Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

II. Трокское воеводство (часть 2 из 9): оригинал

II. Трокское воеводство (часть 2 из 9). С. 318-338. Польский текст издания.

Koronacya dopełnioną została na mocy bulli Klemensa XI, a tytuł przy konsekracyi odbytej bezpośrednio przed koronacyą, nadany Nawiedzenia Panny Maryi. W późniejszym czasie święty ten obraz wyrytowanym został na blasze we Wrocławiu przez Bartłomieja Strachowskiego.— Corocznie tedy odbywa się tu w Farze uroczysty fest na Wniebowsięcie P. Maryi, na który zbierają się tłumy ludu zewsząd. Processya wileńska wychodzi z kościeła ś. Kazimierza prowadzona przez bractwo Wniebowzięcia P. Maryi; podobneż processye przychodzą z Kowna i z Merecza. Przy kościele był skarbiec opatrzony w dosyć bogate sprzęty i wota kosztowne; rodzina zaś Romerów ma swoją esobną w tejŻe Farze kaplicę zwaną Romerowską, gdzie są jej groby familijne. — W Trokach odbywają się sądy ziemskie i grodzkie, oraz sejmiki powiatowe; dawniej i trybunał główny litewski miał tu swoją kadencyą. Starostwo należy zawsze do wojewody. Z ekonomii zaś trockiej przychodzi kwarty co rok złp. 498. Stare Troki, wieś z opactwem Benedyktynów, o pół mili od miasta Trok, na wzgórzu położona, a niegdyś zamek stołeczny WW. książąt litewskich. Jeżeli damy wiarę kronice odkrytej przez Narbutta, i nazwanej przez niego J. F. R., Troki te już w jedenastym wieku będąc miastem głównem dzielnicy książąt litewskich od Dorszprunga idących zwały się Gurgani, gdzie jakoby prócz grodu książęcego miały być świątynie rozległemi i dziwnemi gmachami słynne 183. Nie polegając zupełnie na tém podaniu i na powieści, że Wilno z Trokami miało być prawie jednóm miastem, albo też że na miejscu owej dawnej warowni litewskiej Gurgani namiestnik książęcia kijowskiego zawładawszy na czas niejakiś tą ziemią, zbudował w roku 1045 StareTroki 184: nie polegając mówię na tem, powiemy tylko, że Snorro-Sturlesoha Iślandczyk;, dziejopis norwegski, zwiedzając krainy nadbaltyckie wspomina przy końcu 12 wieku miejsca zwane Tyrki (Troki), Velni (Wilno) i Misiri (Merecz), gdzie słyszał mowę skandynawską, od osadników tego narodu zdawna tu zamieszkałych pochodzącą 185. Tu już pewniejszy znajdujemy ślad bytaości Starych-'Trok w 12 wieku, które podług tego mogły być pierwiastkową osadą Normandów, co od dziewiątego już wieku wycieczki swe ze Skandynawii do krajów nad Baltykiem leżących, aż wgłąb lądu pomykali. Miejsce to wszakże pomimo swego starożytnego początku, długi czas żadnego znaczenia nie miało. Dopiśro na początku 14 wieku Dzieje Litewskie pierwszą o niém wzmiankę uczyniły. Stryjkowski pisze, iż Gedemin W. książe litewski przebywając w Kiernowie stolicy swojej, gdy się zapuścił z łowami swemi w głębokie lasy między rzekami Wilią i Waką rozciągające się, w roku 1321, podobało się mu jedno miejsce gdzie najwięcej zwierzyny ubił; nazwał je więc Troki i zamek przekopem i wałem otoczony zbudował, a nie przestając na tem, stolicę książęcą gikiernowa tu przeniósł. Nie długo jednako Td: III. 297. że trwało tu przebywanie tego. władcy, podobało się mu więcej piękne położenie okolicy przy ujściu Wilny do Wilii, tam zaraz nastąpnego roku 1322 zamek inny zbudował i stolicę swą ze Starych-Trok przeniósł. Za panowania tego sławnego mocarza, Litwa podbiwszy Ruś i wyparłszy Tatarów, zajęta była ciągle walką z Krzyżakami nad brzegiem Niemna dolnego. Okolice zatóm stolicy litewskiej w pokoju zostając, żadnych wspomnień historycznych po sobie nie zostawują. Dopićro po zgonie Gedemina i podziale państwa litewskiego między jego synów, miejsce to stało się stolicą Kejstuta książęcia trockiego i żmudzkiego. Tu on zamiast drewnianej warowni przez ojca swego Gedemina wzniesionej, wymurował zamek 'obronny i stołeczny, gdzie naprzód zamieszkał niż w zamku NowoTrockim górnym, a może nawet nie opuszczał Starych Trok aż póki nie wymurował nowego wspaniałego zamku na wyspie jeziora trockiego około r. 1380, do którego swoje mieszkanie zupełnie przeniósł. Witowd syn jego mając już wygodniejszy i okazalszy zamek na pobyt swój ciągły, kiedy mu się nie zdało w stolicy państwa Wilnie przebywać: starożytne ustronie przodków swych w Starych-Trokach obrócił na klasztor Be. nedyktynów, których piérwszy do Litwy z Tyńca roku 1405 