II. Трокское воеводство (часть 7 из 9): оригинал
II. Трокское воеводство (часть 7 из 9). С. 423-441. Польский текст издания.
Humszyszki, na wyniosłym brzegu Niemna pod górami otaczającemi łoże jego, małe miasteczko drewniane, pięknie położone o 3 mile od Kowna. Za wojen krzyżackich z Litwą nie raz było polem uporczywych zapasów, leżało bowiem na szlaku, którym owi mnisi zbrojni dążyli na pustoszenie księstwa Trockiego. Tu się oni przeprawiali przez Niemen w r. 1381 pod marszałkiem zakonu Kuno v. Hattenstein i W. komturem Ridigerem v. Elner; tu znowu, kiedy W. mistrz Konrad Zolner nic niedokazawszy pod Wilnem. r. 1385, zmuszony był w odwrocie szukać przeprawy przez Niemen, wysłane od niego chorągwie pomorskie zdobyły obronne stanowisko Litwinów, co ułatwiło przebycie rzeki dla całego wojska niemieckiego. Nie można wiedzieć jak dawno krzyż chrystusowej wiary zatknięty. został na cienistych wzgórzach Rumszyszek, to jednak pewna, że Zygmunt III r. 1599 pomnażał fundusze tutejszego probostwa, jako już dawno założonego. Samo miasteczko jakkolwiek nader szczupłe i żydami osiadłe, ważnym jednakże jest punktem dla handlu zbożowego. Lecz gdy Niemen od tego miejsca w górę aż do Grodna napełniony głazami granito» wemi, stanowił wielką przeszkodę do bezpiecznej żeglugi statkom spławiającym zboże do Prus: Stanisław August odnawiając dawne usiłowania Zygmunta Augusta (ob. wyż str. 110), rozkazał RKommissyi Skarbowej Litewskiej zachęcony od sławnego ministra, Tyzenhauza podskarbiego, około r. 1775 dokonać zupełnego oczyszczenia tej rzeki. Roboty poruczono biegłemu matematykowi Jezuicie, Franciszkowi Narwojszewi, późniejszemu professorowi Akademii wileńskiej, który w ciągu trzech lat istotnie wiele takich zapor czyli raf na Niemnie uprzątnął. Król postanowił na pamiątkę tego dzieła wznieść na brzegu Niemna właśnie blisko Rumszyszek, pomnik w kształcie piramidy, z głazów wydobytych z rzeki, na którym stosowny miał być napis łaciński 258. Uskutecznienie jednak tego postanowienia, nigdy się nie ziściło. Co większa! znaczna część wielkiej rafy pod samemi Ruszyszkami pozostała, bo jej nawet sprowadzeni z Anglii nurkowie skruszyć zupełnie nie zdołali. I sławny nasz poeta wspomniał o tej skale w jednym ze swoich prześlicznych wierszy:
„„Tak ojciec Niemen, mnogich piastun łodzi, Gdy Rumszyskiego napotka olbrzyma, W koło go mokróm ramieniem obchodzi,. Dnem podkopuje, pierś górą wydyma;
Ten natarczywiej broniąc się powodzi, Na twardych barkach gwałt jej dotąd trzyma: Ani się zruszy skała w piasek wryta, Ani jej rzeka ustąpi koryta.
Lud zaś litewski wynalazł ze swojej strony także, powieść na tę zaporę Niemeńską. Podług niego szatan chcąc się pomścić na jednym królu polskim, że sprzyjał Jezuitom najstraszniejszym piekła nieprzyjaciołom, urwał gdzieś za morzem kawał skały i leciał z nim, żeby jakiś wielki klasztor tego zakonu rozwalić. Lecz właśnie kiedy przelstywał nad Rumszyszkami, o północy kur zapiał, głaz wypadł z rąk djabła i zawalił rzekę. — Rumszyszki starostwo będące zarazem ekonomią kowieńską, płaciło w r. 1777 kwarty rocznej złp. 3531.
