Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

I. Виленское воеводство (часть 6 из 8): оригинал

I. Виленское воеводство (часть 6 из 8). С. 233-251. Польский текст издания.

Ereoewo albo Krew, o 5 imil od Oszmiany, małe miaste drewniane, z pięknemi rozwalinami starożytnego umku, i starostwo. Sławne to jest i wiekopomnemi wypadkami w dziejach litewskich uświęcone miejsce. Posępne położenie jego między rozłogiem dwóch łańcutchów nagich pagórków, okolice bezleśne kamieniami gęsto usiane, zdają się uprzedzać przybywającego tam, że to Jest scena krwawego dramatu, który się ta przed kilku wiekami odegrał. Zamek ten stołeczny niegdyś księztwa krewskiego, dziedzictwo Olgerda, leżał w dolinie eblanej od północy strumieniem, od wschodu małym stawem. Zwaliska jego otoczone są teraz z innych stron Iąkami, lśóre dawniej zapowae wodą zalane, ubezpieczały warownię od napaści nieprzyjaciół, nieznających jeszcze ognistej broni. Mury do dziś dnia pozostałe, z czerwonej cegły bez tynku jak zazwyczaj wzniesione, mogły mićć z górą 20 łokci wysokości. Obwód ich prostokątny -z jednego boku długi jest na sto kroków, z drugiego na 140. Dwie bramy od południa i wschodu ze zwodzonemi zapewne mustami prowadziły do wnętrza obwodu, na którego obszernym dziedzińcu była wielka sadzawka i niektóre budowle drewniane, a w rogu murów między południem a wschodem niewielka wieża do mieszkania i obrony, znacznie nad mury wywyższona. Strzelnice u góry ścian zamkowych i gdzie niegdzie drewniane blanki, co pozostałych dotąd belek dębowych końce okazują, służyły rycere stwu do rażenia zbliżających się napastników. Do obwodu murów tych przytykała zewnątrz ich w rogu od 'północy wzniesiona wielka baszta, blisko 20 łokci w kwadrat przestronna, a więcej niż na trzy piętra prócz dołu wysoka. W niej to były mieszkania nietylko ' dla przywodców załogi, ale i dla książąt w których dzielnicy, różnemi cząsy Krewo zostawało. Dotąd jeszcze w groźnych jej rozwalinach, otwory trzypiętra-< wych okien gotyckich widzieć się dają, a pod niemi u spodu małe okno więzienia zamkowego. Podstawa ted baszty aż do wysokości sześciu łokci nad ziemię, jes z wielkich kamieni polowych, tak jak i wszystkie mury na około: wyżej zaś, ściany wszystkich piąter, chociaż.z tegoż materyału murowane, wielką jednakże i gładką cegłą podwójnie wewnątrz i zewnątrz są wyłożone. Główne komnaty książęce musiały być na drugiém piętrze, miarkując ze śladu najszerszych okien jaki dotąd pozostał; a sama baszta była zapewne daleko wznio-. ślejsza, bo nad oknami trzeciego piętra jest jeszcze otwór, który służył za miejsce do wnijścia ku wierzchołkowi baszty na wschody, albo do jakiegoś mieszkania. Firewo z całém księztwem aż do większej Berezyny rozciągające się w podziale Litwy przez Gedemina pomiędzy synów około r. 1338 dostało się Olgerdowi. Tu syn jego Jagiełłv po niespodzianej zmianie rządu w Wilnie r. 1381, źrzucony z wielkiego księztwa od stryja swego Kejstuta, wrócił z matką księżną Julianną; jako do ojczystej dzielnicy sobie na utrzymanie się oddanej. Ale od Krzyżaków podburzany i wspierany, opuścił wkrótce to ustronie, a przemógłszy podejściem stryja, znowia do władzy przyszedł. Na jego miejscu powrócił do Krewa r. 1382 stary bohater i ostatni obrońca bałwochwalczej Litwy, Kejstut książe Trok i Żmudzi, lecz jako niewolnik w kajdany okoty. Bez względu na wiek i dostojeństwe osadzono go zaraz w więzieniu, które było w głębi owej baszty, którąśmy opisali. Tam ciemnością i wilgocią otoczony, przez jedne tylko małe okienko, którego otwór dotąd w całości widzieć się daje, poglądał na dzienne światło; i tam eztery doby w towarzystwie wiernego sobie pacholęcia przepędził. Tymczasem zguba jego na dworze Jagiełły postanowioną została, może nie przez wyraźny roze kaz W. książęcia, z widocznej jednak chęci pozbycia się raz na zawsze niebezpiecznego więźnia, może nawet przez zabiegi. Maryi siostry Jagiełłowej a żony Wojdylły; którego Kejstut powiesić kazał?.Cóżkolwiekbądź, piątej nocy weszli do więzienia, Proksza podesaszy Jagielły s bratem Bilgenem, a z niemi Mostew, Getko uniegorzania s Krewa, Lisica, Żybintis pokojowiec W. kuięcie i Kuczuk ziemianin, i złotym sznurem od ferezyś Kejstata udusili 131. Chciano potóm i z synem jego Wsłowdem również postąpić, wszakże osadzono go