sprowadził. Czyniąc tę fandacyą, kościół dla nich przy owym zamku starym na klasztor obróconym wymurował, pod tytułem Zwiastowania Panny Maryi i ś. Benedykta wyznawcy, a piérwszżym opatem trockim jednego z Benedyktynów tynieckich imieniem Łukasza mianował. Odtąd historya Starych- Trok jest histeryą tego opactwa, bo znaczenie polityczne przeniosło się zupełnie do Nowych-Trok, gdzie jakeśmy już powiedzieli tyle potężnych książąt i królów mieszkało i tyle walnych spraw się odbyło. —Witowd zajęty losem nowej swojej osady Benedyktynów, nadał jej większe i stalsze uposażenie nieco później, przywilejem r. 1415 w dzień ś. Walentego na zamka Nowo-Trockim wydanym. Przezeń klasztor otrzymał dziesięcinę ze wszelkich płodów majętności książęcej w Starych- Trokach, przytém plac z dwoma ogrodami, jednym przy drodze oddzielającej tenże ogród od zamku, drugim położonym około cmentarza, oraz niwę pod dworem. Powtóre nadano mu razem wióskę nad rzeką Waką, którą niegdyś niejacyś Smigajłłoi Mosgaiłło bracia rodzeni dzierżeli; potrzecie wolność robienia jazów na tejże rzece; poczwarte wieś Obrowo z całym dochodem i łowami; nakoniec jezioro Korweko, przez które płynie rzeka i na niej są jazy 186. Na takie uposażenie Benedyktynów zasłużył, choć przy zgonie swoim (r. 1415) opat Łukasz, bo wiele pracy podjął w pomnażaniu liczby chrześcian, wśród nawracającego się pogaństwa litewskiego. Opactwo trockie podług warunku fundacyi swej zostało ściśle połączone z Tynieckiém, którego opat spólnie z kapitułą wybierał z pośród zgromadzenia swego kandydata do tej godńości w Trokach, przedstawując go tylko na zatwierdzenie biskupowi wileńskiemu. Sam jednak Witowd r. 1416 w wilią Bożego Narodzenia na zamku trockim przedstawił do konfirmacyi Piotrowi biskupowi wileńskiemu, podanego. sobie z Tyńca tamecznego Benedyktyna Alberta Żegotę, jako kandydata na opactwo trockie. Jedenasty opat tutejszy Bernard z Wieliczki, posiadał osobisty szacunek Zygmunta I. Gdy mu jadącemu nocną porą w r. 1517 z Trok do Wilna, Tatarowie królewscy rzeczy zabrali, i od przywileju Witowda który miał z sobą, pieczęć oderwali: król nietylko dawną fundacyą sławnego poprzednika swego potwierdził, ale jeszcze powiększył ją nadaniem dziesięciny z dóbr królewskich Iłgi, i dwóch ziem pustych 187. Następca tego opata Felix Służcwski, wyje- 'dnał u Zygmunta Augusta r. 1558 potwierdzenie przywilejów klasztoru, sam go w nowe budowle opatrzył i uprawę gruntów udoskonalił. Roku 1577 w 172lat po swej crekcyi kościół Staro-trocki został konsekrowany przez Cypryana Dominikana biskupa Metoneńskiego, suffragana i kanonika wileńskiego, jak świadczy zachowany dotąd napis na ścianie kościoła. Szesnasty opat Tomasz Pawłowski, równie jak wszyscy inni z Tyńca przysłany, zmarły w 97 roku życia, objąwszy opactwo w r. 1597 zatrudnił się ozdobieniem kościoła i klasztoru. Naprzód kościół pierwotny zbyt ciemny, wybiciem okien we wschodniej i zachodniej ścianach rozjaśnił, ołtarz wielki nowy, chór, posadzkę, i przysionek zrohił, świątynię malowaniem ozdobił i aparatami opatrzył, bibliotekę założył, on także zakrystyą, w której jak powiadali miały być łażnie Kejstuta, podniósł wyżej wewnątrz i wygodnie urządził, za pasterstwa biskupa wileńskiego Benedykta Wojny. W r. 1625 podczas powszechnie grasującej zarazy w Litwie, umarł z niej także opat Jan Chełstowski, trudniący się gorliwie gotowaniem na śmierć i grzebaniem zarażonych. Później sprężystość i działalność opatów trockich przygasłą: kościół murowany powoli zniszczał, a na jego miejscu wybudowano mały drewniany gdzie jest parafiia, za wałami które opat Dydziński także z Tyńca przysłany, nie wiedzieć dla czego zniszczył r. 1780. Rudniki, Rudnicum, wieś kościelna nad rzeką Mereczem, o mil 4 od Wilna ku południowi, zbudowana wśród ogromnych lasów szeroko po nad tą rzeką rozciągających się aż do Niemna. Miejsce historyczne, jakkolwiek dziś mało komu znane, bo śladów nawet swojej dawnej świetności nie zachowało. Prawdopodobieństwo jest że Kazimierz IV Jagiellończyk, nim został królem polskim, rządząc Litwą, i obyczajem średnich wieków część życia trawiąc na łowach, gdzie i sprawy państwa załatwiał: upodobawszy to miejsce zielonością swych łąk wabiące, a dla bliskości stolicy dogodne, piérwszy zbudował tu dwór