I. Виленское воеводство (часть 4 из 8): оригинал
I. Виленское воеводство (часть 4 из 8). С. 181-207. Польский текст издания.
Do ważniejszych czynności jego wówczas w Wilnie, nałeży przyjęcie poselstwa od Gdańszczan, nadanie inwestytory Wilhelmowi Kettlerowi na księztwo kurlandzkie 83 i zagajenie układów z Ludwikiem XIII o wyzwolenie Jana Kazimierza uwięzionego z rozkazu kardynała Richelieu _w zamku francuzkim Cistcron 84. Złąd po wszystkich tych sprawach udał się król do wód w Baden, dokąd mu towarzyszył lekarz nadworny Maciej Lettow rodem z Wilna. Roku 1642 odbyła się tu za bytności królewskiej wielka uroczystość kościelna z processyą na cześć ś. Józefata męczennika, którą poprzedził przegląd wojsk za miastem; r. 1643 w Wilnie przyjmował Władysław Waldemara królewica duńskiego, jadącego do Moskwy dla starania się o rękę earownej Fudoxii. Po tych wszystkich dniach wesołości, które król w stolicy litewskiej dotąd przepędzał, nadszedł z kolei czas smutku i żałoby; r. 1644 królowa Cecylia z przestrachu na polowaniu od dzika, poroniwszy płód nieżywy, i sama 24 marca na zamku wileńskim umarła. Krócej bawił król w tém mieście r. 1648, bo umyślnie tu prawie zjechał dla pokazania go drugiej swojej małżonce Ludwice Maryi; ale czas swój spędzał pożytecznie dla kraju, zasiadając często na sądach relacyjnych, i godząc zwaśnionych możnowładców. umysły 85. Królowej podabało się bardzo Wilno, wjeżdżając bowiem do miasta 3 wielką wystawą pomi mo tęgiego mrozu w d, 19 marca powiedziała mężowi, że co do porządku i wspaniałości lepiej się nawet jej wydało niż Kraków podczas koronacyi 86. Ostatni to raz odwiedzał Władysław IV ulubione sobie Wilne, be wyjechawszy ztąd 4 maja tegoż roku, skończył życie w Mereczn. Za tego króla zakon Jeznicki, już potężny pod Zygmuntem, przyszedł w Wilnie do wielkiego znaczenia, Roku 1640 obchodził an z nadzwyczajną wystawą jubileusz stulecia od założenia towarzystwa Jezu sowego, i przeniósł tu szkołę filozofii z Połocka dla, połączenia z akademią, którą Lew Sapieha, będąc je. szcze marszałkiem nadwor. lit., pomnożył katedrami prawa kanonicznego i cywilaego sprowadziwszy dwóch professorów z lygolsztadu. Przemógł on do reszty prawie w tej epęce osłabiony za poprzednich rządów pretestantyzm, i ślady by może jego zatarł, gdyby nie potężna opieka Radziwiłła wojewody wileńskiego trzymającego się jeszcze reformy. Pomimo tego jednak korzystali Jezuici z każdej zręczności do asłąbienia wpływu jej zwolenników. Pomimo więc tolerancyi królewakiej, nie mało było zamieszek religijnych w Wilnie za czasów Władysława IV. Tak r. 1637 gmią akrycie podburzony napadł na zwłoki znakomitego burmistrza Gibla prowadzone do kościoła ewanielickiega, i pogrzebowi gwałtownie przeszkodził 87. Większy jeszcze rozruch i pamiętny w dziejach kraju itawet powstał r. 1639 w pierwszych dniach października, który przytłamioną od niejakiego czasu niezgodę między dwoma wyznaniami na nowo rózpalił. Jakiś szlachcie Piekar. ski ze słagą swoim strzelając dla zabawy czy teżzumysła do wystawy kościoła ś. Michała, trafił w obraz jego na kościele wymalowany, tak że kilka strzał w nim utkwiło. A że pociski szły od strony źboru ewanielickoreformowanego, który stał ńa przeciw kościoła, osądzono że zniewaga poszła dd protestantów. Uczniowie akademii razem z pospólstwem wdarli się do zboru i zaczęli go niszczyć. Rozruch był okropny i krew się lała, aż nakoniec piechota przysłana od wojewody ze, strażą miejską, zdołała powściągnąć swawolę zapaleńców. Król naznaczył komnńssyą do wyśledzenia winnych, która się ciągnęła i w r. 1640; sprawa skończyła się wyrokłem sejimowym przyznającyn: winę ewanie+ likom, skutkiem czego zbór przeniesiony został za miasto, gdzie i dotąd trwa 88. Pozwali jednali ewanielicy Piekarskiego o to, Że swém strzefaniem stał się przyczy» ną do ich nieszeżęścia; wszakże sąd grodzki wileński, ażeby nie działać wbrew wyrokowi sejmowemn, spra< wę umorzył, kazawszy mu tylko złożyć przysięgę że dła zabawy a nie w złym zamiarze dopuścił się tak miezręcznego strzelania. Takim sposobem zły jeden przykład bezkarnie zostawiony, pociągnął zaraz inny równie gorszący. Wojewoda Radziwiłł odprawiał uro- Akt owej kommissy umieściłem w całości z rękopisu, w wyczysty pogrzeb dworzaninowi swemu Przypkowskiemu w tymże samym roku. Że zaś był protestantem prowadzili go pastorowie do swego kościoła; tymczasem tłum ludu napadł na kondukt przy kościele ś. Jana i zwłoki wyrzuciwszy z trumny zelżył. Sam wojewoda dopićro nadszedłszy ze swoim orszakiem, potrafił napastników rozpędzić. Innego rodzaju był tumult między staiłen. tami akademii, którzy w r. 1644 zabrali się bupmem do opuszczenia miasta niewiedzićć z jakiej pęłyczyny. Posłany do wstrzymania ich niesforności niejaki rotmistrz Osiński ze 400 strzelcami, sam życie postradał, Wszystko to zapowiadało na przyszłość coraz większe rozprzężenie się porządku publicznego, które ciągłemi wojnami pod następnóm panowaniem przyspieszoném zostało. Za Władysława IV biskup Abraham Wojąaa wprowadził r. 1635 Bonifratrów do Wilna, oddawszy im kościołek ś. Krzyża, co pomnożyło liczbę szpitalów w mieście, a w r. 1638 kanoników Lateraneńskich do kościoła 6. Piotra na Antokolu. Stefan Pac podkanclerzy lit. spólnie z Żoną fundowali r. 1638 kościół ś. Józefa i klasztor panien Karmelitek bosych, a jakiś Jakób Proniewał Załamaj założył r. 1647 na Zarzeczu kd$ciół z klasztorem dla kanoników regularnych depoeniśeniia. Samo miasto co do swych pożytków wyłącznych, nie wiele skorzystało w tym