Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

VI. Новогрудское воеводство (часть 1 из 5): оригинал

VI. Новогрудское воеводство (часть 1 из 5). С. 611-637. Польский текст издания.

VI. Województwo Nowogrodzkie

Jedną z najpiękniejszych krain dawnej Polski jest województwo Nowegrodzkie. Odgranicza je na północ Niemen od województwa Trockiego, i województwo Mińskie, od wschodu powiaty tegoż województwa Rohaczewski,i Mozyrski, od południa województwo Brzeskie Litewskie, to jest część Połesia, od zachodu dotyka się Podlasia i graniczy z powiatem Grodzieńskim województwa Trockiego. Taka przestrzeń zajmuje 900 blisko mil kwadratowych najżyzniejszej ziemi, skropionej liczaemi rzekami wpadającemi do Niemna z lewej jego strony. Słowiańska to kraina pegraniczna Litwie, zwana także Czarną Rusią, po upadku państwa Kijowskiego rządzona od udzielnych książąt w jedenastym wieku, napastowana w dwunastym od Litwinów, około połowy trzynastego zupełnie spustoszoną została przez okropny najazd Tatarów Batego pod wodzą Kaojdana. Wtenczas właśnie, jako zupełna niemal pustynia zajętą została około r. 1241 przez Erdziwiłła panującego w Litwie, i do jej państwa przyłączona. Odtąd ciągle należąc do W. Księztwa rządzona była przes namiestników, którzy nie prędko po unii, bo dopiero w r. 1500 tytuł wojewodów uzyskali, i w senacie obu narodów po bełzkich miejsce zajęli. Herb województwa nowogrodzkiego jest, z jednej strony Anioł czarny ' w czerwoném polu, z rozciągnionemi skrzydłami, który jedną rękę prosto na dół spuszczoną trzyma, a drugą się podpiera, z drugiej zaś strony pogoń zwyczajna, Mundur jest kuntusz pąsowy, żupan i wyłogi czarne. — Dzieli się to województwo na 3 powiaty: Nowogrodzki do którego księztwo Słuckie należy, Słonimski i Wołkowyski. Każdy z tych powiatów sejmikuje u siebie, wybierając po 2 posłów na sejm i 2 depulatów na Trybunał. Senatorów jest dwóch tylko: wojewoda i kasze» lan; biskupa nićmo, bo województwo należy do dyecezyi wileńskiej. Urzędnicy ziemscy znajdują się w każdym powiecie, pod przewodnictwem podkomorzego w nowogrodzkim, a marszałków w dwóch dalszych po: wiatach.

Powiat Nowogrodzki

Od samego Nowogródka aż do Nieświćża łańcuch wzniosłych pagórków prserzyna powierzchnią tego powiatu i urozmaica jego położenie. Większe jeszcze wzgórza zajmują część jego nadniemeńską, ale za Nie: świćżom ku Słuckowi rozciąga się płaszczyzna gliniastego gruntu, do najżyzniejszych w Litwie policzona, i za tym ostatnim o 3 mile prawie około Urzecza, koń czy się niziną błotnistą stanowiącą początek Polesia Mozyrskiego. Oblewają ten powiat w części jego górzystej czyli zachodniej, Szczara, Mołczadź i Usza, główne przypływy Niemna w tej stronie. Wschodnią część powiatu stanowią posiadłości domu Radziwiłłowskiego, to jest księztwo Słuckie; ordynacye zaś Nieświeżska i Rlecka, właściwie należą do -górzystszej części czyli zachodniej. Strumienie skrapiające Słuczezyznę wpadają wszystkie do Prypeci, tu zaś źródła swoje mają. W ogólaości powiat nowogrodzki mało ma lasu, gaje tylko brzozowe i dębowe, a gdzie niegdzie niewielkie bory pokrywają jego powierzchnią nader obfitą w pastwiska i łąki. Stołecznóm miastem powiata i całego województwa, jest: Nowogródek, Parva Novogardia, znaczne miasto w części murowane, ze starodawnym zamkiem na gó< rze, o 14 mil ód Grodna. Kronikarze ruscy założenie jego przyznają Włodzimierzowi W., lub Jarosławowi po wyprawie na Litwę r. 1044 409. Inni znowu utrzymują, że Jaropełk syn Włodzimierza Monomacha W. Ks. Kijowskiego zbudował to miasto w r. 1116 410, poraziwszy spólnie z Żywibundem książęciem Litewskim Hleba książęcia Mińskiego. Kiedy najazd Mongołów pod wodzą Kajdana, doszedłszy aż do granic Litwy, spusto= szył i Nowogródek w r. 1241: Erdziwiłł książe Litewski korzystając z pogromu kniaziów Ruskich, zajął pod swoje panowanie opuszczony gród i okoliczną krainę pozbawioną panów. Podniesiony przez niego z gruzów zamek stał się jego częstym pobytem, i'miasto odbudowywać się zaczęło, zwłaszcza że i Tatarów walnóm zwycięztwem odeprzeć potrafił. Brat jego Mindowg (Mendog) objąwszy władzę zwierzchniego książęcia Litwy, założył w Nowogródku stolicę swojego państwa, celem rozszerzenia go nabyciem ziem słowiańskich. Wkrótce, jego przewaśne zwycięstwa nad Tatarami i mniejszemi książętami sąsiedniej słowiańszczyzny, podniesły imie jego u pestronnych, a razem znaczenie no-' wej stolicy. Ale z czasem greźne wypadki osłabiły potęgę W. księcia i zbuntowani synowcewie wspierani od Daniela książęcia Halickiego oblegli r. 1252 Nowogródek, zdobyć gu jednak nie mogli. Zabezpieczywszy się od nieprzyjaciół Mindowg, przyjęciem chrztu podług wyznania rzymskiego i shojarseniem sie z Zakonem Inflantskim, tu był r. 1252 we wrześniu z upoważnienia Papieża Ianocentego IV, koronowany razem z żoną swą Martą na Króla Litewskiego, przez Henryka biskupa chełmińskiego, w obecności arcybiskupa ryskiego Alberta, mistrza inflantskiego Stiikland i wielu innych mistrzów prowineyonalnych i dostojników Zakonu 411.