w. komnatach książęcych na zamku. Lecz Anna żena młodego Witowda, która miała pozwolenie od. wiedząać codzień męża, znalazła w swej miłości środek ocalenia jego. Przebrawszy sługę swą, czy też samę aiebie sostawiwszy w zamku, ułatwiła ucieczkę Ws. tewdowi, który potém naród swój do takiej potęgi i sławy podnieść umiał 132. — W rok_po tych wypadkach usocniony Jagiełło w zwierzchności swej nad Litwą, zamierzy wszy zasiąść tron Piastów i rękę Jadwigi osięgaąć, tu w sierpniu (r. 1388) przyjął posłów polskich i węgierskich, i tu zawarł w Wigilią Wniebowzięcia P. Maryi z niemi układ określający warunki, pod jakiemi miał panować nad Polską. —Od r. 1387 posiadał księzwo. krewskie Alexander Wigunt, najulubieńszy brat Jagiełły, i najzdolniejszy, aż do r. 1391, kiedy od zadanej trucizny z powszechnym Żalem życie zakończył. Po bezpotomnym, Krewo przyłączone zostało do wielkiego księztwa litewskiego. i odtąd zostawszy starostwem przynosiło w r. 1782 kwarty rocznej złp. 2,010. Je. dnakże podczas najazdu Tatarów na Litwę za króla Alexandra, zamek tutejszy zburzony od nich został i miasteczko zniszczone. Powracający z Moskwy w ro: ku 1519 poseł cesarski Herbersztein zastał go już opustoszałym 133. Pomimo tego juryzdykcya zamkowa zawsze się utrzymywała; są bowiem akta okolicznych majętności w zamku krewskim aktykowane i przyznawane po roku 1500. Ratusz długo mieścił się w budynku drewnianym w obwodzie zwalisk zamkowych stojącym, gdzie był zapewne i gród. Ale się potém spalit. Do óśmiu kościołów parafialnych wyznania rzymskiego, w dzień zniszczenia bałwochwalstwa Perkuna fundowanych w Litwie, należało i Krewo. Sam kościół drewniany r. 1387 tu założony, powstał zapewne na zwaliskach jakiejś świątyni pogańskiej. Kazimierz IV r. 1440 fundacyą tę odnowiwszy, dobra Puciłow i Łoszko (Łosk) oraz dziesięcinę kościołowi nadał, roku zaś 1626 Gastoldowie fundusz probostwa powiększyli. O 2 wiorsty od miasta Krewa przy drodze do Smorgoń ' po prawej stronie, daje się widzieć góra na 10 sążni wyniesioną nad poziom, stromo w ostrokrąg skopana, którą dotąd nazywają Horodyszczem. Wierzchołek jej zajmuje org przestrzeni, ale tak jest wydrążony w kształcie owalnym głęboko, że ściany owalu tworzą okop na 2 sążnie wysoki. Wewnątrz wyraźne ślady studni, a wszystko tak zewnątrz jak wewnątrz najpiękniejszą murawą porosłe. Roskopując tę górę widać rozmhite warstwy ziemi, co oczewiście pokazuje że była ku wierzchołkowi przynajmniej sypaną. Podług podania gminnego, stąd aż do zamku krewskiego szedł podziemny. lech, tak szeroki że sześć koni obok siebie zprzężonych można było przezeń prowadzić, Góra ta jest niewątpliwie dawném grodziskiem czyli warownią, sięgającą odleglejszych czasów niż założenie samego zamku w Krewie. O wiorstę od tego grodziska znajdują się cztćry wysokie mogiły starożytne, zwane pospelicie w Litwie Kurkanemi 134. W Krewie mieszkał czas niejakiś ów znajomy w dziejach wychodziec Ruski, książe Kurbski, który od Zygmunta Augusta dzierzawę tę otrzymał. Tatarowie owi osadnicy Witoldowscy, zamieszkują znaczną część parafii krewskiej, a między niemi są i tacy którzy ed kilkunastu dymów folwarki posiadają; meczet zaś jest we wsi Doubucisskach pod Krewem. Krewo jest miastem Rptej, prawem magdebarskiém sądzi się i na pieczęci Leliwy używa.