myśliwski stosowny do wygód swoich książęcych. Przynajmniej to pewna jest, że przed nim dotąd nie widać żadnego śladu, ani w historyi, ani w dokumentach, żeby którykolwiek z poprzedników Kazimierza IV wspominał o Rudnikach. Zdaje się, że ten dwór około r. 1470 stanąć musiał gdy król z żoną dłużej na zimowych łowach w okolicy Wilna zabawił 188. Dopićro jednak Rudniki za Zygmunta Starego głośniejszemi się stały i w większą osadę urosły. On tu kościół przed rokiem 1511 parafialny zbudował, i zamiast skromnego domu myśliwskiego, trzy wzniósł oddzielne pałacyki z ogromnych bali sosnowych na wysokiém podmurowaniu gdzie były sklepy; wszystkie ozdobnie były wystawione z piętrami, otoczone sadzawkami i ogrodem. Nie stały jednak w kupie, co widać do dziś dnia z gruzów pozostałych na miejscu i śladu fundamentów; owszem główny. gmach, a może dawniejszy Kazimierzowski odnowiony, stał na małym wzgórku oblanym w półkole żywym nurtem Mereczanki. Od północy tuż przy domu była. mie Wielka sadzawka, do której woda wchodziła ryną z rzeki: ryny tej ślady dotąd dotrwały w całości. Na górze w tym pałacu był alkierz i pokoje królewskie, które Zygmunt August zawsze zajmował, i gdzie w alkierzu owym zwłoki ukochanej swojej żony Barbary, kiedy je na pogrzeb z Krakowa do Wilna prowadził, roku 1554 były złożone 189. Dwa dni wówczas przebywał w czerwcu August oczekując na dokończenie przygotowań czynionych w kościele katedralnym wileńskim do pogrzebu. Miejsce na którém się wznosił pałac o jakim teraz mówimy, jestdziś polem uprawnóm miejscowego proboszcza, i nic już nie przypomina o jego dawnóm tu istnieniu, prócz mnóstwa ułamków cegieł i kafli rozsianych w wielkiej przestrzeni po roli i łąkach. Powiadają jednak o głębokich zasypanych sklepach i piwnicach, wyorują nie raz srebrne i miedziane ” monety z czasów Zygmunta Augusta i Zygmunta III. O kilkaset kroków na lekkiém wzgórzu, także nad Mereczanką, były dwa inne mniejsze domy, ale także o piętrze. Zygmunt Stary zwykł był mieszkać w jednym, a królowa Bona w drugim. Opodal znajdowały się inne jeszeze zabudowania dla łowczych i dworzan, oraz stajnie królewskie, Piękna łąka oddzielała rzekę od wzgórków, na których stały oba dwory, a żywa jej - zieloność odbijała przyjemnie od ciemnej i ponurej barwy odwiecznych ostępów (t.j. gąszczów lasu) okrywających drugi brzeg rzeki. Te ciemne puszcze, w których dotąd jeszcze gnieżdżą się niedźwiedzie, i niekiedy łosie, tak są bliskie rzeki, że królowie podług podania miejscowego, z okien swojego mieszkania bili pędzone — obławą zlasów nad brzeg Mereczanki zwierzęta. Jeden z ostępów pod samemi Rudnikami położonych, gdzie najwięcej łosi, sarn i niedźwiedzi lubiło się utrzymywać, zwał się królewskim ogrodem, HKarala— darżas po litewsku: Nazwanie to do dziś dnia zostało, ale ze zwierząt same tylko niedźwiedzie się utrzymały. Ze zniszczeniem tych ogromnych lasów łosie i sarny nader rzadkiemi się już stały, Oprócz tego głębiej w puszczy znajdował się około półtory mili od Rudnik jadąe do Międzyrzecza, ogromny zwierzyniec, czyli dziwnie piękny bór rzeką Żgwiśdą przerznięty i w obrębie kilku mil porządnym parkanem ogrodzony, gdzie się wicle dziczyzny zajętej chowało. Tam królowie dla urozmaicenia zabaw myśliwskich, nie raz bili sarny i łosie. Dotąd pomimo rozrzadzenia puszczy Międzyrzyckiej, do której ło- _ wiectwo Rudnickie należy, miejsce to chociaż parkany opadły i znikły, zawsze dawne nazwisko i najpiękniejszy las w tej stronie, zachowało. — Nazwisko Rudnik poszło od znacznych pokładów rudy żelaznej po łąkach błotaych i lasach niższych znajdującej się. Jest już polskie, co pokazuje, że i osada po unii powstała. Zaraz prawie za jej zbudowaniem, t.j. w drugiej połowie 15 wieku, założono tam w pobliżu piec do wytapiania rudy błotnej i kuźnią do kowania jej na piérwsze potrzeby rolników; druga także wieś nad małém jeziorem Popiszki osadzona pod nazwiskiem HRudni, do dziś dnia pozostała. Częsty pobyt królów w Rudnikach, obrócił nawet śćwczcsny trakt łączący Wilno s Krakowem, dwa grody stołeczne i najwięcej pod względem politycznym znaczące w kraju, na Rudniki. Herbersztein poseł cesarski do Moskwy w r. 1517 tędy jechał do Wilna, Zygmuat August na Rudniki z Krakowa, jakeśmy już mówili, zwłoki swojej Barbary prowadził 190.