IKronie, mała mieścina albo raczej wieś kościelna, nad rzeczką Krońką do Niemna uchodzącą, o 2 mile od Rumszyszek, o 5 od Kowna, przy trakcie z tego miasta do Grodna. Musi to być nadzwyczajnie starodawna osada w Litwie, wyraźnie bowiem nazwa Jej jest taż sama, jaką miał Niemen u Rzymian: Cironus (Kron). Kościół wyznania rzymskiego powstał tu dopićro około połowy 15 wieku, ponieważ miejsce to po zaprowadzeniu chrześciaństwa w Litwie należało źrazu do parafii dorsuniskiej. Kazimierz IV w dniu drugim > zapust r. 1472 w Trokach, uczynił fundusz kościołowi krońskiemu z dziesięciny od mieszczan i z folwarku. Kronie były dawnem dziedzictwem imienia Ogińskich, z których Bohdan możny i znaczący w swojej prowincyj, należąc jeszcze do wyznania wschodniego, fundował tu cerkiew murowaną, gdzie też z swoją żoną pogrzebiony został. Widać także w pobliżu miasteczka gruzy pałacu czyli zamku Ogińskich. IDorsuniszki, mała mieścina nad samym Niemnem, którą kronikarze krzyżaccy zowią IDirsunen. Był tu wielki.zamek drewniany warowny, przez Litwę bał. wochwalczą dla wstrzymywania napadów pruskich zbudowany. Za Kejstuta, kiedy tu dnia 3 lutego r. 1381 wielka wyprawa krzyżacka pod marszałkiem zakonu Ridigerem Elner i W. komturem Kuno Hattenstein stanęła: znaleźli Niemcy zamek i podzamcze spalone przez samychże mieszkańców, którzy do lasów pouciekali. Król Władysław Jagiełło jadąc z Polski na umówiony zjazd z Krzyżakami pod Wieloną, przybył z Grodna do Dorsuniszek w jesieni r. 1418 z królową i senatorami koronnemi, gdzie go przyjął W. książe Witowd, i skąd wkrótce po odbytych naradach udał zię do Kowna.— Kościół parafijalny tutejszy założony był w XV wicku, ślady funduszu są około r. 1598, dzisiejszy zaś drewniany pod tytułem Wniebowzięcia P. Maryi zbudowany jest nakładem Antoniny z Białłozorów Ogińskiej starościny dorsuniskiej. Starostwo dorsuniskie płaciło kwarty złp. 1719, w wieku zaś 16 dane było prawem dożywotaniém od Zygmunta Augusta żonie jego Barbarze.
Jozno nad niewielkiém jeziorem tegoż nazwiska, wieś kościelna z bardzo wielkim pałacem murowanym, dziedzictwo i rezydencya Paców. Kościół parafijalny pod tyt. SS. Michała i Jana Chrzeiciela wymurowany r. 1643 p. Krzysztofa Paca kanclerza W. lit. i brata jego Stefana, konsekrował r, 1670 Kazimierz Pac biskup żmudzki. Są w nim groby tej rodziny.