Boruny mała mieścina do wsi raczej pedobaa, ź klasztorem i kościołem księży Bazylianów którzy tu szkołę pebliczną utrzymują, obdarzane prawem miejskiém, o mil 3 od Oszmiany. W pięknej okolicy Borun żyznemi pagórkami i zielonemi gajami zapełnionej, a osiadłością gęstych wsi i dworów inne przewyśszającej, znajdują się owe Bójucśszki z falwarkiem Wolanowem, ulubione dziedzictwo uczonego Andrzeja Wolana, najgłówniejszego obrońcy i rozkrzewiciela wyznania kalwińskiego w Litwie. Tu najwięcej swoich ksiąg pelemicznych napisał, tu żywot swój głośny na początku 17 wieku zakończył.

SSmorgonie miasto o 5 mil od Oszmiany na trakcie do Mińska, dziedzictwo w [6 wieku możnej niegdyś rodziny Zenowiczów. Jeden z nich Krzysztof Wojewoda Brzeski Lit. założył tu zbór kalwiński, ale syn jego zostawszy katolikiem, oddał kościół ten proboszczowi rzymskiemu. W r. 1626 pamnożyły się zapisy pobożne ma tę świątynię. Anna Zofia Zenowiczowna kąsztelanka połacka, poszedłszy za mąż r. 1668 za Albrychta Radziwiłła kasztelana wileńskiego.i ordynata nieświeżskiego, wniosła tę majętność w dom Radziwiłłowski, Smorgonie długo słynęły szczególniejszym przemysłem mieszczan swoich, którzy się trudnili hodowaniem i uczeniem niedźwiedzi, oprowadzając je po całej niemal Europie i okazując zdziwionemu gminowi ich tańce, i nadzwyczajną karność tych drapieśnych zwierząt. Słynęła więc po całej Polsce taka szkoła, żartobliwie akademią smorgońską zwana; a zatém poszły różne przysłowia, jak np: „uczeń z smorgońskiej szkoły; — gagatek smorgoński i t. d.

Lebiedziow, miasteczko drewniane przy trakcie z Wilna do Mińska, o 15 mil od Wilga, a o 11 od Miśska, starodawna dziedzina książąt Holszańskich, z.których Alexander Algimuntowicz fundował tu r. 1476 kościół parafialny, uposażony hojniej w r. 1542 od Pawła ks. Holszańskiego biskupa wileńskiego. Ostatni ten potomek imienia swego, między innemi dobrami i Lebiedziew testamentem Zygmuntowi Augustowi zapisał (Metr. Lit. Ks. I); jednakże przeszedł on do rąk Radziwiłłów i do końca prawie 18 wieku u nich zostawał. Był tu oddawna zbór kalwiński murowany, zapewne przez którego z Radziwiłłów pod koniec wieku 16 założony. Od r. 1704 już przy nim kaznodziei nie było, tylko z Żupran dojeżdżał, wszakże zbór Lebiedziewski, jest jednym ze czterech kościołów wyznania helweekiego w dystrykcie wileńskim, które aż do końca panowania Augusta II w całości zostały.

Mołodeczno, miasto drewniane nad rzeką Uszą wpadającą do Wilii, (dziś w powiecie wilejskim) o mil 9 od Mińska, skąd wielka droga idąca z Mińska rozdziela się na dwa trakta, do Wilna i do Izisny, dziedziczne Ogińskich. Pićrwszą wzmiankę o tem miejscu ' znajdujemy w dziejach pod rokiem 1389, bo Dymitr Korybut książe Nowogrodu Siewierskiego w Mołodecz: nie t. r. w d. I6 grudnia wydał dokument zapewniający wierność swą hołdowniczą Władysławowi Jagielle i królowej Jadwidze. Po nim przeszły te dobra do książąt Zbarażskich, którzy zamek obronny i błotnistemi Jąkami zasłoniony wystawili. Ogińscy późniejsi wła- - ścieiele przerobili go na rozległy. i piękny pałac. Kościół parafialny drewniany zbudowany roku 1758, oddany został Trynitarzom, których tu osadzili w murewanym klasztorze Tadeusz i Anna z Radziwiłłów Ogińscy, w roku 1762. Zakonnicy ei posiadają bibliotekę dość liczną. Niedaleko stąd są źródła małej Berezyny. (W Mołodecznie, miejscu. pamięlam w roku 1812 pobytem Napoleona, utrzymywana była szkoła publiczna pod wiedzą uniwersytetu wileńskiego).