przeciągu czasu; wszakże roku 1633 oznaczono wyraźniej stosunki handlowe Żydów, którzy już od czasów Witowda w Litwie zamieszkali, względem kupców wileńskich, i na pewnych tylko ulicach pozwolono im mieszkać i handlować; to jest w części miasta od kościoła ś. Mikołaja da ulicy Niemieckiej, i na ulicach Jatkowej i Żydowskiej. Roku 1643 uwolniono znowu domy urzędników magistratowych od gospod; r. 1647 urządzono stale przychody miejskie i szafunek ich, przepisano ćwiczenia wojenne dla cechów. Wreszcie za staraniem i pod dozorem Jakuba Gibla Burmistrza stanął w r. 1624 most murowany na rzece Wilii, brama zwana Spaską wzniesioną została, i kościół wyznania auszpurskiego przy ulicy Niemieckiej, na nowo po pożarze odbudowany. Sejm warszawski r. 1641 naznaczył stałe dochody na opatrzenie i utrzymanie w porządku zbrojowni wileńskiej. Upadek miasta. Nowy król Jan Kazimierz (r. 1649— 69) zastał Wilno w stanie owej jeszcze błogiej zamożności, która je od czasów Zygmunta Augusta podniosła na stopień jednego z pierwszych miast na północy. Znakomita ludność z różnych narodów i różnych wyznań złożona, rozległość, wielka liczba świątyń, pałaców i dworów szlacheckich, składy kupieckie, pomimo nieregularnej budowy ulic, znaczne zakłady naukowe i miłosierne, wszystko to nadawało Wilnu postać stołecznego grodu, jakkolwiek stolicą już być przestało. Ale był to zachód jego pomyślności. Ciężkie i spodziewane już klęski miały nań spaść, za tego nieszczęsnego panoskinia. Wojna ogarnęła ze wszech stron całą krainę, a tymczasem wkradający się oddawna nieład wprowadził niedbalstwo w zabezpieczeniu pewnej obrony od nieprzyjaciół. Opuszczone wały i zamki, niedostatek wojska rozpierzchnionego na wszystkie strony, gotowały dla miasta ostateczny upadek. Jakoż nastąpił on wkrótce; ogromne wojska Alexego Michałowicza zagarnąwszy Wr. 1654 całą Litwę prawie, przybywają pod Wilno 10 sierpnia t. r., i za ustąpieniem słabego oddziału Janusza Radziwiłła Hetmana W. Lit, biorą je razem z zamkami w których się bronił Karzimierz Żeromski. A chociaż bogatsi mieszkańcy i duchowni uszli z miasta unosząc co kto-zdołał, zginęło jednakże w chwili zajęcia około Ż5,000 mieszkańców, a pożar wszczęty podczas tego okropnego zamieszania zamienił domy i przedniejsze gmachy w gruzy i popioły. Potém wszystkiém nastąpiło morowe powietrze, utrzymując nawet większą część tych którzy ocaleli od powrotu. Jednakże ustanowiony od Alexego wojewodą kniaź Szachowski usiłował przywrócić dawny porządek miejski, odprawiały się sądy wójtowskie i burmistrzowskie, miasto wyprawiało r. 1657 deputacyą de Cara w potrzebach swoich, i chociaż zniszczenie było okropne, zdołano przecie ostatkom ludności zapewnić bezpieczeństwo, bo wojewoda Szachowski łagodnie rządził. Ale wkrótce niespokojność i klęski powróciły z większém natężeniem. Wojska królewskie kusząc się o odebranie miasta jątrzyły Daniela Myszackiego, dowodcę ruskiej załogi w obu zamkach, który nastąpiwszy po Szachowskim zaczął okrutnie z mieszczanami postępować. "Tymczasem straszliwy głód przywodził ich do rozpaczy, ludzie umierali na ulicach i zabijali się wzajemnie o kawałek chleba. Dopiero w r. 1660 ustała zaraza wygubiwszy połowę pozostałej ludności, lecz wojna i srogie jej skutki nie ustawały. Nakoniec Michał Pac Hetman Lit. po dwukrotném usiłowaniu opanował w r. 1661 przed samą Wielkanocą miasto, załoga ruska wszakże zamków bronić postanowiła; wkrótce jednak widząc się zbytecznie słabą musiała się poddać pomimo oporu Myszackiego, który przypłaalgłową swoje postępki 89. Gdy tak po sześciu latach Wilno odzyskaném zostało, przybył do zwalisk jego łan Kazimierz, i prócz uwolnienia mieszkańców od stacyi żołnierskich niczém go podźwignąć nie mógł. Nie miał bowiem żadnych do tego sposobów, a tymczasem.wojsko oddawna niepłatne domagało się żołdu, utworzyły się więc związki nieprawe między Żołnierstwem w koronie i Litwie. Na czele ostatniego stanął Kazimierz Żeromski. Zgromadzona w Wilnie r. 1662 komumissya na obmyślenie opłaty wojskom, trudniła się obrachowaniem należności, lecz zuchwałość rozuzdanego żołnierstwa nie miała cierpliwości czekać końca, a mając w podejrzeniu marszałka swego Żeromskiego i samegoż Hetmana Gąsiewskiego, o zamiary posłeromienia ich buntu, postanowiła zemścić się nad niemi. Porwany naprzód Żeromski z mieszkania swego u Karmelitów bosych,-i-ciągniony na Antokol, tamże zabity został. Gąsiewski rychło potćóm gwałtownie zawieziony z Wilna do Wołpy, w tém miejscu przez spiskowych był rozsiekany; zwłoki jego odzyskane przez żonę, wępaniałym grobowcem w kościele ś. Kazimierza uczczone zostały 90. Po uspokojeniu rozruchów żołnierskich, przeciągały się jeszcze aż do r. 1667 działamia wojenne w Litwie, stolica jej długo jeszcze musiąła mieścići utrzymywać wojska swoje, od cudzych zaś w częstej zostawać obawie, mianowicie w sierpniu roku 1664, pomimo uroczystego przyjęcia przebywającego tu Jana Kazimierza: Starał się on zapobiedz wszelkim uciemiężeniom, jakie nieustannie uciskały miasto w pośród tak nieszczęsnego położenia kraju, ale usiłowania jego były po większej części bezpskuteczne, bo nieład brał górę wszędzie. R. 1663 król zabronił deputatom trybunalskim gwałtownie postępować z mieszczanami, zabieraniem domów ich i wypędzaniem z mieszkania; r. 1665 upomniano wojskowych ażchy w przechodach nie ważyli się wymagać gospod od miasta ani kontrybucyi. Jednakże nie wiele to pomagało, tymczasem kupcy i rzemieślnicy musieli nowemi składkami zastępować niedostatek kassy miejskiej, co