Zdaje się, iż Mindowg zajęty potém wojną z Ioflantczykami i Tatarami zrobił namiestnikiem swym w Nowogródku syna swego Wojsiełka, po zawarciu pokoju z Danielem królem Rusi halickiej w roku 1258; ale ten zostawszy mnichem, zrzekł się księztwa Nowogrodzkiego w r. 1260 na brata ciotecznego Romana Daniłowic2a. Inni kronikarze utrzymują, że Wojsiełk okrutnie rządził w Nowogródku kiedy był poganinem, ale upamiętawszy się nakoniee, ochrzcił się naprzód w tém mieście, a potem oddany pokucie postrzygł się na mnicha ruskiego i zamieszkał w zbudowanym przez siebie klasztorze około Nowogródka. Po zabiciu zaś ojca swego - Mindowga schronił się do Pińska, i stąd jednak posłyszawszy o zabiciu Trojnata przywłaszczyciela tronu ojcowskiego, wrócił do Nowogródka, skąd r. 1263 był wezwany na W. Księztwo 412. Nowogródek w r. 1274 doznał gwałtownych napaści od niebezpiecznych w owych czasach nieprzyjaciół. Jarun wódz tatarski z niezliczonemi hordami swojemi najechał jego okolice razem z książętami ruskiemi z za Dniepra. Całą zaś wyprawą dowodził książe Halicki. Oblężone jednak miasto tak dzielnie się broniło, że się skończyło tylko na spaleniu jednego przedmieścia; kniaziowie poróżnieni z sobą zaniechać musieli dalszych zamiarów, zwłaszcza że wojska litewskie zbliżały się na odsiecz. Większa jeszcze klęska spadła na ten gród za Witenesa wr. 1314, kiedy W. marszałek Henryk von Plozke podstąpił pod Nowogródek i miasto spalił. Mieszkańcy jednak schroniwszy się z majątkiem do zamku dzielnie się bronili, a tymozasem zabrakło wojsku jego żywności, i Krzyżacy w ostatniém wycięczeniu zaledwo w małej liczbie zdołali powrócić do Prus. W r. 1340 po śmierci Gedćmina piąty syn jego Korijat otrzymał w posiadłość feudalną księztwo Nowogrodzkie; domyślają się nawet że już nim rządził od r. 1329. Po jego śmierci syn Teodor Korijatowicz, ten co był razem książęciem Podolskim, ico w Węgrzech na wygnaniu życie zakończył, panował w Nowogródku za Olgerda do r. 1352. Następnie był książęciem tutejszym Dymitr Korybut dziesiąty z rzędu syn Olgerda. Podobno że i w r. 1391 podczas wyprawy na Litwę Konrada Wallenroda, Nowogródek przez połączonego z nim Witowda spalonym został. Wszakże wypadek ten wątpliwości ulega. Ale to jest. pewniejsza że w r. 1394 Krzyżacy z gościnnóm swojćóm rycerstwem przyszli tutaj, lecz znalazłszy miasto od ' samychże mieszkańców spalone, którzy się zawarli w zamku, odstąpili z niczem, Odtąd już po objęciu rządów Litwy przez Witowda pożar wojny oddalił się z tych stron i Nowogródek przy wzrastającej potędze Litwy długoletniego używać zaczął pokoju. Witowd maprawił zamek nowogrodzki, miasto się powiększało i zabranych w niewolą, lub sprowadzonych z Krymu Tatarów osadzano w niém z rozkazu W. książęcia, Tu w r. 1415 pamiętny zaszedł wypadek. Witowd chcąc usunąć wielkie niedogodności pochodzące z tego, Że dutąd kościół wschodni w Litwie tak wielką liczbę jej ludności obejmujący, zależał od Metropolity całej Rusi w Moskwie mieszkającego, a do tego mając urazę do piastującego dostojność tę Focyusza, postanowił zwołać biskupów greckich w kraju i wezwaćich do wyboru litewsko-ruskiego metropolity. Nowogródek wyznaczo- ' ny był na miejsce soboru, na którym obecni: Teodozyusz połocki arcybiskup, i czernichowski, łucki, chełmski, włodzimirsko-wołyński, smoleński i turowski biskupi, razem z archimandrytami klasztorów zakonnych, usunąwszy z katedry Focyusza na zasadzie kanonów wybrali 15 listopada w cerkwi Bogarodzicy, na metropolitę Kijowskiego i i Rusi Litewskiej, Grzegorza Camblaka rodem Greka 413. — W Nowogródku król Władysław Jagiełło już w leciech podeszły, pojął r. 1422 za żonę po zgonie trzech już małżonek, Sonkę córkę Andrzeja książęcia HoJszańskiego nadzwyczajnie cudnej urody dziewicę. W same mięsopusty Maciej biskup Wileński, ochrzciwszy ją naprzód z greckiej na rzymską wiarę pod imieniem Zofii, uroczyście królowi zaślubił. W Nowogródku stary już Witowd bo 80 lat liczący, ale'jeszcze ducha rycerskiego pełen, powracając z wyprawy w której Psków i Nowogród ukorzył, wojownikom swym i wodzom dary rozdawał. Kazimierz IV odbył tu sejm z samą Litwą tylko, 8 września r. 1448, którego uchwały w wielkiej tajemnicy zacho. wano; celem wszakże jego było uspokojenie szlachty litewskiej zażalonej na koronną z powodu poróżnień na sejmie lubelskim. Za Alexandra Jagielończyka kiedy — "Tatarzy zaczęli najeżdżać spokojną dotąd Litwę: Nowogródek wystawiony był kilkakrotaie na ich łupieztwa. Już w latach 1503 i 1504 Sułtan Byty-Gerej na czele 6,000 Mongołów, blisko jeż groził temu miastu, inna zać horda trzytysięczna okolice jego spłondrowała. Niebezpieczniejszy był ich najazd w r. 1505, bo kiedy senatorowie litewscy wyrzuceni z łaski królewskiej za sprawą Glińskiego zgromadzili się do Nowegródka na radę, jakby do niej powrócić i zapobiedz nadal przemocy tegoż Glińskiego: nagle ukazali się pod miastem Tatarzy. Rezpierzchli się senatorowie, ale Wojciech Gastowd wojewoda nowogrodzki spólnie z Młaskiewiczem borodniczym zamknąwszy się w zamku, walecznie go bronili. Odeszli Tatarowie spustoszywszy miasto, lecz w r. 1506 z większemi się jeszcze siłami w okolieach jego ukazali, gdy walne zwycięztwo pod Kleckiem na zawsze ich zniechęciło od ponawiania mapaści tak głęboko w państwo litewskie. — Kazimierz IV przywilejem brzeskim roku 1444 w sebotę po niedzieli Białej swebody municypalne miastu udzielając, policzył go do głównych grodów Litwy. Nie otrzymał jednakic Nowogódek tak prędko praw niemieckich; dopićre niemi Zygmunt I obdarzył miaste w r. 1511 dnia 26 lipca iadykta 14 na Brzeskim sejmie. Ważny jest jego przywilej i szczegóły ciekawe. Wyjmując król mieszkańców z pod mocy praw litewskich i ruskich, poddaje powadze ustaw miejskich miemieckich, które się zowię magdeburskiemi. Ustamawia wójta z przeznaczeniem trzeciego grosza dlą niego od win i peresudew, a dwóch pieniędzy do kassy ratuszowej, i i nadając omemuż wolną jednę karczmę. Co do mieszczan, ci mają odtąd płacić tylko po 50 złotych Węgierskich do 29 ku, a od opłat zwanych kolęda i włoczebne zostają uwolnieni. Jednakże jeśli się postanowi na wszystkie zamki i miasta królewskie w Litwie podatek zwany serebszczy%na wielka i mała, lub też ordyńszczysna: tę mieszczanie nowogrodzey obowiązani są uiszczać beż żadnej wymówki. Król pozwala im młyn wybudować, obiecuje wystawić ratusz, przy którym będą mieli kramy i jatki ehlebne; a gdyby kaiaź, pan lub bojar, świecki albo duchowny, odważył się stawiać swojekramnice albo jatki, dozwala wójtowi z mieszczanami roz rzucić je; nakoniee daje prawo użytkowania z lasów królewskich na 3 mile na około, tak do budowli jakoi opału. — Sześć ma być rajców miejskich a 8 przysięgłych, w połowie rzymskiej i greckiej wiary, i ci spólnie z wójtem mają wybierać dwóch burmistrzów, jednego rzymskiej, drugiego greckiej wiary. Kupcom przybywającym handlować do Nowogródka, nie wolne nic sprzedawać szczegółowie,.tylko hurtem, to jest: sobole i tchorze po sztuk 40, białki i łasice posto, wosk na kamienie i t. p. 414. Przed zaprowadzeniem prawa magdeburskiego rządził Nowogródkiem, jak innemi miastami które jeszcze z pod praw dawnych ziemskich nie były wyzwolone, horedniczy. Na taki urząd właśnie i na koniustwo nowogrodzkie dał przywilej Zygmunt I roku jeszcze 1510 Janowi Zabrzezińskiemu wojewodzie newogrodzkiemu i marszałkowi lit., z tym jednakże waruakiem żeby za przyjazdem królewskim do tego miasta, dawał królowi sfacyq, to jest dostarczał wszystkiego na kuchnią, i dla koni, oraz zamek oporządził 415. — Ustawa sejmowa z roku 1641 zatwierdzając przywileje Zygmunta III i Władysława IV,. oznaczyła zależaość od juryzdyki zamkowej ulic Kowalskiej, Dubotowskiej, Wileńskiej i Bełczyckiej zich dochodami, Sejm roku 1661 z powodu spustoszenia miasta przez nieprzyjaciół, uwolnił je od podatków na lat cztćry, okrom cła, myta i czopowego, a r. 1676. od stańowisk i ciężarów tak żołnierskich jako i pucztarskich. Ustanowiuny r. 1581 trybunał W. K.. Lit. sądził tu przez 22 niedziel sprawy na przemian z Mińskiem. Z tego powodu sejm r. 1676. zniósł wszelkie w tém mieście konsystencye wojskowe, co następnemi ustawami często ponawiano, z uwolnieniem nawet od hyberny. Tutejsza jednak kadencya Ruską zwana, uchwałą sejmu r. 1775, do Grodna przeniesioną została. Iana konstyt. sejmowa z r. 1676 ratusz nowogrodzki. z kamienicy Wilhemiczowskiej przerobiony, we wszelkich prawach z inneini ratuszami zrównała. -- Historya religijna tego miasta niepoślednie miejsce zajmuje w ogólnych jego dziejach. Sądząc z listów od Gedćmina do Papieża i miast hanzeatyckich w r. 1321 pisanych, zdaje się Że już w tej epoce Dominikanie mieli tu swój kościół; cerkiew zaś obrządku wschodniego sięga odleglejszej epoki. Nie wiemy z pewnością daty założenia fary, wszakże podług wszelkiego do prawdy podobieństwa Witowd musi być jej fundatorem.