fSiwir, miasteczko drewniane, dziedziczne w 16 wieku razem z okolicznemi wsiami książąt Swirskich, przedane z czasem Radziwiłłom, wróciło znowu do Swirskich, aż nakoniec za rozdrobnieniem i upadkiem zupełnym tego imienia wyszło z ich rąk. Leży nad bardzo pięknóm i rozległóm jeziorem o 2 mile od koryta Wilii, od Wilna mil 12, od Świencian mil 6. Na zachód miasteczka na wysokiém wzgórzu jest dwór także Świrem zwany mieszkanie aż do naszych czasów Świrskich książąt, z których ostatni wyzuty własną bodaj winą ze szczupłego już mienia, błąkał się po domach obywatelskich, żyjąc z jałmożny, ale gorliwie i arystokrałycznie broniąc swojej mitry książęcej 135. Nad samém miasteczkiem wznosi się na kilkadziesiąt stóp wysoka i ręką ludzką sypana góra, podobna krewskiej, na wierzchu płaska: posada dawnego zamku Świrskich, kiedy jeszcze istotnie mogąc się nazwać książętami, nad obszernym powiatem w około panowali. Założycielem jego miał być Dowmont książe litewski syn Romunta, w XIII wieku. Kościół parafialny tutejszy z probostwem do najbogatszych w województwie wileńskiém należącém, fandował roku 1452 książe Jan Swirski. Z razu drewniany, kosztem księdza Gaspra Jasińskiego proboszcza i za pomocą Kozielła chorążego oszmiańskiego w roku 1653 został wymurowany, i pod wezwaniem świętego Mikołaja roku 1654 konsekrowany. Około r. 1570 kiedy wszystka prawie szlachta na około Swira mieszkająca przyjęła wyznanie helweckie, i sami Świrscy do nich się przyłączyli; kościół tutejszy został opuszczony 136, a znaczne fundusze probostwa rozebrane przez sąsiadów. Dopićro w r. 1598 kiedy już reforma chwiać się w Litwie poczynała, Mikołaj Koryzna kanonik wileński objąwszy za instrumentem biskupim Beneficium Swirskie, wytoczył proces o zabranie całego funduszu jego, niejakie-. muś Rosce podkomorzemu oszmiańskiemu, posiadaczowi dóbr stykających się z plebanią Świrską. Następca jego Ke. Wojciech Kulczyński pilnie tę sprawę popierając, większą część rozszarpanego fanduszu odzyskał, tak że do najpóźniejszych czasów probostwo tutejsze za najbogatsze uważaném było. O milę od miasteczka Świra jest okolica Świrskiemi zamieszkana, to jest cała wieś podzielona na chałupy rolnicze z gruntami, między drobnych ale dziedzicznych właścicieli. Pomimo tego że ich sąsiedzi nazywają książętami, ale niemi zapewne nigdy nie byli; jest to raczej szłachta mająca swoje nadąnia na ziemi Swirskiej dzielnicy, za zasługi wojenne lub służbę domowi książąt Swirskich czyniozą. Z tem wszystkiém mają oni razem z książętami swego imienia, prawo kollacyi plebanii Świrakiej 137. Oprócz tego cośmy powiedzieli o Świrze, jest on jeszcze miejscem pamiętnóm w bistoryi krajowej. Tu właśnie król Stefan Batory rozpoczynając w r. 1579 wojnę o Inflanty z Iwanem Wasilewiczem, kazał ściągnąć wszystkie wojska w piérwszych dniach lipca t. r.; dokąd sam wyjechawszy z Wilna 30 czerwca, zaraz za przybyciem odbył popis ekazałej Jazdy litewskiej, mianowicie rot Radziwiłłowskich i Jana Kiszki krajczego W. Ks. Lit. Potém złożył rade wojenną, na której przeważyło zdanie królewskie, żeby nie iść prosto do Inflant, lecz do zdobywania Połocka się obrócić. W skutek tej rady Batory wydał ze Swira, 12 lipca datowaną odezwę, czyli jak dawniej zwano, Manifest do wojska, wyborną łaciną przez siebie napisany, i zaraz na trzy języki, polski, węgierski i niemiecki, dla zrozumienia żołnierzy swych co się z tych trzech narodów składali, wytłumaczony 138.