Trakt wileńsko-krakowski za Zygmuntów siedł w 16 wie- Tu w Rudnikach był początek w roku 1562 owego smu.+ tnego dramatu z Wojcikiem Podlasianinem, który się zakończył potem śmiercią jego w Wilnie, i o którym Górnicki wspomina191. Od Zygmuntów już tak dalece znaczenie Rudnik jako najprzyjemniejszej rezydencyi królewskiej urosło, że przez częste ich tam przebywanie brama nawet miejska od przedmieścia leżącego ku drodze do Rudnik prowadzącej, Rudnicką nazwana zo-' stała, i ulica na której była, tęż samą nazwę przyjęła. Jakoż istotnie krajopisarze późniejsi nieco 17 wieku, z wielką zaletą o pałacu Rudnickim mówią, a mianowicie Starowolski i Cellaryusz 192. Zygmunt III chociaż rzadko bywał w Litwie, nie dozwolił jednak upaść Rudnikom, i kościół w nich parafialny r. 1611 d. 26 paź. dziernika nadaniem gruntów podźwignął. Syn jego Władysław IV, który częściej tu przebywał za przyjazdem do Litwy, rozrywając się polowaniem, kazał ' lepiej urządzić straż leśną, i opisać puszcze łowiectwa Rudnickiego. Opis ten starannie sporządzony pod ty tułem: Ordynacyi puszcz królewskich, wciągniony został do Metryk Litewskich. — W powszechnej klęsce. Litwy, podczas najazdu r. 1655, pałac ze wszystkiemi janemi gmachami przyległemi i kościół Rudnicki zostały spalone. Wtenczas spłonęły także dokumenta i metryki kościelne; dotąd zachowuje się w probostwie pierwssa księga metryczna na nowo po tej klęsce sporządzena przez proboszcza ś. Stefana na przedmieściu wileńskióm, do którego parafiia Rudnicka przyłączoną ' została. Następnie znów, długo należała do parafii Staro-Trockiej, aż nakoniec kościół do dziś dnia stojący, nakładem Heleny Dąbrowskiej podwojewodziny smoleńskiej i starościny międzyrzeckiej r. 1790 odbudowany został, i nabożeństwa miejscowe przywrócone, — Pod Rudnikami jak utrzymują, śmiertelny cios odniósł r. 1661 od dwóch zbójców żydów w lesie napadnięty jadący z Wilna do Warszawy Piotr de' Ry Dankórse malarz nadworny Władysława IV, który tak piękne malowidła na ścianach kaplicy ś. Kazimierza w Wilnie zostawił. Dziesięć ran odebrawszy, pomimo 78 lat wieku, gdy go przyniesione do Rudnik, tyle jednak miał siły i pamięci, że mdlejącą już ręką nakreślił jednak tak wierne rysy owych żydów, że na trzeci dzień po. zgonie jego w doiu 9 października zaszłym, poznani w Wilnie, ujęci i ukarani zostali.

