieświeża przysłowia: Odsunął się, jak ś. Michał od NMieświeża. (с. 639; знак сноски в тексте не распознан)
* Ob. Latopis Hypacowski, Stebelski. (с. 653; знак сноски в тексте не распознан)