Miadzioł, sądowe miasto leży na wzgórku oblanym wodami nader pięknego jeziora zwanego Miasiro, o mil 18. od Wilna, a 20 od Mińska. Wązki szlak ziemi przedziela je od innego jeziora zwanego Narocz około mil 7 w obwodzie mającego, które jest największém jeziorem w Litwie. Andrzej Sakowicz kasztelan trocki fandował tu kościół farny około r. 1454, pod tytułem ś. Stanisława. W tém mieście dla nader wielkiej rozciągłości powiatu oszmiańskiego odbywały” się przez długi przeciąg czasu, sądy grodzkie a nawet i ziemskie, ale w r. 1775 przez konstytucyą sejmową zostały przeniesione do Postaw. Starostwo Miadzielskie opłacało w ro. 1782 kwarty złp. 2.000. —Ną przeciwnym brzegu jeziora Miastra lcży Stary Miadzioł, miasteczko dziedziczne niegdyś Koszczyców; z tych jeden, Antoni Starosta Zarzecki, osadził tu Karmelitów bosych roku 1754 kwietnia 24, wymurowawszy dla nich klasztor z kościołem konsekrowanym t.r. w d. 15 sierpnia, oraz Kalwaryą. Relikwie ś. Justyna przywiezione tu z Rzymu przez fundatora, sprowadzają do tego kościoła, mnóstwo pobożnego ludu. Znajdują się w nim portrety i groby Koszczyców. Tu jest właśnie parafia Staromiadziolska. Trzecie jezioro Miadzioł zwane i o pół mili od miasta Miadzioła leżące, ma wyspę na której są ślady zamku, podobno Radziwiłłowskiego. Prócz tych dwóch miejsc jedne nazwisko noszących, jest jeszcze Nowy Miadzioł, później Kobylnikiem nazwany, o kilka mil od tamtych odległy, dawne dziedzietwo książąt Świrskich. Ciż książęta w liczbie siedmiu, między któremi był Andrzej Pietkowicz kanonik wileński, potwierdza-. jąc r. 1463 fundacyą przodków swoich, kościoła paraf: ś. Andrzeja, nowe mu nadania poczynili w ziemi okolicznej i dziesięcinach, do czego nawet część miasteczka. dodali. W roka 1533 Wojciech i Andrzej książęta Swir-' sey sprzedali dobra te (28 maja Indykta 6) za 400 kop groszy lit. Olbrychtowi Marcinowiczowi Gastoldowi Grofowi z Murowanych Geranojń (Metr. Lit. Ks. I lit. V. n. u. u ).

Żodziszki małe miasteczko parafialne, nad brzegiem Wilii w pięknem położeniu, nabyte w r. 1523 od Podbipiętów przez Jana Zabrzezińskiego marszałka W. Lit. Wdę. Nowogrodzkiego, syna owego Jana Zabrzezińskiego, którego Gliński zabił. Późniejszy dziedzic Krzysztof Komar wymurowawszy tu kościół ś Trójcy, fundował w r. 1612 grudnia 20 plchanią i szkółkę; Jezuici zaś posiadłszy z czasem tę majętność, wymurowali tu nad Wilią wielki klasztor. LŁyntupy małe miasteczko z kościołem parafialnym drewnianym fundowanym r. 1459 przez Andrzeja Dowgerdowicza Wdę wileńskiego, a później odbudowanym r. 1700 od Jana Władysława Brzostowskiego kasztelana trockiego. W 17 wieku mieli tu kalwini zbór przez czas niejakiś.

fSiwienciany, miasto drewniane (dziś główne powiatu zawilejskiego, czyli swienciańskiego), zdaje się być dawną osadą litewską bodaj nawet od Krzyżaków już znaną. W 16 wieku kiedy je Gastoldowie trzymali, wielkie puszcze zalegały okolice Swiencian. Witold fandował kościół paraf. z drzewa, który odbudowany w r. 1638 konsekrował Abraham Wojna biskup wileński pod wezwaniem WW, Świętych. Zygmunt III potwierdził fundusz ziemny dla tego probostwa. Daugieliszki (od wyrazów litewskich Doug gilis, co znaczy bardzo głęboki), miasteczko drewniane i starostwo znaczne, o 4 mile od ŚSwiencian a 16 od Wilna, odwieczna własność Gastoldów. Wojciech Gastold Wda wileński kanclerz W. Lit przeniósł tu z Sieniszek kościół fundowany przez Barbarę Narbutowiczawą reku 1511, i założył parafią roku 1526, zostawiwszy w Sieniszkach kaplicę. Królowa Barbara Radziwiłłówna wdowa po Stanisławie Gastoldzie i właścicielka tych dóbr, zapisała je umierając mężowi swemu Żygmuntowi Augustowi. Tym sposobem Daugieliszki stały się starostwem. Znajdowały się w kościele Daugieliskim groby tej sławnej rodziny. Kanclerz Lit. Plater astatni possessor emfitentyczny tego starostwa, kązawszy zdjąć z palca jednego z Gastoldów pierścień formy piramidalnej zakończony dyamentem, oddał go jako zabytek starożytności królowi Stanisławowi Augustowi. Mieszkańcy miejscowi utrzymują że to miasteczko było niegdyś daleko większém tak dalece, że się w nim znajdowało ze 40 gorzelai i browarów.