Olkieniki, małe miasto drewniane pod 549 14! 13'! szerokości jeogr. położone, nad rzeką Mereczem, blisko ujścia do niej Solczy, o mil 8 od Wilna na trakcie do Mereczaidącym, od którego o 6 mil są odległe. Olkieniki zwane na dawnych mappach polskich 17 wieku Wolkieniski, chociaż leżą o 11/2 mili w lewo od tego traktu, pospolicie jednak w 16 wieku za obu Zygmuntów były uczęszczane, zwłaszcza, że będąc starostwem miały dwór królewski. Pospolicie jadący wtenczas z Wilna . do Krakówa na Brześć i Lublin, udawali się naprzód do Rudnik, stamtąd do Olkienik i do Merecza. Zygmunt August prowadząc roku 1551 zwłoki żony swojej Barbary z Krakowa do Wilna, gdy tu d. 19 czerwca przybył, powitany od senatorów litewskich, jednego z nich najzasłużeńszego sobie Mikołaja Czarnego Radziwiłła marszałka i kanclerza W. Lit. na dostujaość wojewody wileńskiego wyniósł. — Olkieniki w samym roku otwierającym wiek 18 w Polsce, stały się smutnej, pamiątki historycznóm miejscem w całym kraju. Powiększający się olbrzymim krokiem nierząd wewnętrzny na schyłku panowania Jana Sobieskiego, postawił Litwę w najopłakańszym stanie. Trzęśli ją samowolnie możnowładcy, gniotąc swoją przemocą gmin szlachty i natrząsając się z praw i władzy królewskiej. Z nich Sapiehowie najmożniejsi wówczas po upadku domu Paców, tak się dumą swą i przewagą dali we znaki szlachcie litewskiej, że całą Litwę oburzyli na siebie. Tymczasem gdy Kazimierz Sapicha Wda wileński, Het. man wielki litew. wojsko niepłatne oddawna i niechętne porozstawiał na leże zimowe po dobrach biskupich ' i duchownych w W. księztwie lit., Konstantyn Brzestowski biskup wileński rozjątrzony tym postępkiem hetmana rzucił nań klątwę r. 1694. Zawziętość ta po wielu sporach 193 chociaż na pozór zgodą za pośrednictwem Nuncyusza zakończona, wyrodziła się jednak w przeciągu lat następnych w wojnę domową. Sapiehowie posiadłszy najpierwsze urzędy w prowineyi stali się samowładnemi na Litwie., i nadużywając nie raz władzy wzniecali zazdrość w innych możnowładcach, a niechęć ku sobie w pognębionej szlachcie. Zajazdy i pogróżki wzajemne wrzały przez lat kilka; do tego jeszcze wojska niepłatne i ciągłemi obietnicami od Stanów łudzone, zawiązały się w zgubne dla perządka publicznego konfederacye. Zapobiegi wprawdzie szybkością obrotów hetman Sapicha temu buntowi, obległszy w 'Brześciu Ogińskiego, który stał na czele konfederatów wojska litewskiego (r. 1696), ale to był środek tymczasowy. Odtąd wszyscy sprzysięgli się. na dom Sapieżyński, a drobna okoliczność rozżarzyła pożar tlejący oddawna 194. Roku 1700 dwaj książęta Wiśniowietcy zelżeni zustali od sług hetmańskich w Wilnie na ulicy, i chociaż młody Sapicha nie będąc winnym tej obejgi, dał nawet pomoc rannym i ubolewał nad ich przypadkiem: Wiśniowieccy jedynie chęcią zemsty pałający wyjechali z miasta, i łatwo poburzyli do nowego związku szlachtę. Zebrała się ona we 20,000 w powie cie oszmiańskim pod Lipniszkąmi, w skutek niby uniwersału królewskiego dla obmyślenia obrony ę granic od Inflant najechanych przez Karola XII, i obrawszy pułkownikiem jeperalnym Michała Serwacego Korybuta Wiśniowieckiego, wyciągnęła zbrojnie d. 10 listopada z Lipniszek ku Olkienikom odgrażając się na Sspiehów. Król August II usiłując jeszcze przytłumić te niezgody domowe, wysłał do niej Szembeka referendarza koronnego namawiając żeby się uhamowała. Gdy to się działo, Sapiehowie zebrawszy do 9,000 wojska domowego i z cudzoziemców słożonego, wyszli z Wilna na przeciw szlachcie i spotkawszy się z nią o półtory mili od Olkienik w Lejpunach, na głowę pobici zostali. Wtenczas Olkieniki dokąd się zwycięźcy udali, stały się polem krwawego dramatu. Pojmany w tej bitwie Michał Sapieha koniuszy W. litew. syn hetmana, pomimo usiłowań biskupa Brzostowskiego, wywleczony z łóżka i rozsiekany został dnia I9 listopada za podżeganiem Białłozora kanonika wileńskiego, pałającego zemstą za rozstrzelanię brata jego z rozkazu hetmana Sapiehy. Tenże sam les spotkał Wojnę Sstę brasławskiego i wielu innych. Poczém w dniu 22 listopada r. 1700 stanęło tu Laudum czyli postanowienie zjazdu Olkienice kiego, mocą którego związkowi oddali się pod rząd wojskowy ks. Wiśniowieckiego aż do dalszego rozporządzenia króla i Rptej, naznaczając leże dla wojska w dobrach Sapieżyńskich, i na opłatę żołdu obmyślając podatki. Potém odsądzono wszystkich Sapiehów zacząwszy od hetmana, z wyjątkiem linii Kodeńskiej, od urzędów dotąd piastowanych i od wszelkich starostw. jakie posiadali, z zabraniem dóbr dziedzicznych dla za dosyć uczynienia wierzycielom, a reszty do skarbu publicznego 195. Ustanowiono wreszcie kommissarzów do rady Wiśniowieckiemu z senatu i koła rycerskiego, oraz rezydenta od zjazdu do dworu królewskiego w osobie Krzysztofa Białłozora kanonika wileńskiego; prócz tego opiekę księżniczki Nejburskiej i dóbr jej usuwając 'od niej Sapiehów przeniesiono na osobę księcia Karola Stanisława Radziwiłła kanclerza W. litew., zapewniono wynagrodzenie rodzinom zabitych. "Tak dokonana zostaIa w Olkienikach zemsta nad Sapichami i poniżenie ich domu, z czego Żadnego jednak pożytku kraj nie odniósł, bo po nich inni przewodzić zaczęli. Dowódcami całej tej sprawy byli głównie prócz Wiśniowieckich, Ogińscy, Pociejowie, Pacowie, Słuszkowie i Brzostowscy. — W r. 1706 kiedy Karol XII zimował z główną kwaterą” swoją w Żołudku, zaszła pod Olkienikami w lesie 22 lutego mocna utarczka między pułkownikiem Duker dowodzącym dragonami szwcdzkiemi, wysłanym dla zasłunienia wojsk Potockiego Wojewody kijowskiego i Sapiehy Wojewody wileńskiego, trzymających się stro-' ny Leszczyńskiego, a dywizyą rossyjską jenerała Bauer, który połączywszy się z oddziałami Wiśniowieckiego, Ogińskiego i Zaranka stronników Augusta II, miał zamiar napaść na nieprzygotowanych przeciwników w Ol. kienikach. Tymczasem o ćwierć mili od miasta, spotkały się oba wojska niespodzianie. Duker musiał wytrzymać jako stanowiący ze swemi dragonami straż przednią, trzykroć ponawiane natarcia, poczóm obie strony cofnęły się z pola bitwy. Baucr poszedł do Wilna, Duker wrócił do Olkienik, dla opatrzenia rannych. — Dwór królewski w Olkienikach był znaczny, położenie jego ozdobione wielkim stawem na rzece Mereczance spławnej na drzewo towarne, którém z egromnych lasów w górze położonych zaczęto handlować do Memla pod koniec 18 wieku. Kościół parafialny ma być fundowany przez królową Bonę; Stefan Batory r. 1581, a Zygmunt III r. 1632 fundusz probostwa pomnożyli, do czego jeszcze zapisy prywatne r. 1693 się przyczyniły. Krzysztof Chalecki miecznik W. lit. pierwszy dał fandasz roku 1636 wprowadzonym Franciszkanom, którzy tu klasztor z kościołem mają. Starostwo niegrodowe Olkienickie płaci kwarty złp. 4,683; ostatnim jego posiadaczem r. 1794 był Michał Granowski sekretarz W: lit. i ta ostatni potomek starożytnego rodu swego umarł. Mieszczanie Olkieniccy mówią po polsku, a lad okoliczny po litewsku.