Mury jej starożytne wznoszą się na górze, w tóm miejscu podług dochowanej tradycyi, gdzie za pogańństwa stała świątynia Perkuna. Tu w kaplicy widać dobrze dochowany pomnik od Jana Rudominy kaszielana nowogrodzki: go wzniesiony dla poległych towarzyszów broni w pamiętnej r. 1621 z Ottomanami pod Chocimem walce 416. — Dominikanom kościół i klasztor wystawił, opatrzy wszy funduszem Krzysztof Chodkiewicz wojeWuda wil. ński, brat sławnego Jana Karola. Bazylianów Unitów fundował około roku 1632 Adam Chreptowicz podkomorzy nowogrodzki, Benifratrów zaś Kazimierz Leon Sapicha. Są tu również klasztory z kościołami Franciszkanów i Dominikanek, — Rcforma religijna wcześnie, be w drugiej pełowie 16 wieku sawitała do Nowogródka. Naprzód usadowiło. się wyznanie helweckie i kościół sobie zbudowało, przy którym obewiązki pastora sprawował Jon Zygrowiusz. Leczi aryanizm znalazł obok tego licznych zwolenników, z któremi zaciętą dysputę odbyli w styczniu r. 1609 katolicy, Osobno zaś kalwini, a na ich czele Zygrowiusz dysputewali publicznie 9 stycznia r. 1616 z Benedyktem Briwilias Jezuitą Nieświćżskim 417. Nie długo się jednak zestałi w tóm mieście różnowiercy, penieważ r. 1618 z rozkazu Zygmunta III. zamknięto zbór akatolików z najsurowszym zakazem odprawiania nadal nabożeństwa. — Pożar dnia 8 maja roku 1751 wielkie szkody zrządził w mieście, spłonęły bowiem kramy, ratusz, kancelaryn, kościeły Jezuitów, Dominikanów, Franeisckanów i Dominikanek, a przytém 167 domów. — Stanisław August zwiedził Nowogródek reku 1784 dnia 23 września jadąc z Nieświćża na sejm grodzieński, i oglądał kościoły, zwaliska zamku, sądy i archiwum grodzkie, Miasto lubo na wyniosłości położone, jest jednak błotniste dla złego bruku. Tatarzy zamieszkali ta w liczbie 400 głów, mają swój meczet drewniany, Żydzi dwie synagogi, w ogóle zaś mieszkańców zaajdoje się przeszłe 2,000. — Nowogródek ma szkołę wydziałową, to jest wyższą czyli gimnazyum, sądy ziemskie i grodzkie, oraz starostwo grudowe. Tuż przy mieście naprzeciw zwalisk zamku wznost się góra zwana dotąd Mendogową, przedzielona od nich drogą do Lubeza wiodącą.