Postawy, nad rzeką Miadziołką, miasto sądowe (dziś w powiecie dziśnieńskim) od Wilna o mil 18 położone, w którém odbywają się sądy kadencyami z Oszmianą, dla wielkiej rozległości powiatu oszmiańskiego, przeniesione tu na mocy konst. r. 1775 z Miadzioła. Jest to dziedzictwo mężnej niegdyś rodziny Deszpotow Zenowiczow, z których Jan Zenowicz fundował tu roku 1522 kościół drewniany parafialny, odbudowany przez jego potomków w r. 1760. Postawy były waśném stanowiskiem wojenném, gdzie się artyllerya polska zbierała, wtenczas kiedy Stefan Batory idąc pod Połock przeciw Iwanowi Wasilewiczowi w r. 1581, całe wejsko przez te okolice do Dzisny prowadził. Tuż przy mieście Stanisław Biegański sekretarz królewski z Żoną Anuą, fundowali r. 1640 Franciszkanów klasztor z kościołem. Od czasu reformy akademii wileńskiej ' po apadku Jezuitów, to jest od r. 1780, utworzono szkołę tak zwaną podwydziałową w Postawach, która do rządu szkoły głównej wileńskiej należeć zaczęła. W drugiej połowie 18 wieku wielka majętność ta stała się własnością jednego z najznakomitszych mężów publi. cznych w kraju, Antoniego Tyzenhauza podskarbiego nadwor. lit. Pamiętny ten minister i prawdziwie postę. powy człowiek, zaprowadziwszy ulepszone gospodarstwo i ożywiwszy przemysł w Litwie, i tu zostawił ślady swoich chwalebnych usiłowań. Za niego Postawy z nędznej drewnianej osady, zamieniły się w piękne murowane miasteczko, On tu porządnemi domami zae murował rynek w kwadrat, wzniósł wielki czworokątay pałac, domy sądowy i szkolny, pomurował młyny, założył fabryki papieru i wyrobów płóciennych 139. — W jednym z fołwarków do tych dóbr należących jest wał z jednego boku otwarty i do jeziora przypierający, który musiał być koszem tatarskim niegdyś, bo uprawiając ogrody wśród niego znajdujące się, wyorano raz garnek monet kuficznych bagdadzkich srebrnych. IDuniłowicze mała mieścina na trakcie z Wilna do Połocka (dziś w powiecie wilejskim). Kościół parafialny drewniany fandacyi Jaua Dymitrowicsa na Wołkołacie Dołmata Isajkowskiego podkomorzego oszmiańskiego,, klucznika wileńskiego r. 1624,, na nowo odbudowany w r. 1690 i funduszem opatrzony, przez Elżbietę z Isajkowskich Białłozorową chorążynę lit. — Tu w wielkim ołtarzu jest obraz Panny Maryi Częstochowskiej w srebrzystą sukienkę obleczony. Taż Białłozoruwa wspólnie z mężem swym Krzysztofem Starostą Upitskim reku 1693 czerwca 13, założyła i bogato nadała Dominikanów, którzy mają tu wielki murowany klasztor z takimże kościołem. Duniłowicze niegdyś dziedzictwo książąt Holszańskich, należały do liczby tych dóbr, które Paweł książe Holszański biskup wileński, testamentem r. 1551 zapisał Zygmuntowi Augustowi.

Dolhinow, miasteczko drewniane niedaleko Wilii, a nawet blisko jej źródeł, niegdyś dziedzictwo książąt Druckich Sokolińskich (dziś w powiecie wilejskim) o mil 13 od Mińska, a o 4 od Wilejki odległe, przy drodze pocztowej z Mińska do Dzisny, licznemi targami i jarmarkami dawniej słynne, leży na granicy województwa mińskiego. Karol i Ewa Druccy Sokolińscy fundowali w niém kościół paraf. katolicki z drzewa r. 1704. Tu podług miejscowych podań zaszła potyczka za Jana Kazimierza między Litwą a oddziałem ruskim w roku 1661; ślady jej pozostały dotąd w okopach nad rzeką Serweczem wznoszących się.