Łejpuny, nad rzeką Lejpunką wieś przy drodze z Wilaoa do Merecza prowadzącej, o 7 mil od pierwszego miasta położona. Między Olkienikami do których Lejpuny należą i o 117, mili są odległe, a tóm miejscem rozciągają się wielkie pola piasczyste, na których zaszła owa pamiętna i boleśna do wspomnienia bitwa dnia 18 listopada r. 1700 między obywatelstwem wszystkich województw litewskich, oraz Iaflant i Żaudzi, której jednak nad siedm chorągwi nie liczone, a wojskami, Sapiehów. Szlachta na pospolite ruszenie w liczbie około 20,000 źle uzbrojonych ludzi zgromadzona, w wilią tego dnia zalegała miasto Olkiesiki i okolice jego. Dowództwo naczelne miał jeneralny pułkownik Michał Korybut książe Wiśniowiecki, Gliniański i Wołkowyski starosta; pod nim prowadzili różne województwa: Michał Kaz. Kociełł kasztelan trocki, Antoni Ogiński starosta żmudzki, Dominik Michał Słuszka wojewoda połocki, Stefan Tyzenhaaz wojewoda nowogrodzki, Michał Dowmont Siesicki wojewoda mścisławski, Michał Kazimierz Pac kasztelan połocki, Kazimierz Pociej kasztelan witebski, Karol Stanisław książe Radziwiłł kanclerz W. lit. Janusz książe Wiśniowiecki marszałek nadw. lit., Marcyan Ogiński podskarbi nadw. lit, Gedeon Radzimiński Frąckiewicz chorąży W. lit. i t. d.— Z ręki tych senatorów i dygnitarzy, będących sprężynami całego związku na obalenie przewagi Sapiehów, dowodzili chorągwiami znakomitsi z powołania wojskowego pułkownicy i rotmistrze: w Oszmianie Krzysztof Zenowicz marszałek powiatu, Koziełł, Chomiński, Ważyński i inni; w Lidzie Narbutt, Alexandrowicz; w Brasławiu Biegański; w trockim Kazimierz i Ludwik Pociejowie; w Grodnie Massalski i Kotowicz; w Kownie Mikołaj Pac i Bogusław Ogiński; w Upicie Puzynowie; na Zmudzi Kazimierz Zaranek chorąży księztwa źmudz.; w Połocku Szczytowie, Pa-. kosz, Korsak, Rypiński i Bujnicki; w Wtwie nowogrodskićga, Mierzejewski, Haraburda; w witebskiém, Marcyan Ogiński, Łukomski, Symon.Drucki Lubecki, Ciechanowiecki; w Brześciu Rusiecki; w Pińsku Godebski; w województwie mścisławskiśm Wołłewiesz; w mińskiém Jan Jerzy Zawisza, Krzysztof Mackiewicz, Uniechowski, Cedrowski i Orzeszko; w Mozyrzu Oskierka; w Rzeczycy Judyccy; a w województwie inflantskiém Platerowie i Zyberkowie. Sapiehowie, to jest: Kazimierz Wda wileński i hetman W. lit, Benedykt Paweł podskarbi W. lit., Jerzy stolnik lit., Alexander marszałek W. lit. i Michał koniuszy lit., mając od 8 do 9,000 wojska najwięcej z Wołochów i Tatarów złożonego, ale regularniejszego, po wyjściu z Wilna stanęli obozem pod Lejpunami. Pod najwyższym kierunkiem hetmana dowodził temi siłami strony Sapieżyńskiej Michał Sapieha koniuszy W. lit. syn hetmana, świeżo ze służby cesarskiej, gdzie w stopniu jenerała zostawał przybyły. Młody ten człowiek, szlachetnej duszy, pelen odwagi rycerskiej i wysokiego poloru; znając cały ogrom klęsk jakiemi te kłótnie domowe przygnębiały kraj w nieładzie pogrążony, długo usiłował powściągnąć zapamiętałość ojca i stryja, długo walczył w duszy między obowiązkami syna a powinnością obywa- -tela, aż póki wszelkich środków do zgody nie wyczerpał. Ale rozjątrzenie szlachty oddającej się na ślepo zawistaym domowi Sapieżyńskiemu lub od niego pokrzywdzonym możnowladcom, z jednej strony: duma bez granic hetmana i podskarbiego z drugiej: usuwały nadzieję nawet uczynienia jakiegokolwiek między niemi pokoju. Kusił się jeszcze o to biskup Brzostowski zniewoliwszy zjazd Olkienicki do podania warunków Sapiehom, i z temi przybył 17 listopada do ich obozu w Lejpunach. Twarde hyć musiały i niezręczne, kiedy hetman i podskarbi za nadto ufni w sprawności hufeów swoich odrzucili je z oburzeniem: oświadczając, że szabla rozstrzygnie ten spór najlepiej. Rozjątrzona taką odpowiedzią szlachta, ruszyła z'rana 18 listopada g Olkienik i w szyku bojowym postępując, stanęła wkrótce w obec Sapieżyńskich sił pod Lejpunami. Książe Wiśniowiecki najwyższy dowódzca, na lewém skrzydle postawił wołoskie chorągwie, na prawém. ruskie województwa uszykował, we środku piechotę z różnych powiatów, między szeregami ukrył działa i tył wojska ubezpieczył rezerwą. Sapichowie na prawém skrzydle dali miejsce tatarskim hufcom, na lewém postawili rajtaryą. w środku piechotę, a w odwodzie lekkie chorągwie, dworzan swoich i obywatelstwo które się jeszcze przy nich zostało. Sprawniejszemi były szyki Sapiehów, ale w liczbic o połowę mniejsze, i na duchu nie podniesione, owszem w Większej części mimowolnie pepchnięte do walki z własną bracią. Hetman za sbliżeniem się szyków przeciwnych, piérwszy rozpoczął bój „powszechnym z dział swoich wystrzałem. Długo potóm z obu stron grzmiały armaty, a harcownicy tu i owdzie pojedyńcze walki staczali, Dopićro od południa rozpóczął się bój krwawy na lewém skrzydle szlachty gdzie Pociej dowodził, ale tak zacięcie z obu stron walczono, że przez kilka godzin nic stanowczego zajść nie mogło. Na prawóm również oba wojska starłezy się gwałto-, wnie nie ustępowały sobie kroku przez kilka godzin; zginął ze strony szlacheckiej Poniatowski pułkownik chorągwi mścisławskiej mężnie dotrzymując placu, tymczasem naczelny wódz ks. Wiśniowiecki widząc za długo przeciągającą się niepewność boju, przyprowadził odwodowe hufce. Rozjątrzenie szlachty tak było wielkie, że z największą zawziętością rzucała się do ognia —i wkrótce Sapieżyńscy upadając na siłach i duchu tył podali. Pićrwszy podskarbi lit. widząc słabiejących z swej strony z pola bitwy ujechał. Nie długo całe pułki Sapieżyńskie ustąpiwszy z pod Lejpun rozpierzchać się zaczęły, sam hetman zmuszony był uchodzić z krewnemi i przyjaciołmi do Wilna. Jeden tylko Michał Sapieha syn jego przewodząc tylnej straży, w tysiąc pięćdziesiąt koni zasłaniał rozbite i uchodzące wojsko. Lecz po mężnej obronie widząc już niepodobieństwo oparcia się tłumowi otaczających go zwyciężców, zmuszony został do poddania się 196. Przyprowadzony przed ks. Wiśniowieckiego, udał się pod jego opiekę, która wszakże jakeśmy widzieli nie ocaliła go od śmierci w Olkienikach. Tysiąc ludzi padło trupem na polu tej nieszczęsnej bitwy, a kilka razy tyle rany odniosło. Szlachta opłakiwała poległych z pośród siebie: Koziełła rotmistrza, Sliźnia, Dowgiałłę, Bernatowicza, Darewskiego skarbnika połockiego, Plewakę, Sorokę, Bohusza, Korsaków, Anculę i wielu innych, prócz wyżej wymienionego Poniatowskiego 197. — Prócz tej smulnej pamiątki historycznej przywiązanej do Lejpun; miejsce to niczém innóm nie słynie, Okolice zwłaszcza ku Mereczowi jałowe, stawią oku podróżnego na przemiany albo pola płonne i gryką (tatarką) samą zasiewane, albo nędzne karłowate zarośle. Wojna domowa nie mogła zdaje się dzikszego i godniejszego siebie znaleźć pola do działań swych; zgubnych dlakraju, haniebnych dla historyi.