Nieświóż miasto główne ordynacyi tegoż nazwiska domu książęcego Radziwiłłów, z wielkim zamkiem, gdzie jest zwykły pobyt ordynatów, opasane wałem i w znacznej części dobrze zamurowane, a wielu pięknemi gmachami kościelnemi ozdobne. Zamek chociaż stylem budownictwa nie zalecający się, dla rozległości jednakże murów swoich trzema wieżami podniesionych, ściągający uwagę, leży obok miasta obwarowany wałami i oblany stawami do rzeki Uszy uchodzącemi, a z miastem groblą tylko jest połączony. Pićrwsza wzmianka o Nieświeżu znajduje się u łatopisów ruskich pod r. 1224, w którym Jerzy książe nieświćżski poległ w bitwie z Tatarami, Dawna to była osada pogranicznych Litwie Słowian, żyjących pod naczelnictwem swoich kniaziów, którzy zrazu potężniejszym władcom w Kijowie, Haliczu lub Włodzimierzu Wołyńskim podlegagali, a może nawót do Mińskiego księztwa należeli, potém zaś w piérwszej połowie 13 wieku stali się poddanemi WW. Książąt litewskich. Jeszcze w r. 1388 w chwili pierwszego skojarzenia się Litwy z Polską, Grzegorz i Jan książęta nieświćżcy należący do zwierzchności Dymitra Korybuta panującego w Nowogrodzie Siewierskim, przyłożyli swe pieczęci razem z innemi bojarami tegoż księztwa, do pisma zapewniającego za siebie i za swego władcę, wierność Władysławowi Jagielle i królowej Jadwidze. Około roku 1430 siedział na nieświćżskiej dzielnicy dosyć szeroko rozciągającej się, Fedko czyli Teodor ze krwi książąt litewskich pochodzący.