ŁŁuczaj miasteczko dziedziczne Ogińskich blisko od Postaw na trakcie połockim. Jeznici fundowani tu r. 1766 od Elżbiety z Ogińskich księżny Puzyniny (tej samej która się znakomitym darem przyczyniła do założenia obserwatoryum wileńskiego), mieli piękny idu. śf kościół murowany pod tytułem ś. Tadeusza Apusela, który po ich kassacie stał się parafialnym. lane mniejsze miasteczka w powiecie oszmiańskim są: Surwiliszki z kościołem uposażonym w r. 1603 przez Bohdana Koryznę, które to dobra dziedzic ich Hilary Połabiński marszałek W. Ks. Lit. r. 1678 Jezuitom wilńskim darował; Narwiliszki z murowanym gotyckim klasztorem Franciszkanów fundowanym 1-7 październikar. 1617 przez Dorotę z Zenowiczów Szorcowę, na ' wyniosłej górze lasem porosłej, w prześliczaném położenia; Bienśca z klasztorem Bernardynów fundowanym r. 1700 przez Michała Kociełła podskarbiego W. Lit.; Taboryszki, ojczyzna i dziedzictwo Wojciecha Tabora biskupa wileńskiego, nad rzeką Mereczem w pięknóm położeniu, z klasztorem drewnianym Karmelitów trzewieskowych fundow. przy kościele paraf. przez Michała Ważyńskiego pisarza W. Lit. późniejszego dziedzica; Horodniki, wieś z kaplicą na górze, do dóbr Bołtup należąca, od' znanego badacza starożytności Chodakowskiego (Czarnockiego) za starożytne grodzisko poczytana (obecnie pamiętna grobem Jędrzeja Sniadeckiego, który tu spoczywa pod pięknym z marmaeru kararyjskiego pomnikiem); IDziewieniszki, starostwo; Wojstom z kościołem uposażonym r. 1491 przez Stefasa Radziwiłła; Zuprany starodawna majętność Radziwiłłów z wielkiemi i pięknemi lasami, gdzie był zbór kalwiński w 17 wieku i trwał jeszcze w początku panowania Stanisława Augusta. Tu kalwini litewscy sie raz synody swoje odbywali. Żuprany podczas konfederacyi tarnogrodzkiej spalone zostały; Wslejka (dziś powiatowe) starostwo płacące w roku 1782 kwarty złotych pols. 1955; Markow o mil 9 od Osz. miany, starostwo w żyznych gruntach płacące w roku 1782 kwarty złp. 3161; Zabrześ gniazdo imienia Zabrzezińskich, z których Jan Wda trocki zginął zdradziecko z ręki Glińskiego; Wołożyn ojczyste książąt tego imienia, już wygasłych, gdzie Józef Bogusław Słuszka późniejszy dziedzic fundawał r. 1681 Bernardynów (dziś Tyszkiewiczów); Komaje z kościołem murowanym fundacyi r. 1606 Jana Rudominy Dusiatskiege, Wojskiego brasławs. (obecnie Sulistrowskich); Hoduciszki, wielka majętność niegdyś Kisaków, s których Stanisław wprzód kanonik wileński, a potém bie skup wileński r. 1608 ufundowawszy tu kościół paraf. oddał te dobra na wieczność kapitule wileńskiej 140; Graużyszki wieś kościelna w pięknem położeniu między łąkami (Graużas po litewsku znaczy piękny) założona podług powieści Stryjkawskiego przez Graużę jednego ze trzech wodzów książęcia litews. Erdziwilła; it. d.— Powiat oszmiański zasiany jest prawie mnóstwem mogił starożytnych czyli kurhanów, zwłaszcza koło Olszan i Borun. Między niemi jest wiele grodzisk (Horodyszcz) litewskich lub sławiańskich, o których nawet tradycya już zaginęła. Największe z nich, są: góra sypana przy drodze z Olszan do Borun o ćwierć mili ed pierwszych, ze śladem studni na azczycie; do 30 łokci wysoka, ktorą lud Horodyszczem i Ciwałą Bożą nazywa; góra warowna pod wsią Montuciszkami na trakcie. z Oszmiany do Krewa, w obwodzie 560 kroków mająca, na 10 sążni wyniosła, z przekopem na około, Szańcem od gminu zwana i wodą niegdyś oblana rzecz. ki Ponarki, z odwięcznemi drzewami; góra zwana Żygiańska przy drodze z Olszan do Graużyszek, niedaleko rzeki Łostajki, także poczytana u mieszkańców za Horodyszcze, gdzie wykopywano dawniej blaszki jakieś, rurki szklanne i stare pieniądze i t. p. 141. Język litewski między ludem wiejskim trwa dotąd w powiecie oszmiańskim: naprzód ku granicy powiatu lidzkiego, w Drziewieniszkach, Narwiliszkach i Surwiliszkach, w Lipniszkach,. Gieranońnach i w okolicznych włościach; od wileńskiego powiatu, w Graużyszkach, Wialbutowie, Klewicy, a z drugiej strony w parafii Solskiej około Jakientan; od granicy powiatu nowogródzkiego, w Baksztach starostwie, w parafii Trabskiej około Tokarzyszek, w całej parafii Iwiejskiej (Lwie). Jadąc z Oszmiany traktem olszańskim do Wiszniewa, nie ma mowy litewskiej; dopićro się zaezyna. W Łhazdunach. Są tam wśród mowy ruskiej, wioski po litewsku mówiące, znajduje się nawet w okolicach tamecznych starostwo zwane Łofewskie. Równieś mówią po litewsku w tej części powiatu dawnego oszmiańskiego, która obecnie składa powiat zawilejski, jak np. około Świencian, w Dangieliszkach, i t. d.