trevało bez ustanku aż do r. 1667. Podana później likwidacya wszelkich kosztów i wydatków miasta, za prowianty, za utrzymanie i uzbrojenie chorągwi kozackiej podczas wojny, za dostarczenie amunicyi, za naprawę wałów i szańców, nigdy nie została zaspokojoną, pominto swojej słuszności, bo skarb publiczny zupełnie wycieńczony sam potrzebował ratunku. — Pod następnem krótkiém panowaniem króla Michała, Wilno używając mar- ' twej niejako spokojności odbudowywać się zaczęło po straszliwém swojém zniszczeniu, Żadne wreście wypadki godne pamięci w niém nie zaszły, ewanielicy reformowani tylko postradali zbór swój, który się spalił z nieostrożności w r. 1670 razem z pobliskiemi domami. Za Jana III posłowie wyznaczeni od miasta na sejm koronacyjny r. 1676 pod przewodnictwem Pawła Boim wójta ówczesnego, przełożywszy różne uciski i szkody swoje, a między innemi nadzwyczajne rozmnożenie się w samym środku miasta żydów z uszczerbkiem handlujących i rzemiosłami trudmiących się chrześcian, wyjednali że w r. 1678 Wilno znowu we wszystkich swych przywilejach,. z Krakowem porównane zostało. Sam też król odwiedził po raz piérwszy to miasto w r. 1688 wracając z Grodna po nieszczęśliwie zerwanym sejmie. Pocieszyli go mieszczanie przyjmując z taką wspaniałością i z takiemi oznakami radości, jak wypadało przyjąć zwycięzkiego obrońcę chrześciaństwa. Jan III, którego powitał aż za miastem magistrat ofiarując przy kluczach na tacy sto czerwonych zło. tych, wjechawszy przez bramę Rudnicką z królewicem Jakubem, otoczony dworem i dygnitarzami udał się przez rynek do pałacu Paca, gdzie mu dla ruiny zamku przeznaczono mieszkanie. Poprzedzali króla urzędnicy, muzyka i piechota węgierska, a lud z całego miasta zgromadzony zalegał ulice, okna i dachy kamienic. Przez cały czas pobytu swego zwiedzał król nietylko kościoły i gmachy przedniejsze nowo podźwiegnione z upadku, ale nawet bliższe okolice miasta 91. Jakoż odrodziło się było już z gruzów i popiołów swych Wilno w ciągu lat trzydziestu; nietylko dawne kościoły i klasztory odbudowano, ale i nowe fundacye przybyły. Najpamiętniejsza z nich, a razem najświętszą dla całej Litwy i głównego jej miasta, jest wzniesienie kaplicy nad Ostrą bramą w r. 1674, dla umieszczenia ku czci powszechnej cudownego obrazu Maryi Bogarodzicy. Starożytny ten wizerunek błogosławionej orędownicski prawowiernych, na dębowej desce malowany, wyobrałający N. Pannę jako matkę miłosierdzia z rękami na krzyż założonemi, jakby chciała przytu-, Jać pod swoją opiekę udających się do niej śmiertelnych, trwał oddawna w kościele ś. Teressy Karmelitów bosych. Jeden z nich ojciec Karol od ś. Ducha słynny wieku swojego kaznodzieja, zachęcił w r. 1671 pobożnych do wzniesienia na bramie miasta, od traktu Lidzkiego stojącej, kaplicy drewnianej, do której tegoż samego roku przeniesiono go z wielką uroczystością, przez biskupa Alexandra Sapiehę, za papieztwa Klemensa X. Brama ta z czasem nazwana została Ostrą od ulicy kończącej rynek ratuszowy ku południowi i zwykle ostrym końcem mianowanej, tak jak północna krawędź tegoż rynku od północy rybnym końcem zwana była. Prócz tej sławnej i aż do naszych czasów wielbionej kaplicy, powstały fundacye około r. 1677 Augustyanów Eremitów przy ulicy Sawicz, r. 1678 Dominikanek klasztor przy kościele ś. Ducha przes Alexandra Hilarego Połubińskiego Pisarza polnego Lit.,. r. 1685 Missyonarzy, których wprowadził do Wilna biskup wileński Kotowicz, a kościół na górze Zbawiciela za miastem, pod tytułem Wniebowstąpienia Pańskiego wymurował im Teofil Plater. — W tej epoce spokojnej wprawdzie od napaści obcych, ale burzliwej z powodu niesforności wewnętrznej, okazały się w Wilnie skutki fanatyzmu powszechnego i krnąbrności możnowładców, które owładały umysłami w Litwie w drugiej połowie 17 wieku, na miejscu owej tolerancyi i uległości prawom jakie jeszcze panowały w niej w szesnastém stuleciu. Wilno było świadkiem ilłatrem dwóch właśnie wypadków, z których jeden ńaził kartę historyi krajowej za panowania Jana III, a drugi bezprzykładnóm zgorszeniem zatrząsł moralność publiczną. Pićrwszym jest uwięzienie i trzymanie w wieży śn fundo na zamku wileńskim w r. 1688 Kazimierza Łsyszczyńskiego podsędka brzeskiego, który za napisanie na brzegach książki jakichściś wątpliwości o sposobie dowiedzenia istności Boga, oskarżony o ateizm przez głównego nieprzyjaciela swego i dłużnika Brzozkę, zamiast naprowadzenia go na drogę prawdy środkami łagodnej i przekonywającej nauki przez Chrystusa wskazanemi, spalony potém został w Warszawie, za wyrokiem z fanatycznej ślepoty wylęgłym. Z tego to więzienia Łiyszczyński napisał do Jana III odwiedzającego po raz piérwszy stolicę litewską, ów list tłómaczący swoją opinię religijną z taką szczerością i prostotą, że w wieku oświeconym w oczach najsuro wszych nawet stróżów nauki religijnej, byłby dostatecznym na oczyszczenie obwinionego ze wszelkich zarzutów 92. Drugim nieszczęsnym dla całej Litwy i zaburzającym jej spokojność przez lat kilka wypadkiem, było publiczne w kościele katedralnym wileńskima wykłęcie Hetmana W. Lit. Kazimierza Sapiehy w dniu 18 kwietnia r. 1694, przez biskupa wileńskiego Konstantego Brzostowskiego za to, że nie mając czem utrzymywać wojska porozstawiał je na zimowe leże w dobrach biskupich i duchownych, szkód zaś poczynionych stąd w dochodach nie chciał wynagrodzić. Biskup utrzymując że nie ma z czego odbywać nabożeństwa w kaplicy ś. Kazimierza na zamku, zamknąć ją rozkazał, a gdy rozjątrzenie przyszło do większego