Orany, w dawniejszych XV wieku dyplomatach nazywane Worany, mała mieścina na prawym brzegu Mereczanki, która tu jest dość już głęboka i szeroka, leży o 3 mile od Lejpun, o 3% ed Merecza, o 5 od Ejszyszek. Tu wpada do Mereczanki mała rzeczka Oranka. Jest to starostwo niegrodowe gdżie za cza-- sów Jagiełły dwór książęcy był zbudowany, gdyż król tea z Oran czyli Woran jako dworu nowego pisał roku 1416 we środę między oktawą Bożegonarodzenia, do Michała Kiichenmejster W. Mistrza zakonu pruskiego w rzeczy żądanego przezeń pasportu dla komtura gdańskiege (Datum in Curianowa Waranii 198. Miasteczko zabudowane zostało dopićro w 17 wieku przez Brzostowskiego podskarbiego W. $t. i starostę orańskiego. Kościół parafialny jest filią Fary w Daugach. Włościanie tutejsi po litewsku mówiący, pomimo zbyt piasczystych gruntów dostatni są, bo prócz innych powodów zamożności wiele pola posiadają. Chmiel, miód i grzyby, są tu z płodów miejscowych najobfitszemi a artykułami do sprzedaży.

Сноски

183 Dzieje Narod. Lit. I. 232.

184 Czacki o Litews. i Pols. praw. wyd. dawn. T. I. str. 8. Porówn. moję Históryą Wilna, T. I. str. 50.

185 Kronika Rozdz. IV. str. 369 wyd. r. 1845.

186 Że się ten dyplom z pieczęcią zachowywał w archiwum Tynieekiém, świadczy Szczygielski. Ob. Series et Notitia Trocensium Abbałum'ordinis S. Benedicli. Cracoviae 1668 in 4-to.