Niewiadomo kiedy jego plemie wygasło, to tylko pewna że Nieświćż w wieku 15 stał się własnością potężnego. domu w Litwie Kiszków; całe zaś księztwo wraz z Ołyka i połową Łachwy dostało się ostatecznie około roku 1533 Radziwiłłom, po zmarłej w tym roku Annie Kiszczance wojewodziance trockiej, trzeciej żonie Jana Brodacza Radziwiłła kasztelana trockiego, marszałka W. Lit. Syn jego Mikołaj zwany Czarnym, wojewoda wileński marszałek i kanclerz W. Lit., otrzymawszy. r. 1547'od cesarza Karola V przywilej na tytuł książę: cy, piérwszy zaczął się pisać książęciem na Ołyce i Nieświeżu. W owej epoce Nieświćż był miastem drewnianóm, dzieląćém się na stare i nowe, a mieszkańcy jego składali się z chrześcian rolników, albo sług ksią: żęcych i z żydów kupczących z głębszą Rusią. Opodal miasta wznosił się zamek drewniany, może i część murów mający, w którym na mocy przywileju Zygmunta Augusta w Wilnie r. 1551 danego Radziwiłłowi Czarnemu, złożone było archiwum głównych przywilejów W. Księstwu Lit. służących. Miasto używało już nie- -których przywilejów handlewych udzielonych mu przes tegoż króle, ale nie było jeszcze wyzwolone z pod praw i zwyczajów ziemskich. Pośród niego stał kościół para: fijalny katolicki, ś. Ducha, od Kiszków zapewne fundowany, i cerkiew grecka starożytnego załoścnia, Radziwiłł Czarny przyjąwszy około r. 1553 wyznanie helweckie, jak w innych dobrach swoich tak i tu, kościół ów farny spółwyznawcom swoim oddał. Sprowadzony przes niego r. 1559 z Wielkopolski podobno, Wawrzyniec Krzyszkowski na ministra do tego kościoła, nowy ruch wprowadził do Nieświćża. Uczony i w kwestyach religijnych ciągle zagłębiający się, wpływając potężnie na umysły wszystkich obywateli miejscowych i ekolicznych, zniewolił naprzód Macieja Kawieczyńskiego rządcę dóbr Nieświćżskich do założenia w mieście drukarni r. 1562, do której na zawiadowcę sprowadził znanego Daniela z Łęczycy, pińczowskiego drukarza. Wytłaczano więc zrazu książki duchowne kalwińskie, a między ianemi nowy testament przedrukowany s Biblii Brzeskiej r. 1568, z pewnemi zmianami. Lecz umysł Krzyszkowskiego ciągle postępujący w reformie religijnéj, zaczął się zaraz od śmierci Radziwiłła t. j.. od r. 1565, skłaniać do aryanizmu. W krótce wdając się coraz więćéj w polemikę z kalwinami, zupełnie się z niemi rozstał, i nakłoniwszy Kawieczyńskiego i brata jego, oraz wielu szlachty województwa Nowogrodzkiego do przyjętéj od siebie nauki, Nieśwież uczynił siedliskiem socyniańskiem w Litwie. Sam został superattendentem tego wyznamia, a drukarnia zajęła się odtąd ogłaszaniem samych już prawie ksiąg religijnych dla Socynianów i polemicznych przez Grzegorza Pauli, Budnega, samegoż Krzyszkowskiego + innych pisanych. Wtenczas te się ukazała owa dziś rzadka, biblia socyniańska przekładu Szymona Budnego, drukowana w Nieświeżu r. 1570 przez Daniela z Łęczycy, i drugi raz tamże r. 1579 na nowo wytłoczena. Tak przez lat kilkanaście utrzymywało się ognisko aryańskie w fém miejscu, aż dopóki synowie Czarnego Radziwiłła nie porzucili wyznania helweckiego, a raezéj aż póki jeden z nich Mikołaj Krzysztof swany Sieroiką, dziedzic Nieświeża nie powrócił ostatecznie na łono kościoła katolickiego. Wszakże i om nawet pomimo całéj żarliwości nowonawróconego, nie zaraz zajął się sprawami religijnemi swojéj okolicy rodzinnéj. Podróże, publiczne zatrudnienia, wyprawy wojenne i nakoniec pielgrzymka do ziemi swiętéj, wielką część jego męzkich lat zajęły. Dopiero w r. 1585 po powrocie z Jerozolimy, osiadłszy w Nieświeżu, czynnie się urządzeniem swoich majętności i podniesieniu miasta poświęcił, Naprzód 8 maja t. r. pierwsze położył fundamenta zamku Nieświeżskiego, jako przyszłéj kolebki swojego plemienia. Potém kościoł farny opuszczony, czy też odebrany reformatorom, oddał Jezuitom dla których w przeciągu dwóch lat (1586-88) wymurował przy nim obszerne kollegium i darem majętności Lipska z 8 wsiami, wieczyście opatrzył. Następnie poprawa stanu miasta stała się celem jego usiłowań. Sprowadzeni od księcia z kraju i z zagranicy doskonalsi rzemieślnicy, osiadający w Nieświeżu gromadniéj kupcy, potrzebowali zapewnienia gruntowniejszego ich bytu i opieki, gruntowniejszego i bardziéj zastosowanego do ich losu prawa. Umiejąc to ocenić oświecony dziedzie, udał się do króla Stefana z proźbą o nadanie praw magdeburskich Nieświeżowi i gotowy projekt mu przedstawił. Jakoż wyszedł 23 kwietnia r. 1586 w Grodnie podpisany przywilej Batorego dla Nieświeża. Przezeń miasto porównane w swobodach swoich ze wszystkiemi miastami królewskiemi w Litwie, otrzymując prawa: magdeburskie z apellacyą od magistratu do dziedzica, wyjęte zostało z pod wsselkich innych juryzdykcyj krajowych, tak ziemskich jako i grodzkich. Mieszkańcy jego uwolnieni od opłaty na groblach i mostach po kraju na zawsze, aod ceł w Litwie pobieranych do lat pięćdziesięciu. Przytćms ustanowione są prócz targów dwa jarmarki: jeden na Zielo. ne Świątki, drugi tygodniem przed Bożem Narodzeniem, obadwa po niedziel dwie trwające. Taki przywilej królewski, dał początek drugiemu zaraz od dziedzica 18 czerwca ft. r. wydanemu, w którym książę Sierotka zaręczając trwałość nadanych ustaw dla miasta i dochowanie ich w całości przez siebie i potome ków swoich, przeznaczył za księgę praw obowiązójących odtąd mieszczan Nieświeżskich: "Zwierciadło Saskie przekładu Pawła Szczerbicza z r. 1581. Szeroka jest treść tego przywileju i warta pamięci. Przezeń ustanowiony jest wójt i uposażony sześciu włokami gruntu, po którego zejściu, sposób wybierania następcy oznaczony; wybór zaś burmistrzów i rajców wójtowi i mieszczanom przyznano, zapewniając appellacyą od urzędu miejskiego do księcia i następców jego. Mieszczanie otrzymali tym przywilejem wieczystą własność swoich placów bez wszelkiéj opłaty i wolność rozrządzania się nią zupełną. Oprócz tego na pożytek wspólny całego miasta oddane wszystkie w niém browary, słodownie, gorzelnie, łaźnie, kramy, jatki, postrzygalnia i woskobojnia z ich dochodami. Nakoniec miasto otrzymało na własność dziedziczną sto włók ziemi, z pewnemi warunkami, a mianowicie: żeby ci, co uwolnienia od czynszów nie mają, płacili po kopie groszy, z przeznaczeniem dochodu stąd na różne potrzeby wedle dawniejszych zapisów i nadań książęcych, jakoto: na szpital miejski 40 kop gr. lit., na szkołę 24, na organistę 8 kop, ostatek zaś miał się składać do skrzynki miejskiéj. Mieszczanie s placów swoich, do 50 lat według nadania królewskiego, pe groszu, a zć sta włok po korcu żyta proboszczowi obowiąsani byli dawać. Książę tymże samym przywilejem, zachował dla siebie prawo pobierania myta targowego, podusznego i pomiernego, niewięcéj jednak jak 40 kop groszy lit. do roku, i to na przyszłość tylko, po upłynieniu pięćdziesięcioletniéj swobody. Wszakże zato ursąd miejski obewiązany został do wymurowania ratusza, bramy jedaéj większej od przyjazdu z Mira, i drugiéj mniejszéj dla zamknięcia miasta. Zniesiono tłoki do żniwa, dotąd przez mieszczan odbywane, z warunkiem: żeby każdy z placu osiadłego, pe jednym pręcie wału około miasta zaczętego usypał. Poleciwszy wreście książę, żeby się mieszczanie wywdzięczając królowi