stopnia udał się do klątwy. Tymczasem hetman zaufany w liczbie swoich stronników i niechęci publicznej przeciw gwałtowności biskupa, w tymże samym dniu jakby urągając się z niego huczną biesiadę w pałacu swym na Antokolu sprawiał. Biskup nazajutrz klątwę po wszystkich kościołach ogłosić rozkazał, lecz zakony oparły się woli biskupiej, stąd wypadł interdykt Brzostowskiego na kościoły wileńskie wzbraniające nabożeństwa i processyi. Zwada ta przeciągniona aż.do r. 1696, z wielkiém zgorszeniem miasta i całego kraju, skończyła się za pośrednictwem Nuncyusza Santa Croce przywiedzeniem do posłuszeństwa biskupowi klasztorów, i skłonieniem Sapiehy do ugody z Brzostowskim. Za tą nieszczęsną kłótnią poszły inne coraz zgubniejsze, które z każdym dniem ceraz bardziej rozprzęgały wszelki porządek, wyniszczały do gruntu sprawiedliwość i moralność w kraju. W r. 1696 zawiązuje się konfederacya wojska pod naczelnictwem Ogińskiego, dopominająca się o wypłatę zaległego żołdu, z czego następuje zjazd senatorów w Wilnie r. 1608 w sierpniu. Uspokojone wprawdzie zostało wojsko przykoń. cu roku wypłatą jednorocznego żołdu i rozbrojeniem, ale środek ten był doczesny tylko, bo zarzewie niezgody mocno już działało między różnemi stronnictwami. Sapiehowie potężni majątkiem i urzędami, rozjątrzyli lekceważeniem nieuległych sobie, prawie całą zlachtę litewską, która pod dowództwem Wiśniowiecbch krwawo się z niemi rozprawiła w r. 1700 niedakko od Wilna pod Olkienikami, co we właściwém miejscu opiszemy. Niezgody, i zamieszania takie najniepomyślniej na byt miasta wpływały, które za wstąpieniema na tron Augosta II, nic więcej nie zyskało prócz zowego przywileju potwierdzającego dawniejsze w r. 1699. "Tymczasem pożar 18 marca r. 1700 uszkodził część miasta od zamku do ratusza po lewej ręce, mieszkańcy ciągle musieli cierpieć od niekarności wojsk to sapieżyńskich, to związkowych. Wśród takiej niedoli zastała Wilno, druga wojna szwedzka, W kwietaiu r. 1702 wojska Karola XII weszły do niego, ebsadziwszy miasto z przedmieściami, a z resztą pułków rozłożywszy obóz za miastem na prawym brzegu Wilii, gdzie na przedmieściu Snipiszkach stanęła główna kwatera. Krótki, bo miesięczny pobyt Szwedów kosztewał miastu w kontrybucyi pieniężnej i przez dostarczenie prochu i ołowiu, 15,000 złp., prócz małożonej opłaty na duchowieństwo 93. Później w całym ciągu tej długiej wojny, Wilno, jak i wiele innych miast polskich wystawione było na ciągłe przechody różnego rodzaju wojsk, i wszelkie dolegliwości wojenne. Do pamiętniejszych wypadków tej epoki należą: naprzód pobyt Cesarza Piotra W. w Wilnie r. 1705, który mieszkając w pałacu Słuszkow nad Wilią, nietylko miasto rozpoznawał, ale przedniejsze jego zakłady. Szczegól. niej zwiedzał kolegium i klasztory Jezuickie, dyspucie nawet akademickiej był przytemny, i na trybunałe głównym słuchał wywodu sprawy przez obustronnych patronów. Później w r. 1708 zawitał tu z kolei Karol XII z królem. Stanisławem Leszczyńskim, którzy zwołali do Wilna Radę Senatu, dla ułożenia punktów powszechnej amnestyi. Do fundacyi kościelnych i miłosiernych za panowania Augusta II należą: Rochici, których po roku. 1700 sprowadził biskup Brzostowski, nadawszy im place przy zamkowej bramie, gdzie w skromnym klasztorze utrzymując szpital ubogich kobićt i poświęcając się grzebienia zmarłych nędzarzy, w następnych klęskach, a mianowicie w r. 1710 wielkie przysługi ludzkości wyświadczali. Trynitarzów fandował na początku 18 wieku i osadził na Antokolu „przy kościele P. Jezusa, Kazimierz Sapieha Hetman W. Lit; Wisytki zaś sam król fundował w r. 1717, z przyłożeniem się biekupa Brzestowskiego, którego serce złożone jest w kościele klasztornym ozdobionym malowidłami sławnego Czechowicza. Kościół ś. Rafała na przedmieściu Snipiszkach, wymurował dla Jezuitów przy ich domie trzeciej probacyi, Michał Koszyc Pisarz alemeki wileński przed r. 1709; Pijarowie najpóźniej aneleśli się w Wilnie, wprowadzeni także od biskupa Brzostowskiego w r. 1722, których stałym i zamożnym funduszem opatrzył później gorliwy o rozkrzewienie lepszej instrakcyi w kraju, Antoni Sapicha Starosta Merecki. Ten madał im własny pałac przy ulicy ś. Ducha (dzić Dominikańskiej) na kollegium. Sam cacigodny Konarski przyjeżdżał tu z Warszawy urządzać szkoły, ktore doznawszy różnych kolei w uporczywej walce przez ciąg trzydziestoletni z Jeznitami, zamicmly się wreście w konwikt dla młodzieży. Największą adobą tego zgromadzenia w Wilnie, byli Maciej Dogiel uczony wydawca Kudexu Dyplomatycznego, a w póiaiejszych czasach sławny nasz naturalista i założyciel ogrodu botanicznego w tém mieście, sędziwy Jundziłł 94, W takiej postaci miasto pomnożone licznemi gmachami i odbudowane, zastał wiek ośmnasty, kiedy liczne 1 niesłychane klęski spadły na nie, tak gromadnie i tak gwałtownie, że wkrótce i miasta i mieszkańców zaledwo słabe szczątki pozostały. Klęski te były: pużar, głód i morowe powietrze, skutki nieszesęsne wojny i niełada. Wśród ciągłych zaburzeń wojennych od roka 1702 do 1712, wśród przechodów wojsk szwedze kich, saskich i sprzymierzonych, mieszczanie zaledwo przyszedłszy do siebie po ostatnim pożarze, ujrzeli d. 18 maja r. 1706 ogień od kościołka ś. Mikołaja przy Wielkiej ulicy, zajmujący się gwałtownie po dachach najwięcej drewnianych, który od zamku ciągnąc ku ratuszowi, doszedł aż do kościoła Karmelitów bosych; i ratusz z częścią najdawniejszych aktów miejskich i 'kramy w popiół obrócił. Sam tylko obraz cudowny Matki Boskiej przeniesiony dla ostrożności