187 Data przywileju tego w Wilnie w poniedziałek przed ś. Katarzyną r. 1517.

188 Niemamy zupełnej wiary w podanie Narbutta (Hist. T. VIII str. 12) powtórzone od Kraszewskiego (Wilno T. I str. 144) o owóm spotkaniu się ks. Michała syna Zygmunta Kejstutowicza, w puszczy Rudnickiej niespodzianóm r. 1440, s Kazimierzem Ja» giellończykiem jadącym do Wilna z Polski na objęcie rządów Litwy. gdzie mu hołd swój złożyć miał. W Długoszu (Lib. XII p. 151) jest wyraźnie, że ks. Michał z Grodna wyjechał w 500 koni naprzeciw Kazimierza i zastawszy go obozem leżącego nad rzeką Swisłoczą, tam też i hołd mu złożył. Szanowny nasz historyk zdaje się polegać na powieści kroniki zwanej u niego Bychowca, ale Długosz miał takich kronik wiele, które porównywał, i prędzej zasługuje na wiarę.

189 Ob. w pamiętnikach o królowej Barbarze: Pism moich historycznych T. Il str. 203.

190 ku, z Krakowa na Nowemiasto-Korczyn, Sandomierz, Lublin, Parczów, Brześć, Kamieniec Lit., Szereszew, Wołkowysk, Pieski, Mosty, Wasiliszki, Raduń, Ejszyszki, Rudniki i stąd o 4 mile do Wilna, Czasem zmieniano drogę od Lublina udając się na Kock, Międzyrzec do Mielnika pierwszego miasta litewskiego, skąd jechano na Bielsk, Narew, Krynki do Grodna. Stąd na Merecz, Olkieniki i Rudniki przybywano do Wilna.

191 Dzieje w Koronie Pols. wyd. Mostows.

192 Starowolski powiada, że jest w Rudnikach „aula regia ornatissima et hórtus amocnus et venationes ferarum et vivaria illarum amplissima habens. Pisał to w piérwszej połowie 17 wieku około r. 1630 za Zygmunta III. Cellaryusz w r. 1659 ten sam opis Rudnik powtórzył, właśnie we 4 lata po ich zniszczeniu.

193 Między innemi pismami tej smutnej sprawy ciekawy jest „druk owoczesny, który Sapieha na obronę swoję wydał, pod tytułem: Enucleatio Nullitatis Excommunicalionis, ralione prae- ' tensae devastationis eclesiarum bonorumque Diaecesis Vilnensi publicatae. Anno 1695, folio, bez wyrażenia miejsca druku (w Wilnie).

194 Wszystkie szczegóły tych kłótni domowych przed ich smutnóm rozwiązaniem w Olkienikach, wyłuszcza pismo ogłoszone drukiem, pod tytułem: Manifest Bogu i Światu przez Jaśnie Wielmożnego Jego Msści: Pana Każimierza Jana Hrabie na Bychowie, Zasławiu y Dąbrownie Sapichę Woiewodę Wileńskiego Hetmana W. W. X. L., do powszechney wiadomości podany Roku 1699. folio kart nieliczb. 16. (pisany przez Sapiekę w Grodnie).

195 Akt zjazdu Olkienickiego wyszedł spółcześnie z druku, w u lotnóm piśmie in folio, pod tytułem: Postanowienie generalhe Stanów W. X. Lit. wieczne i nigdy nienaruszone, na zjezdzie walnym Województw ś powiatów pospolitym ruszeniem pod Ol-. kienikami uchwalone, roku pańskiego VT00. W drukarni Akadęmii wileńskiej Soc. Jesu. Kart nieliczb. 34. — Wreszcie tak zwana Wojna Olkienicka znalazła rymopisa w Onufrym Korytyńskim, który wierszem cały ten wypadek opisał. Poemat ten umieszczony jest w szacownym zbiorze pod tyt. Zrzódła do Dziejów Polskich M. Grabowskiego i Alexandra Przezdzieckiego. T. I. Wilno 1843 str. 176. >

196 Załuski: Litterae familiar, T. II. fol. 928.

197 Szczegółowy opis tej potyczki ostatecznie podany został w dziełku mającem tytuł: Dzieje wewnętrzne Narodu Litewskiego przez Justyna Narbuttu. Wilno 2 tomy r. 1842. Ob. T. II str. 81. Szkoda że jest jednostronny i że z niesłuszną przychyłnością dła Sapiehów autor wszystko wykłada.

198 Kod. Dypl. Litwy Raczyńs. str. 197.