Punie od Krzyżaków Pullen zwane, albo Pillenen, miasteczko nad brzegiem Niemna niżéj Olity o mil 7½ od Trok, o milę od Stokliszek, ze starostwem płacącém kwarty złp. 9,951. Był tu przed wprowadzeniem wiary chrześciańskiej wielki drewniany zamek, mocno obwarowany, pamiętny bohaterską obroną za Olgerda Litwinów przeciw Krzyżakom, któréj Długosz, Stryjkowski i Kojałowicz pamięć nam zachowali. Marger niejaki dowódca załogi, królikiem litewskim od dziejopisów pruskich zwany259, widząc, że zamek oblężony od wielkich wojsk niemieckich pod kierunkiem samego W. mistrza Teodoryka z Altenburgu, Ludwika margrabi brandeburskiego, Filipa hrabi Namur i hrabi Hennenberg, nie mógł się utrzymać: postanowił oddać im gruzy i popioły. Było to roku 1336; prócz żołnierstwa zbrojnego, na odgłos groźnéj wyprawy Niemców, 4,000 okolicznych mieszkańców z żonami, dziećmi i majątkiem, schroniło się tu od ich srogiéj napaści. Po kilkodniowym szturmie, Krzyżacy opatrzeni w rozliczne machiny wojenne i bombardy, zburzyli większą część wałów, reszta zachwiana z gruntu co chwila runąć miała. Litwini dzielnie się bronili, rozpacz dodawała im męztwa, we dnie walczyli z bohaterską odwagą, w nocy naprawiali wyłomy. Prędko jednak rowy otaczające twierdzę, chociaż 50 stóp szerokie, a na 26 głębokie, zapełnione zostały trupami oblężonych i oblegających: co większa zaś! wkrótce zabrakło zdolnych do walki, bo wszyscy prawie obrońcy zamku ranami okryci upadali na siłach. Ale duch męztwa i miłości własnej ziemi ożywiał te rycerskie dusze, w chwili tej nawet kiedy nadziei odsieczy nie pozostało, i kiedy wieszczka czyli kapłanka ich pogańska ukryta w głębi. warowni, której się codzień radzone, coraz większą tajemnicą okrywała swoje przepowiednie. W tém jedne go dnia, gdy się wojska oblegające bardziej zbliżyły do wałów, Krzyżak Werner Randorf dowodzący łucznikami, rozdawszy trzydziestu z nich sześćset strzał ognisłych, gęstemi wystrzały zapalił w różnych miejscach rozwalone ściany zamku Puńskiego. Marger widząc, że już ostatnia chwila nadeszła, wierny raz wziętemu postanowieniu, każe rozniecić ogromny stos drzewa pośród zamku, i rzuciwszy nań zgromadzone sprzęty i dostatki zasila niemi podnoszące się płomienie, Poczém poświęcając na ofiarę bogom, dzieci, star-' ców, niewiasty i rannych, sam ze stu rycerzami w pień. ich wycina i zwłoki krwią niewinną oblane rzuca na ogień. Stara owa wróżka pogańska, skościałą swą ręką ująwszy topór, sama jedna stu ofiarom głowę ucięła 260. Tymczasem gwałtowny pożar, cały gród obejmuje kłębami ognia i dymu. Krzyżacy z trudności przystępu wstrzymują się na chwilę od walki; wtenczas pozostali rycerze litewscy korzystając z odmętu zaczynają sami siebie zabijać, —i trupami własnemi palącego się stosu dopełniać. Wpadają wreszcie Niemcy rozjuszeni bitwą, a chciwi bogatych łupów, na wyłom. Lecz już sam tylko Marger ogromną swą postacią zagradza im przejście; walczy z wściekłością i mnóstwo nieprzyjaciół położywszy trupem, nasycony ostatnią zemsłą, znika wśród płomieni z przed oczu zwycięzców. W pedziemiu zamkowem była jego żona ukryta z dziecmi,. czekająca z odwagą podobnegoż losu, jako ostatnia ofiara dla kraju i bogów swych. Marger zbroczonym krwią nieprzyjacioł mieczem, ścina Żonę i dzieci, i sam nakoniec przebiwszy się nim dokonywa z podziwieniem nieprzyjaciół, a uwielbieniem potomności, wiekopomnej obrony zamku Puńskiego 261. Krzyżacy nie znalazłszy ludzi, konie tylko i bydło zabrali, a zawiedzeni w nadziei łupów, ostatki ścian rozwalonych zamku z ziemią zrównali. — Punie podług śladów w metrykach litewe skich pozostałych, Zygmunt I dał r. 1527 dożywociem Pawłowi książęciu Holszańskiemu biskupowi łuckiemu, a później r. 1536 za przyczyną syna swego Zygmunta Augusta i królowej Bony, tymże samym prawem oddał Janowi Zabrzezinskiemu wojewodzie trockiemu i marszałkowi W. Ks. Lit. — Tatarzy zaś wnukowie osiedlole 444 0-4 LU]
nych przez Witowda po Litwie, utrzymywali za czasów Stryjkowskiego, t. j. w XV wieku, że zamek Puński, odbudowany jak widać po napaści krzyżackiej, dany był Hanowi ich na mieszkanie. — Kościół parafijalny tutejszy jest fundacyi króla Alexandra w r. 1503.