do kościoła, ocalał jak żeby przytomnością swoją nakazywał straszliwemu żywiołowi wstrzymać dalsze zniszczenie. Pożar ten był tylko poprzednikiem straszliwszej plagi, to jest głodu, który w r. 1708 od krańców Żmudzi aż za Wiłno zaczął srodze grasować. Lud sgłodniały zbiegając się z okolic, powiększał okropność nędzy publicznej. Tysiącami umierali ludzie po domach i ulicach z zarazy z głodu wyrodzonej, i nie było już ratunku ma podobne nieszczęście, bo stan wojenny niweczył przedsiewzięcie środków, 'ą szpitale i litość publiczna nie były wystarczającemi. Głód ten i mor przetrwały do r. 1710, i 30,000 chrześcian a 4,000 żydów w samém mieście padło ich ofiarą 95, pożerano psy i koty, zabijeno się nawet w uniesieniu rozpaczy. Tak zaś pamiętne wrażenie owa klęska niesłychana uczyniła na umysłach, że cały jej widok wystawiono w obrasie malowamym na murach ementarza przy kościele.ś. Piotra na Antokolu. Tymczasem w r. 1715 d. 26 maja powtórny pożar, w którym nawet kaplica drewniana na Ostrej brąmie zgorzała, znowu część miasta zniszczył. Lecz w ciągu następnych lat kilkunastu odbudowali się mieszczenie, po zakcńczeniu wojny szwedzkiej, jakby dla tego jedynie, żeby znowu czém zasilić nieubłagany ogień, którym podobało się Opatrzności dotknąć po kilkakroć jeszcze ową dawną stolicę Jagiełłów. Jeden : tych pożarów drugiego czerwca r. 1737 wszczęty, wielkie szkody w mieście poczynił; w nim bowiem zgorzał starożytny kościół z klasztorem Franciszkanów, kościół ś. Jana z kolegium Jeznickiém, kościół ś. Ignacego z ich nowicyatem, Bonifratrzy, kościołek ś. Maryi Magdaleny, Rochici, ratusz i kościół ś. Kazimierza. Nie długo po nim, bo w dniu 21 marca r. 1741, spalił się kościół katedralny z kaplicami. Ale szkody te jakkolwiek nader znaczne, niczém były w porównaniu tego, eo wkrótce nastąpiło. Pobudzony niemi magistrat wydał wprawdzie surowe polecenie, aby dachy wszystkie dotąd drewniane, dachówką pokryć, i inne środki ostrożaości przedsięwziął: lecz nim to do skutku przyprowadzono, powstał 11 czerwca r. 1748 na Zarzeczu z niedbałości żydowskiej tak gwałtowny ogień, że w pół dnia dwie trzecie części miasta, to jest północna i środek jego, stały się kupą gruzów i popiołów. Kilka tysięcy domów, a między niemi 469 znaczniejszych kamienic i dworów, 15 pałaców, 12 kościołów i cerkwi, 21 ważniejszych handlów, do których należała apteka i księgarnia niemiecka, stały się pastwą płomieni. Dwie kolumny ognia połączywszy się w jeden kłąb ognisty, okryły większą część przestrzeni miasta, i strawiły ją bez ratunku, tak że wiele mniejszych kościołów i klasztorów na zawsze zniknęło 96. Ale nie dosyć na tém, w rok potem równie straszny pożar dokonał ostatecznej ruiny, owej niegdyś ulubionej stolicy Zygmunta Augusta. Zajął się on d. 8 czerwca r. 1749 na przedmieściu Subocz i pozostałą trzecią część miasta w perzynę obrócił 97. Po tak okropnych klęskach trudno już było samym mieszczanom zaradzić nieszczęściu, prosili więc na sejmie konwokacyjnym o niektóre ulgi i wsparcie na dźwignienie się z tak wielkiego upadku, Długo też gruzy i ruiny zalegały ulice, a niektóre gmachy dawnej świetności ostatki, jak np. sam zamek Jagieloński, dwa pałace Radziwiłłowskie Januszowski i Bogusławowski zwane, oraz cerkiew metropolitalna unicka ś. Spasa, do najpóźniejszych lat w smutnych zwaliskach pozostały. Dopiero kilkunastoletni pokój za Stanisława Augusta, i związki handlowe ożywione z Królewcem, polepszając byt kupców i rzemieślników, odmieniły ponurą postać miasta. Odnawiano lub z gruntu murewano nowe kamienice; kościół katedralny kosztem kapituły i biskupa Zienkowicza, oraz jego następcy księcia Massalskiego, a sztuką sławnego budowniczego Wawrzyńca Gucewicza, zaczął się wznosić na nowo od r. 1777. Podobnież po r. 1781 powstał nowy ratusz, od tegoż Gucewicza postawiony, i zwolna całe miasto z ruin wyszło. Reforma Akademii Jezuickiej na szkołę główną W. Ks. Lit. pod rektorstwem słynnego Poczobuta, założenie obserwatoryum, uświetniło miasto i więcej doń ludności sprowadziło. Wilno na schyłku panowania Stanisława Augusta liczyło 32 kościołów katolickich i tyleż prawie klasztorów, 10 pałaców prócz zamku, akademią, 2 konwikta szłacheckie wielkie (collegiam nobilium), dwa seminaria duchowne, 8 szpitalów i 4 drukarnie. Ludność przechodziła 60, 000 mieszkańców stałych. Kończąc ten pogląd na dzieje da-. wnej stolicy litewskiej dedamy to jeszcze, że historya jej we trzech naturalnych i siłą ludzką nie łatwych do zgladzenia pomnikach, uosobiła się na zawsze. Pomniki te są owemi trzema górami nad miastem przy korycie Wilenki wznoszącemi się, w których zawarte są trzy główne epoki cywilizacyi narodu. Góra zamkowa dźwigając zwaliska grodu Gedemina, przedstawia pogasstwo i feudalność, góra łysa ze swemi trzema krzy- _żami ofiśrę i tryumf chrześciaństwa, góra nakoniec Bekieszowa z grobowcem na grzbiecie, przypomina potęgę i oświatę europejską. Każdy mieszkaniec Wilna patrząc na ten łańcuch malowniczych wyniosłości, otaczających szanowne starożytnością jego siedlisko, je. daym rzutem oka obejmuje cały ciąg wypadków i odmiam, jakim uległa ziemia litewska. — Herb miasta jest ś. Krzysztof. Sądzi się tu trybunał główny litewski przez 22 niedziel, zaczynając od piérwszego poniedziałku po ś. Stanisławie, i po skończeniu kadencyi wileńskiej, przenosi się na kadencyą ruską do Mińska lub
Nowogródka; w Wilnie zaś odbywa się dalej trybunał
duchowny, po przybraniu do koła deputatów, 3 człone
ków z kapituły wileńskiej, a Jednego zę smoleńskiej.