Сноски

131 Stryjkowski 2 właściwą sobie prostotą pisze: — »Tam był (Kcjstut w Krewie) nad wodą w smrodliwey wieże, którą ieszcze i dziś widzimy murowaną, wrzucony i osadzony mooną strażą. Piątey potym nocy Kieistut Gediminowic Xiąże przesławne, dzielne, mę-, żne, w fortelach i w staczaniu rozmaitych bitew przeważne, przemyślne, murem Litewskim nieprzebitym i basztą mocną przeciw naiazdłom Niemieckim będąc, drugi Achilles, Hector, Aiax, Ulisses i Hercules Litewski i Żmudzki, udawion iest z rozkazania Jagiełłowego.»

132 Ob. mój artykuł w Noworoczniku Mezapominajki rok 1844. pod tytułem Krewo.

133 -„Creva oppidum cum castro deserto» są jego wyrazy. Ob. Rerum Moscov. Commentarii. Antverp. 1557..pag. 150.

134 Nazwisko to Krewo znalazłem w odległej stronie od tutejszych okolic. W nadaniu Jakóba Arcybiskupa Gnieźnieńskiego r. 1290 d. 21 października (Indictione tercia in die Sanctarum XI milium virginum) Bertoldowi Opatowi Cystersów w Byszowie (de Byssovia) dziesięcin biskupich w posiadłościach zamku Nakło, między wyliczonemi wsiami, które w zamian owych dziesięcin Cystersi arcybiskupowi ustąpik, znajduje się Krevo (może z łaciny na polskie tłumacząc Krzew).

135 Wiadomości miejscowe o Świrze winniśmy uprzejmości zaamienitego naszego powieścio-pisarza Ignacego Choedśki, który z tak rzadkim talentem i tak powabnie obrazy spólnej obu nam. siemi litewskiej, umiał przedstawić.

136 Łukaszewicz w nader ważnćóm i ciekawóm dziele sWojóm: Dzieje Kościołów wyznania Helweckiego w Litwie (Tom II, str. 83) w Pozn. r. 1843 drukow., wspomina o zborze kalwińskim w Swiranseh mającym się znajdowsć. Chociaż są Swirany, majętność między Kobylnikiem a Komajami położona o kilka mil od Swira, wszakże mamy wątpliwość czy nie będzie to raczej wśmienka o zborze w Swirze, a nie w Swiranach.

137 Lud w okolicy Świra, z ruska już mówiący, przekonany że szlachta z okolicy Świrskiej równie pochodzi od książąt, jak ci którzy dziedzicami dworu byli, żartując z ich ubóztwa obok mitry książęcej, ułożył dwu-wiersz uszczypliwy: »Szumi Dąbrowa, — Jedzieć Kniaż po drowa!.

138 Edietum Regium Suirense ad milites. ob. Pistoryusza Polon. Histor. Corpus. T. IIL p. 118.

139 Teraz kiedy to piszemy, w pałacu Postawskim znajduje się szacowny zbiór zoologiezny i piękna galerya obrazów, utworzone staraniem uczonego naturalisty hr. Konstantego Tyzenhauza, który ważnóm swojém dziełem pod tytułem: orni(ologia, zaszczytne miej. sce zajął w literaturze polskiej.

140 Czcigodny biskup teraźniejszy wileński ks. Cywiński będąc jeszcze officyałem i dziekanem kapituły wileńskiej, wymurował swoig kosztem w Hoduciszkach piękny kościół.

141 Winienem wdzięczność panu R. Zienkowiczowi za dostarczenie mi wielu wiadomości tyczących się powiatu oszmiańskiego, o tych zwłaszcza miejscach w których sam nie byłem.