Stokliszki, mała mieścina ze starostwem płacącém kwarty złp. 1,361, o 2 mile od Jezna, a o 5½ na zachód od Trok. Tędy wielka wyprawa krzyżacka pod dowództwem marszałka zakonu Wernera Tettingen, prowadząc Świdrygajłłę do rządów Litwy ciągnęła r. 1403, niszcząc wszystko po drodze mieczem i ogniem. Zygmunt III opatrzył funduszem ziemnym r. 1593 tutejszy kościół parafijalny, a Jan Alfons Lacki starosta żmudzki pomnożył go r. 1641. Stokliszki jeszcze na początku 18 wieku zaczęły być znane powszechnie ze swoich źródeł słonych. Za Augusta II Ludwik Pociej hetman W. litewski, będąc starostą stokliskim, dostrzegł że ubożsi wieśniacy miejscowi w braku soli do gotowania jedzenia, używali wody z pewnego źródła blisko miasteczka Stokliszek znajdującego się. Doświadczywszy jéj sam hetman, i zapewne technika jakiego sprowadziwszy do rozpoznania własności, postanowił założyć warzenie soli w tém miejscu. Ślady jego usiłowań i tego zakładu zostały dotąd, ale że korzyść nie wyrównywała nakładom, po piérwszych próbach zaniechano przedsięwzięcia. Nie prędko, bo w kilkadziesiąt lat później, między 1780 a 1790 rokiem Joachim Chreptowicz podkanclerzy lit., minister wielką naukę posiadający i zdolniejszy do zarządu wewnątrz kraju, jak do kierowania stosunków jego zewnętrznych, wielbiony już w Litwie za wzniesienie fabryk żelaznych w Wiśniewie, zwiedził osobiście Stokliszki, zwabiony tam tradycyą o probach warzenia soli przez Pocieja robio. nych. Skutkiem jego bytności, ksiądz Józef Mickiewicz i Sartoris, piérwszy fizyki, drugi chemii professorowie w akademii wileńskiej, zobowiązani zostali do rozpoznania naukowego własności wody słonej w Stokliszkach. Sartoris jednak w sprawozdaniu swojém do podkanclerzego, donosząc że z rozbioru jej chemicznego okazał się stosunek czystej soli kuchennej jak m tylko, wnosił, iż wywarzanie jej zwyczajnemi środkami nie może być korzystném, bo nie odpowie nakładom. Dodał jednak, że sól ta innym sposobem, to jest przez zamrażanie, usposobionąby do warzenia być mogła, coby znacznie koszta oczyszczenia jej umniejszyło. Domysł ten zachęcił późniéj młodego wówczas akademika wileńskiego, a dzisiaj czcigodnego weterana badaczów przyrodzenia w naszym kraju ks., Bonifacego Stanisława Jundziłła, do sprawdzenia wniosku nauczyciela jego Sartorisa. Objechawszy zatém Jundziłł w r. 1791 niektóre miejsca w wojewódz. trockiém, znane ze źródeł swoich siarczanych i słonych, a mianowicie Preny, Niemonojcie, Birsztany, Łabunów i Stokliszki: zatrzymał się najdłużej w tych ostatuich dobrach, gdzie go przywabiały i największa obfitość soli, i poprzedzające z temi wodami doświadczenia i nakoniec gościnne ułatwienia do poszukiwań, starosty owczesnego stokliskiego Minejki, posła kowieńskiego. „Położenie tych źródeł, powiada Jundził262, jest ze strony południowej Stokliszek, pośród najpiękniejszych łąk, przy roskosznej i obszernej dąbrowie. Ziemia ze strony południowej i zachodniej je otaczająca nie jest