Do kadeacyi wileńskiej należą Wdztwa: Wileńskie, Trrockie, Smoleńskie, Połockie, Brzeskie-Litewskie i Raięztwo Żmudzkie. Prócz tego Wilno ma ziemstwo i gród swojego powiatu.
W powiecie wileńskim zaajdują się następujące miasta i osady godae wspomnienia:
W/erki, wieś na prawym brzegu Wilii, o milę od Wilna, w zachwycającem położeniu, z pałacem na stromej górze, skąd widok rozciąga się na miasto, i na długi pas Wilii rozściełający się pomiędzy zielonemi - borami. Letnie mieszkanie biskupów wileńskich. Dobra te zostały im nadane r. 1387 przez Władysława Jagiełłę, pałac zaś czyli zamek wymurował pod koniec wieku 17 Konstanty Brzostowski biskup wileński. R. 1390 Witold złączony z Krzyżakami wygrał tu walną bitwę ze Skirgajiłą W. Ks, Lit. po czem obległ Wilno; r. 1659 zaś książe Dołgoruki i Chowański wygrawszy bitwę wzięli pod Werkami w niewolą hetmana polnego lit. Gąsiewskiego. Tu umarł r. 1519 Albrycht Radziwiłł naprzód łucki, potém wileński biskup, zwany jałmużnikiem, a słynący powszechnie ze swojej miłosierności. Śliczne to miejsce, które zwiedzali królowie. Władysław IV i Stanisław August, stało się nakeniec własnością prywatną biskupa wileńskiego ks. Ignacego Massalskiego, gdy po zaszłej umowie z kapitułą, potwierdzonej przez sejm i Nuncyusza, zamienione było około r. 1780 na majętność Czerwony dwór. Wtenczas ' Massalski zostawiwszy na stronie dawny pałac rujaujący się już, wymurował nowy w pięknym stylu, z nader wspaniałą kaplicą i dwiema dużemi oficynami podług planu budowniczego Gucewicza po roku 1782.
Naswanie Werek mia pochodzić od wyrazu litewekiego Werkt, oznaczającego płacz dziecięcia, jakoż podanie gminne zachowane w kromice Stryjkowskiego, utrzymuje, że tu właśnie znaleziony został w orlém gniaździe Lizdejko arcy-kapłan pogańskiej Litwy 98.. IZalwrarya; o ćwierć mili od Werek, w przyjemnej pagórkowatej okolicy, wieś i kościół z klasztorem księży Dominikanów Obserwantów, fundowanym 20 marca r. 1675 przez Stefana: Paca, naprzód kasztelana, potém biskupa wileńskiego, który tóż zaczętą od Jerzego Białłozora biskupa wileńskiego Kalwaryą dokończył. Zaajduje się tu kilkanaście kapliczek murowanych z fi: gurami przypominającemi mękę Chrystusową, rozrzucomnych po wzgórzach i gsjach na dość znacznej przestrzeni, które padczas Zielonych Swiątek, tłumy ludu pobożnego z miasta i odleglejszych stron przybywające, obchodzą a wielkiém nabożeństwem. Trynopel, klasztor księży Trynitarzów z kościołem międsy r. 1643—L1722 założony od biskupa Konstantego Brzostowskiego, w ślicznóm położeniu nad samą Wilią; od której tylko drogą z Werek de Wilna wiodącą, jest przedzielony. W kościele snajduje się portret fundatora.
Zameczek, dawniej zwany Suderwa Wirszyłłow, o milę od Wilna, dwór na wyniosłém miejscu, gdzie niegdyś był istotnie zamek murowany, możnej a dziś zgasłej. rodziny Wirszyłow, który z czasem przeszedł do Hlebowicaów. Na polach tej majętności znajduje się dotąd mogiła pobitych przez Litwę Krzyżaków nad. rzeką Suderwianką, o czém tćż wspomina Stryjkowski. W XVI wieku było tu porządne gospodarstwo i pięć machin, między któremi młyn wielki, tartak i hamernia. Zameczek stał się z czasem własnością Jezuitów wileńskich. — Miarkując położenie tego miejsca blisko brzegów Wilii i roaległość śladów warowni, zdaje się, że to będzie niezawodnie zamek Wissewalde, tak częste od Krzyżaków wspominany.