sa nadane swobody starali murować, wymagał od urzędu miejskiego corocznego rachowania się na ś. Marcin na ratuszu z dochodów i rozchodów miejskich, przed dziedzicem i miastem. Prócz tych wszystkich nadań, jakiemi książę w tym przywileju Nieswież obdarsył, warował jeszcze: ażeby miasto ludzi wszelkiego stanu, nietylko od używania praw ed króla mu nadanych nieoddalało, ale gdy ktokolwiek prawo miejskie przyjmie, a gdziekolwiek z towary swcmi jechać zechce, żeby mau świadectwo pod pieczęcią miejską wydane byłe. I żydzi nie zostali od tego wyłączeni, którzy. jednak nie magdeburgii, ale pod jurysdykę zamkową poddani byli—'Tak więc książę Mikołaj Krzysztof stał się drogim fundatorem niejako i odnewicielem Nieświeża; en zaZłożył zamek, na którym już wymieniony pizywiléj pode pisał, obwarowywać zaczął miasto,.sbudował i upesażył szkołę i szpital. Prócz tego za orędownictwcm książęcia, utworzane zestało bractwo miłosierdzia, bo Sierotka prócz właściwéj sobie rządności, miał serce tkliwe na nędzę bliźniego, i skory do wspierania nieszczęśliwych, zwykł był mawiać nieraz: niech mnie. mie zowią Radziwiłł, ale Rad żywił. Król Stefan zatwierdzając takie rozporządzenia ks. Mikołaja Krzy- ' sztofa nadał miestu herb czyli pieczęć, mającą wyc brażać: »z jednej strony na tarczy połowicę orła czarnego, jakby wzdłuż przeciętego z zupełną głową, z drugiéj dziesięć zrębów krzywo wyniesłych, błękitną, czerwoną i żółtą farbą na przemian malowanych.. W krótce potóm Nieśwież, tak podnoszący się w budowach i swobedach swoich, stał się głównóm miastem ordynacyi, przez pakt familijny między księciem Sie» roiką, a jego braćmi Albertem i Stanisławem, w Grodnie 16 sierpnia r. 1586 ustanowionej. Nowy ordynat gorliwie przykładając się do wzrostu tego miasta, wy-. dał r. 1589 ważne urządzenia względem mieszkających tu żydów. Przywilej dla nich wydany, zawiera w sobie jeden szczegół godzien uwagi. Żydzi zostali obowiązani do zamykania, nietylko na nor jak zwykle, ale przez całe trzy dni wielko-tygodniowe, czwartek, piątek i sobotę, ulicy swojej z obu końców. Klucze powinni byli natenczas składać na urzędzie zamkowym, który miał obowiązek przestrzegać, ażeby nikt ze starozakennych nie wychodził do miasta, i nawzajem: że-. by rosogniona rozpamiętywaniem męki Zbawicieła wye obraźśnia chrześcian, nie wywierała zemsty na potomkach prześladowców Chrystusa. Radziwiłł chciał mądrze zapobiedz swawoli, może nie tak mieszezan samych, jak żaków szkoły Jezuickiéj, 2 przesądów czasu wynikającej. — Trzy znakomite fundacye kościelne powstały w Nieświeżu za czasów tego pierwszego i znakomitego ordynata. On sam wymurował naprzód Jezuitom wspaniałą świątynię w stylu korynckim i w kszłałcie krzyża z kopułą r. 1589, którą aż w r. 1601 - konsekrowano, a roku 1590 ufundował kościół ś. Eufemii z klasztorem Benedyktynek, gdzie się znajdują grobowce dwóch córek Sierotki. Żona zaś jego Eufemiia z książąt Wiśniowieckich, osadziła konwent Bernardynów r. 1598 i pewnym funduszem ich opatrzyła. Zdaje się także, iż książę Sierotka pierwszy zbudował za miastem, gdzie potém pałac A/ba powstał, dom letai zwany Eremitorsum. Wzniósł on alabastrowe grobowce dla dwóch swoich córek w kościele Benedyktynek, siebie zaś w sklepach kościoła jezuickiego pogrześć kazał, w stcoju pielgrzymskim, w jakim podróż do Jerozolimy odbywał—Najstarszy syn jego Jerzy Radziwiłł kasztelan Trocki, używając dostatków przez ojca nagromadzonych, przyjmował r. 1617 na zamku Nieświeżskim już otoczonym wałami i osadzonym armatą, idącego z wojskiem ku Moskwie królewica' Władysława. Jeden ze spółczesnych obecny temu przyjęciu (418 powiada: »że cechy wyszły z chorągwiami, na wale strzelano z dział, kiedy królewic wjeżdżał na groblę do miasta i do zamku; a gdy zaczęto już pić za zdrowie J. królewicowskiej Mości, taki był grom z dział osadniczych, że ledwie okna w domach całe zostały. Pan Trocki z wielkim przepychem ugościwszy królewica i dwór jego, podarował mu dwa największe działa, królewicz zaś trzeciego dnia wyjechał.» — Władysław. IV królem -zostawszy, wydał r. 1633 przywilej potwierdzający. dawne nadania Nieświeżą, który od myta i ceł na lat 12 uwolnił, i jarmark, na 24 lutego przeniósł. Była to epoka wzrostu i pomnażającej się pomyślności miasta, które jednakże podzieliło w krótce los całego kraju, gdy gwiazda jego zaćmiła się pod niefortunnóm panowaniem Jana Kazimierza. Roku 1654 wojska cara Aleksego Michajłowicza, po zwycięztwie pod Szkłowem nad Januszem Radziwiłłem odniesioném, większą część Litwy aż za Mińsk ku Wilna zajęły. Nieśwież w zapasach tej ciężkiéj wojny, razem z wielu innemi miastami, powiększéj części w popiół został ubrócony. Stany Rptej mając wzgląd na straty od mieszkańców poniesione, od wszystkich podatków istanowisk żołnierskich do lat czterech miasto. uwolniły (419. Jednakże wśród zajęcia Litwy przez obce wojska, korzystał z każdéj sposobnéj pory do umocnienia miasta, Michał Kazimierz Radziwiłł, i tak mocną załogą swoim kosztem utrzymywaną je opatrzył, że Nieśwież najściślej opasany w r. 1660 przez Chowańskiego, zdołał utrzymać długie i ciężkie oblężenie, z którego dopiero zwycięztwo Czarnieckiego pod Lachowiczami, stanowczo go ocaliło. Jednakże klęski jakie spadły w owéj wojnie na to miasto, przyprowadziły je do wielkiéj nędzy. Tak zaś usilnie, srogą tę niedolę jego mieszkańców przekładał stanom ordynat na sejmie r. 1661, że ustawa tegoż sejmu, prócz zapewnienia zwrotu Radziwiłłowi poniesionych kosztów na obronę Nieświeża, uwolniła też miasto na lat cztery od stacyj żołnierskich i.pudatków, oprócz ceł królewskich i czopowego (420. Król Michał r. 1669 uwolnił znowu mieszczan od myt i ceł na zawsze, a od cła główego na lat 15, co konstytucya: sejmowa r. 1670 do lat 20 przeciągnęła (, z powodu jak wyraża, klęsk od nieprzyjaciół i przechody wojsk krajowych miastu zadanych, i przez wzgląd obwarowania jego, które książe Radziwiłł do skutku przyprowadza dla większego bezpieczeństwa i ozdoby państwa. Spokojność powrócona w kraju, pozwoliła odetchnąć mieszkańcom Nieświeża i wybrnąć pomału z ubóstwa, Czynnie dopomagał do tego książę Michał Kazimierz, pan rozumny i rządny. Jednym z dowodów chwalebnych jego 'usiłowań do podniesienia zniszczonej: stolicy Ordynacyi, jest jego uniwersał 20 stycznia roku 1673 ogłoszony, W którym zachęcając do osiedłania się w Nieświeżu, zapewnił przybylcom wszysthie swobody prawem niemieckiem warowane, z wolnością w każdym czasie wyniesienia się z niego. Jakoż garnęli się liczni osadnicy do miasta, a dwie nowe fundacye kościelne, przydały mu więcej ruchu, i przyczyniły się do ozdoby jego. Pierwszą z tych uczynił Bazyli Bakanowski podstoli Smoleński, r. 1672 dla Dominikanów, wsparty przyłożeniem się książęcia. Zrazu wybudowano Im drewniane Oratorium, lecz wkrótce wymurowanfy był kościół i komsekrewany ped wezwaniém ś. Jana Chrzciciela. W prezbyteriam znajdują się dawne portrety fundatora i księcia Michała Kazimierza, a w ostatnich czasach umieszczono w ołtarzu obraz Bogarodzicy łaskami słynący. Druga fundacya w r. 1673 Opactwa Benedyktynów za miastem z kościołem ś. Krzyża, jest dziełem samego księcia, który im summę 36,000 złp. na dobrach swych zapisał. Nie tąk rych-. ło jednak, bo aż przez Karola Stanisława Radziwiłła. syna pierwotnego fundatora, nowa ta osadą duchowna w zupełności dokończoną została, i sejm dopiero aż w _r. 1690 ją zatwierdził. Słowem musiały te wszyst=: kie nadania i nowe zakłady polepszyć nieco byt mieszczan, i postać miasta porządniejszą uczynić, kiedy przejeżdzający przez Nieświćż w roku 1678 do Mb. skwy, Tanner Czech razem z ks. Michałem Czartoryskim posłem do Cara, pisze w dzienniku swojéj podróży: że tu widział mury otaczające miasto, obszerny rynek, piękne domy, i zamek otoczony wałami i fossą, opatrzony w spiże. Wstąpienie na tron Jana III pódało sposobność ks. Michałowi Kazimierzowi, jako mężowi siostry królewskiéj, wyjednania nie tylko aprobaty poprzedzających przywilejów, i ochronienia mieszczan od opłaty ceł i myta, lecz nadto innego jeszcze przywileju, przez który król w nagrodę za mężne po kilkakroć odpieranie nieprzyjaciela i utrzymanie mia- _ sta Nieświeża otoczonego przeważnemi nieraz jego sie łami, ustanowił tu dla polepszenia bytu obywateli miejskich czteroniedzielny jarmark od 25 sierpnia zaczynać się mający (421. Katarzyna z Sobieskich Radziwillowa po zgonie męża raądząc preęz lat 12 ordynacyą, ważną przysługę jej oddała urządzając stan kupiecki w Nieświeżu. Ustawę w tym oelu dla cechu kupieckiego napisaną, król Jan HI na. sejmie r. 1681 dnia 2 kwietnia zatwierdził. Opnócz tego, żydzi tamtejsi przez swoję ciągłe nadużycia, ściągnęli uwagę „tój pani i byli powodem do polecenia danego magistratowi Nieświeżskiemu (r. 1688 d. 21 lutego w Żółkwi), aby odtąd do żadnych urzędów miejskich nie byli przypuszcząni, a podczas targów i jarmarków nie ważyli się czynić żadnych poborów. Za jej epoki także Jan III inny jarmark ertero-niedzielny od wstępnej niedzieli naznaczył (422. Pomimo tych wszystkich środ- ' ków, stam miejski. w Nieświćżu przez klęski wojenne przyszedłszy do wielkiego upadku, nie mógł być tak łatwo z niego podźwigniony. Przemyślniejsi i obrotni żydzi, korzystając ze wszystkich sposobów zbogacenia się, zagarnęli po ustaniu wojay cały handel od zubożanych mieszczan. Szlachta i możne duchowieństwo, zaczęli pabywać od nich w części domy, płace i grunta; reszta ich przechodziła w obee ręce za długi, przez zastawy, a nawet i przez legata, Tym sposobem „stan miejski zaledwo staraniem Sierotki utworzony w Nie. świeżu, pomimo nadanych mu swobód, znalazł się w przeciągu jednego. tylko stulecia na schyłku swojego istnienia. Ząradzając temu ze swojej strony syn Kata. rzyny Rądziwiłłowej książę Karol Stanisław, wprzód ' Podkanclerzy a potóm Kanclerz W. Lit., przy objęciu -() Przywilej roku 1682, nią 26 marca, datowany w Jaordynacyi, rosporządzeniem swojém 4 kwietnia r. 1692 w Białej wydaném, włościan swoich którzy osiedli w mieście chroniąc się wojny de daty powyższej, uwolnił z poddaństwa i pod prawa miejskie oddał, wszy ' stkie jaryzdyki szlacheckie i duchowne w Nieświeżu zniósł i miastu okupować je pozwolił, a mieszezańom długi zaciągać bez wiedzy magistratu surowo zabronił. Zaledwo przy takich usiłowaniuch podupadłe miasto. dźwigać się. niece zaczęło, kiedy powtórny najazd Szwedów, napełnił Litwę howemi klęskami długiéj i ciężkiéj wojny. Od początku r. 1706 Karol XII wyprawiwszy się z Polski do Litwy celem wyparsia Angusta II, z wojskiem pelskiem, oraz posiłkami saskiemi i rossyjskiemi w Grodnie stojącego: pomimo całéj swej uwagi na to miasto zwróconej, nie omieszkał wysyłać w głąb kraju podjazdów swoich dla zdobywania. miejsc warownych i niszezenia majętności należących do stropników Augusta. Do najgerliwszych między niemi, należał właśnie Kanclerz Radziwiłł. Podpałko: wnik szwedski 'Trautfetter jeden z takich partyzantów, dowiedziawszy się, że 1,500. kozaków z pod dowództwa Mazeppy, nieprzyjętych w zamku Nieświeżskim przes miejscowego komendanta, rozłożyło się w samóm mieście: postanowił napaść ma nich niebawnie. Tyt kuńcem mając 180 jazdy swojj poszedł do Nowogródka i sabrawszy z sobą tamtejszy garnizon szwedzki złożony z 270 konnicy, udał się najspieszniéj z całą tą siłą do Nieświeża. Tak zaś przezornie urządził swój pochód, że jeszcze przed świtem d. 13 marca stanął przed miastem. Wnet kazawszy zsiąść z koni dragonom, uszykował z nich trzy bataliony, a resztę jazdy zostawił w odwodzie, i co prędséj niedawszy się obejrzeć kozakom, bramy opanował. Wtenczas Szwedzi ze wszech stron uderzyli na nich, lecz kozacy dzielnie się 'browmili. Stanąwszy na rynku w szyku bojowym,. zawalili ulice seń wychodzące jak mogli najlepiej i silnym ogniem przywitali Szwedów, którzy jednak tak ich przewyśszali taktyką i bronią, że kozacy stracili dowódzcę swego i 300 łudzi w zabitych, oraz cztćry działa. Tymczasem Trautfetter rozkazawszy przybyć swojej konnicy, opanował wszystkie ulice, ażeby nikt nie mógł ujść z pogromu. Wszakże 500 kozaków zdoało [przedrzeć się i osadzić jeden z klasztorów Nieświeżskieh, a resztą schroniła się do domów rynek otaczających, skąd tak zaczęła rzęsistą strzelbą dokuczać Szwedom, że dowódca ich zmuszony był sapalić miasto. Zginęło wówczae w płomieniach około 600 kozaków, do niewoli zaś dostało się ich stu ośmdzie-. sięciu. Go do tych którzy się zawarli w klasztorze, Trautfetter musiał im dać pokój, gdy napaść nie była. by łatwą, a rozkaz zniesienia innego oddziału kozaków powoływał go śpiesznie do Lachowicz (423. Nie ta był koniec wszystkich. nieszczęść Nieświćża i ruiny jego dziedzica; król szwedzki uwziąwszy się na zgubę Augusta II, postanowił zniszczeniem posiadłości wiernej jemu szlachty, zmusić ją do opuszczenia strony saskiej. Miasto wprawdzie spalone, dogadzało widokom Szweda, ale zamek Nieświeżski stał nietykalny, mocno obwarowany i w załogę stosowną opatrzony. Karol zamierzył go zdobyć, i w tym celu opuściwszy Lachowicze niedawno opanowane, z moenym oddziałem pał: kownika Creutz, poszedł do Nieświeża. Zamek tamtejszy jak go Szwedzi wówczas znaleźli, miał cztery bastiony, porządne kontraskarpy, i'wały w dobrym stanie, na których stało 17 dział spiżowych i cstćry żelazae. Za przybyciem króla szwedzkiego do miasta 10 maja r. 1706, jego adjutant jeneralny Rosenstierna wezwał natychmiast z rozkazu królewskiego, dowodeę załogi zamkowej, dwieście zbrojnych liczącą do poddania się. Odmówił dowodca, a Karol XII kazał mu powiedzieć: że jeśli natychmiast nie odda warowni, i jeżcli zmusi Szwedów chociaż do jednego wystrzału, będzie powieszony z całą swoją załogą. Po takiém zapowiedzeniu dowódea przerażony i większością sił nie- ' przyjacielskich i groźbą króla, którego powodzenie i samo imię już postrach wzniecało, za upływem czasu do namysłu danego, zdał się na łaskę i poszedł w niee wolę. Wkrótce jednak całéj tej załodze Nieświeżskiéj wrócono wolność, z pogrożeniem śmiercią, jeżeli się kiedykolwiek odważą wojować przeciw królowi Stanislławowi Leszczyńskiemu, lab królowi szwedzkiemu. Wtenczas to po stopieniu dział wałowych, wszystkie warownie zamku Nieświeżskiego zostały zburzone z rozkazu Karola XII, dla tego że należeły do Kanclerza Radziwiłła, a miasto z okolicznemi włościami zrabowane i do reszty prawie spalone. '