Kiernow, Kernow, starostwo o 5 mil od Wilna, i wieś z kościołem parafialnym, na wysokiej górze nad Wilią, który jednym jest z pierwiastkowych fundacyi Władysława Jagiełły w Litwie po zaprowadzeniu chrześciaństwa. Tu był najdawniejszy gród pogańskiej Litwy, i najpiérwsza stolica jej książąt najwyższych. Kroniki litewskie utrzymają, że jeszcze w r. 1040 był założony przez Kernusa książęcia, wnuka Pałemona; ale to do niepewnych dziejów należy. Zdaje się wszakże, iż na dzielnicy Kiernowskiej panowali książęta ma-. jący zwierzchność nad innemi, aż do r. 1230, to jest do - Ringolta, który posunąwszy podboje swe do ziemi słowiańskiej, przeniósł stolicę do Nowogródka. Długo jednak tu wielcy książęta byli podnoszeni na tron litewski, jak Mendog w r. 1242 i syn jego Wojsiełko roku 1265, i tu się główne marady państwa odbywały. Nawet zdaje się, że około r. 1282 znowu Kiernow stałém. był mieszkaniem WW. książąt, aż do Gedemina, który przed r. 1321 stolicę do Trok przeniósł, synowi msjstarszemu Montywidowi Kiernow z ziemią okoliczną oddawszy. Kiernow za Jagiełły był jeszcze udzielném księztwem i należał do Alexandra Wigunta syna Olgierdowego, aż do zgonu jego w r. 1391, poczém wcielony do własności W. księcia, został z czasem policzony do starostw. Zdaje się że zamek z warowniami i przyległościamai swemi, gdzie była świątynia pogańska i więzienie, zajmował trzy najwyższe pagórki na wyniosłym brzegu Wilii, na których do dziś dnia są ślady okopów i kopców sypanych, a widok z nich rozległy i wspaniały. Ale ów zamek musiał być drewniany, bo żadnego zuaku murów nie pozostało; z resztą miejsce to, skąd niegdyś potężni mocarze wychodzili odległe wojować plemaiona, gdzie piękna księżniczka Pojata corka Kernusa mieszkała wielłbiona od wszystkich: dziś jest dzikiém ustronńiem krzakami i cierniem zarosłém, obok którego rozciąga się uboga wieś, a wśród niej drewniany kościół r. 1739 zbudowany. Pierwotną jego fundacyą odnowił Zygmunt I r. 1512, a Władysław IV nadania te potwierdził. Fundował przy nim bogatą altaryą w XVI wieku Jan Piotr Dowbor Muśnicki, ostatni tego imienia dziedzic na Muśnikach. Zygmunt I dał r. 1522 dożywociem Kiernow za zasługi, książęciu Siemionowi Jamontowiczu Pedbereskiemu dzierżawcy Kiernowskiemu 99. Nazwanie Kiernowa może pochodzić od Kieras pień, Kiernowiej pień nowy. Powiadają że po obaleniu ołtarzy Perkuna w Wilnie, tu się schronił arcykapłan pogański Lizdejko i święty ogień Źnicza utrzymsywał aż do zgonu swego, na który nie długo czekał. W Kiernowie i następujących osadach lud wszędzie mówi po litewsku.
- Muuśniki pad rzeką Mussą blisko Kiernowa, wieś kościelna miasteczkiem nazywająca się, dawniej zmaczne dobra do Radziwiłłów należące, z których Mikołaj Podczaszy Lit. brat rodzony królowej Barbary, pisał się mna Muśnikach i zbór kalwiński tu założył, który z czasem upadł: Na początku 17 wieku przeszły do rąk możnej rodziny Kiszków, która wygasła w r. 1658 na Januszu Wdzie Połockim Hetmanie W. Lit. Fundusz kościoła parafialnego uczyniony jest w r. IGI4 przez Stanisława Kiszkę Wojewodzica Witebskieges powiększył go syn Mikołaj Wda Mścisławski Ssta wiłe komirski w r. 1642, i altaryą fundował. Muśniki słyną najżyzniejszemi gruntami w powiecie wileńskim.
Mejszagoła (u Długosza Mischoli) wieś kościelna miasteczkiem nązywana, o 4 mile od Wilna przy wielkiej drodze stąd do Wiłkomierza prowadzącej, nad rzeczką Mnssą, w otwartém i pagórkowatém położeniu i dobrych gruntach. Jest to zapewne jedna z nejdawniejszych osad litewskich, tu był za pogaństwa jeszcze drewniany zamek i dwór wiejski WW. książąt litewskich, i stał na okrągłej sypanej górze, którą de dziś daja widać w ogrodzie, i którą dla tego zamkiem królowej Bony dotąd nazywają, że za jej czasów kiedy tę majętność dzierżała od męża, dwór czyli zamek jeszcze się na niej utrzymywał. Tu podług podania najdawniejszych dziejopisów 100, mieszkający zapewne po ustąpiemiu tronu synowi Jagielle Olgerd W. książe Lit., zmarły w późnej starości, pogrzebiony został obyczajem pogańskim około r. 1380. Biisko zamku ziekemiał cienisty gaj odwiecznych dębów, a między nieari stał kamienny posąg Kukowojtisa, któremu był poświęcony; tam przyprowadzono zwłoki sławnego bohatyra i mocarza Litwy, w bogate szaty ubrane i razem z koniem jego najlepszym i bronią, spalono na stosie rękami kapłanów urządzonym. Okolice tutejsze za czasów Olgerda zwłaszcza i Jagiełły aż do ebjęcia rządów przez Witowda, często były wystawione na najazdy krzyżackie. i stawały się polem bitew i zapasów nieustannych, mianowicie w r. 1365, w którym i sama Mejszagoła została przez W. Mistrza zniszczoną. - Po przyjęciu chrześciaństwa i wyznania rzymskiego w Litwie, Jagiełło właśnie z pomiędzy siedmiu kościołów parafialnych r. 1387 w Litwie ustanowionych, tu jeden z nich kazał zbudować. Król Aleksander fundusz plebanii powiększył i odtąd ciągłe legata prywatae pomnażały go znakomicie. Altaryą fundowali roku 1495 Stanisław i Szymon Bohdanowiczowie, co Aleksander zatwierdził. Było przy tutejszym kościele trzy imne altarye, a z nich najznamienitsza Radziwiłłowska w r. 1517 przez Marcina Radziwiłła Wołczkiewicza zae łożona pod tytułem Niepokalanego Poczęcia Panny Maryi, której nadał plac w miasteczku i dworzec nad Mussą z 27 poddanemi. Królowa Bona przyczyniła się r. 1536 do pomnożenia funduszu innej altaryi. Pe kilku pożarach kościoła, Zygmunt III odbudowawszy go, fandusze r. 1589 potwierdził. Dzisiejszy drewniany został zbudowany r. 1700 przes księdza Bejnarta proboszcza miejscowego, za pomocą Eperyesza Starosty mejszagolskiego. Kaplica starodawna do ściany kościelnej przymurowana, jest właśnie ową altaryą Radzie wiłłowską; na zewnętrznej ścianie obok drzwi z jednej strony osadzony jest kamień z napisem: „Ten co tę kaplicę miia, niech zmówi Zdrowaś Marya. an. 1733. Z drugiej tablica żelazna staroświecka z wyciśniętóm nd niej dość zgrabnie wyobrażeniem chrztu Pana Jezusa przez ś. Jana. Ś. Duch w postaci gołębicy spuszcza się z góry, u spodu wyryty rok 1579. — Nazwanie Mejszagoły wywodzą od wyrazów Majszas worek, i Gałas koniec, jakoby to był koniec worka, niewiadomo dla czego. Starostwo mejszagolskie w r. 1782 płaciło kwarty zł. 2,518, z czasem zamieniono je ma dobra dziedzie czne, które po Massalskich przeszły do Houwaltów. Giedrojoie o 6 mil od Wilna na północ, nad jeziorem osada z kościołem parafialnym fundowanym roku 1445 od książąt tego imienia, którzy się właściwie w języku litewskim zwali Gsedrejtis 101. Po drugiej stronie jeziora leży wieś Piłkańce. a przy niej wznosi się góra sypana, gdzie był dawniej zamek rodziny książęcej Giedrojciow wystawiony, podług Stryjkowskiego, razem z miastem przez Gedrusa wnuka Giligina książęcia litewskiego. Dziś na tém miejscu prócz góry wieś tylko została, której nazwa Psłkańce, przypomina samą gó rę usypaną, bo wyraz litewski Pit znaczy sypać, a Kałnas góra102. Ten książe Gedrus miał być panem ebszernej ziemi ed brzegów Wilii aż prawie do Dźwiny rozciągającej się. Potomkowie jego rozdrobnieni i ze szlachtą tego imienia, ale nie rodu, nie raz pomiessani, podzielili między siebie krainy, skąd powstało kilka majętności w okolicy tej dotąd nazywających się Giedrojcie.
Сноски
83 Szczegółowy tego pobytu i ciekawy opis ob. w Parmiętnikach Albrychia Ks. Radziwiłła, wyd. Edw. Raczyńskiego 1839. T. I. str. 391, i t. d.
84 Ob. listy przez króla do Ludwika XIII i do kardynała Richelieu z Wilna 27 kwietnia r. 1639 pisane. w rzadkiej książce: Serenissimi Johannis Casimiri Poloniarum Sueciaeque Principis, Carcer Gallicus, ab Everhardo Wassembergio conseriptus. Gedani apud Georgium Fórsterum an. 1644. 4-to. p. 190—195.
85 Kwiatkowski: Dzieje Nar. Pols. za panowania Władysława Iv. Warszawa 1828, w 8-ce, str. 363.
86 Pamiętniki Ks. Radziwiłła. T. II. str. 286.
87 Wizerunki i Rozfrząsanią Naukgwe Wileńskie, dawanym przezemnie Tygodniku Wileńskim r. 1818, T. V.
88 Ob. ciekawy ów dekret w dziele Kraszewskiego. Wilno. T. LI. str. 109.
89 Bostowski L. X.
90 Nagrobek ten z marmuru wzniesiony z prawej strony od wejścia w kościele ś. Kazimierza, rozebrany został przy zamienieniu tej świątyni na cerkiew soborną greko-rossyjską. Hr. Eustachy Tyszkiewicz (dzisiejszy marszałek borysowski). kazał ów nagrobek zrysować i wydać kosztem swoim piękną jego rycinę w Petersburgu roku 1844.
91 Coyer.—Kraszewski.
92 Nader zajmujący ten dokument umieszczony jest w ważnym zbiorze aktów historycznych, pod tytułem: Zródła do Dziejów Polskich wydawane przez Mikołaja Malinowskiego i Alexandra Przezdzieckiego. Wilno 1844. Tom II. str. 449.
93 Ob. Listy Chochłowskiego Stanisława, de Episcopo Aitigiosó 1695, u Kraszewskiego. Wilno. T. Ii. 82.
94 Było także zaprowadzone zgromadzenie Paulinów w Wilnie, ale krótko trwało i fundacya dla swej niedostateczności fozehwisła się. Fundatorem zaś był Kazimierz Pociej Wojewoda Witebski, brat Hetmana, który pewną summę zapisał i plac dał na zbudowanie kościoła, a Michał Kociełł Podskarbi Lit. darował małą i nadrujnowaną kamienicę. tylko 250 florenów przynoszącą, Roku 1727 pojechali dla objęcia tój nowej osady Paulini z Częstochowy, ale tak ten fundusz był lichy, że go po śmierci Wojewody witebskiego zaniechać musieli. Summa została przeniesiona do konwentu włodawskiego, i juś przed rokiem 1759, jak się pokazuje z akt.prowincyi, Paulini z Wilna zupełnie się wynieśli.
95 Załuski w T. LI Epistolar. familiar. p. 903 squ. i Narasmowski Facies. Rer. Sar. Lib. I. cap. 164 opisują obszernie te klęski wileńskie, Ob. także Kraszewskiego II. str. 85.
96 Jak na dawniejsze pożary, tak i na ten znalazł się rymopis który o nim wydrukował kilka arkuszy in folio, pod ' tytułem: „Relacya o straszliwym upadku stołecznego miasta wileńskiego w W. Księstwie Lit. it.d. it. d. przez Bazylego Bonifacego Jachimowicza uczyniona.»
97 Tenże sam Jachimowicz opis tej powtórnej klęski także wierszem wydał z rozkazu magistratu, pod tytułem: »Światło okropne w przeraźliwóm wszystkioh serca przeniknieniu przez sawsięty po» Żar, nienagrodzone klęski i szkody miasta wileńskiego, w powtórnej Relacyi objaśniające, pod wstecznym Raka, w miesiącu Junu
98 Y Uczony P. Jan Gwalbert Rudomina zebrawszy liczne i ważne dokumenta i wiadomości, gotuje nam opis historyczny Werek.
99 Metryk. Lit. Ks. I. Lit. H. h. h. przywilej datowany w Brześciu 19 grudnia r. 1522 z podpisem królewskim. Od tego Siemiona idzie mieszkająca dotychczas w powiecie wileńskim rodzina Podbereskich. —
100 Długosz. Lib. X. 114.
101 Giedrejtis pochodzi od Griedat' śpiewać. i Rejlas konno jadący, po litewsku. Znaczy więc, jeździec śpiewający.
102 Takich Piłakąiniow esyli gór sypanych, które były miejscami warownemi u pogan litewskich, bardzo wiele po całym kraju widać, i wsi tóż podobnie nazwanych jest nie mało.