Сноски

409 Karamzin II, przypis. 35—i str. 140.

410 Jest to domysł Narbutta III, str. 273—4.

411 Narbuli naznacza ten pamiętny obrządek w mieście swanóm w kronikach pruskich Nayenpille, T. IV, str. 135. Nie możemy przyjąć takiego twierdzenia, póki na to oczówistszych dowodów nie będziemy mieli; bo to, co nasz dziejopiś tak w miejseu przytoczonóm jako i w T. VII, str. 83 w dodatku utrzymuje o Nauenpille i o Nowogródku, niczego nie wyjaśnia, i wcale nie osłabia podania Stryjkowskiego o koronacyi Mindowga w Nowogródku, o którym mówimy i który istotnie był jego stolicą WÓWCGzas.

412 Latopis Hypacowski pod r. 1262. Ob. Zbioru Ruskich Latopisarzy T. III. Petersb. 1843.

413 Karamzin v, 204—8.— Latopis Danil. 238. — - Kulczyński Appendix ad Specim. Ecel. Rut. p. 75.

414 Prywilej dany miestu Nowhorodskomu na prawo Maydohurskoie, y na inszyie roznyie prawa y wolnosti ich Metr. Lit ks. 194, fol. 728.

415 Ten przywilej pisany w Piotrkowie r. 1510 Lutego 30 Indykta 13. Metr. Lit. ks. 194, fol. 551.

416 Pomnik jest marmurowy, na którym w wypukłej rzeźbie wyobrażony jest sam dowodca Jan Rudomina, klęczący w całej postaci. Obok niego klęczy dziewięciu towarzyszów broni, a wszyscy są bez głów, które są u ich stóp złożone, na znak, że Turcy jeswoim zwyczajem poucinali. W górze pomnika znajduje się wizerunek Panny Maryi Rożańcowej, na tablicy zaś marmurowej następujący napis: Anno Dni 1621. Diem Natalem Virginis Mairis anlecedenie sub Chocimo in Valachia, ob fractas et fuigatas legiones Outomanicas, Germano Georgi Rudominae Du: siatski Aulico et Dapifero Suae Rae Mtis gloriose desiderato, cum pluribus commilitonibus, ipse superstes et victor Joannes Rudomina Dusiatski Castellanus Novogrodensiś et Centurio Hastątorum militumm, Divae Tutelari gratus clementi posuit an. 1643 mai 1 die. Jerzy Rudomina Dusiatski Trukczasz i Dworzanin Je. K. M. Dalej wypisani 'są polegli w boju towarzysze: Wieliczko, Taliszewski, Bykowski, Czudowski. Mogilnicki, Woyna. Tyszkiewicz, Osipowski.— Drugi napis grobowca nieznaczący jest. Kasztelan Rudomina, który w tej bitwie z 720 jazdy swojej odparł wielkie tłumy Turków, i sam był ranny w ramie z muszkietu, a brata stracił: naznaczył wieczysty fundusz na nabożeństwo za poległych dusze. Oparł go zaś na dobrach Połoneczce i Krukowiczach, należących do siebie.

417 Dysputacya ta Nowogrodzka wyszła w Lubezu r. 1616.

418 Maskiewicz w Pamiętnikach.

419 Vol. Leg. IV. fol. 474 anno 1674.

420 Vol. Leg. IV. fol: 822. konstyt. 1661 Tit. Miasto Nie-

421 - (') Przywilej w autentyku uszkodzonym, znajduje się w archiwum miejskiem.

422 worowie.

423 Adlerfeld: Histoire mili: de Charles XII, Amsterd:. 1740 T. II.:

* Vol. Leg. V. fol. 11. (с. 632; знак сноски в тексте не распознан)