ani zbyt niska, ani zbyt podniesiona: owszem ze wszystkiemi przyległemi łąkami jednostajnie ku małej bliskiej rzeczce, Habełką awanej pochyła, nad samemi zaś źrzódłami wał nicjakiś jakby groblą formuje. W tym obrębie więcej morgu obszerności mającym jest dolina, Zupką zwana, mokra poniekąd, ale dośś tęga i do chodzenia wygodna, darnina jej pod nogami mało się ugina. Rośliny wszystkie, mianowicie po środku, nędzne są, suche i niskie, trzcina błotna tylko zrzadka porasta. Na pagórku, czyli raczej nad brzegiem doliny jest kilka studni głębokich, czystą w sobie wodę mających, nie słoną, Z bardzo letkim zapachem siarki. Niżej na samej dolinie ze strony zachodniej, od brzegu wyższego, dwie są podobneż studnie, a tych woda mętna, żółtawa, nieznośay i daleko rozchodzący się odor jaj zgniłych wydaje. Na samym zaś śrzodku jest inna studnia głęboka, ocembrowana, otwarta, i znaki drugiej darniną zarosłej. Tych woda znajoma jest w okolicy dla słoności swojej. —W studniach tych i rowach znalazł Jundziłł ślady usiłowań Pocieja, sam zaś tóm gorliwiej zajął się doświadczeniami. Szereg ich zaraz piérwszych mrozów w grudniu r. 1791 dokonanych, przekonal go, że woda słona stokliska przez zamrażanie znacznego nabywa stopnia koncentracyi bez wielkiej utraty soli, i że tym sposobem do warzenia ją przysbosubiać można skutecznie, Jundziłł w zdaniu sprawy ze swoich doświadczeń, dowodzi, że sól w Stokliszkach przez zamrożenie oddzielona i potóm warzeniem do ażycia przysposobiona, wyciągałaby tak umiarkowanych kosztów, co do drew i ręcznej pracy, że z korzyścią dla kraju wyrabianą byćby mogła. — Okoliczności późniejsze krajowe, nie dały sposobności do dałszych prób i poszukiwań. — Starostwo stokliskie składało część oprawy królowej Barbary, żony Zygmunta Augusta. Janów na prawym brzegu Wilii między Wiłkomierzem a Kownem o 4 mile od tego miasta, gdzie kościół filialny dość piękny wymurował r. 1791 Józef Kossakowski biskup inflantski, i klasztor dla Trynitarzy przy nim zbudował.
Sikorule o pół mili od Janowa, ale na lewym brzegu Wihi, wieś kościelna dziedziczna niegdyś imienia Skorulskich. Fundusz pierwszy na tutcjsze probostwo uczymiony był w r. 1522 czerwca 22, przez Wacława i Grzegorza Andrzejewiczów, i Macieja PietraszkiewiPZ TO HG
cza, eraz Stanisława Bohdanowicza, za potwierdzeniem króla Zygmunta I i biskupa wileńs. Skorule odznaczają się starodawnym kościołem gotyckim wymurowanym r. 1622 przez Andrzeja Skorulskiego marszałka kowieńskiego, pod tytułem ś. Anny. Jest on bez wieży i przysionka, 48 łokci długi, 24 łokci szeroki. Gdzieindziej mniejby ściągał uwagi, lecz w Litwie, w której po wsiach przed dwóchset laty same prawie drewniane kościoły stawiano, zaeługuje na wspomnienie. Kościół ten miał być przez czas niejakiś zborem aryańskim. Żejmy, (Zajmen lub Zymen u Krzyżaków) między Skorulami a Kiejdanami, miasteczko niedaleko rzeki Żejmili wpadającej do Niewiaży. O 2 mile stąd nad tąż rzeką Zejmilą, jak powiada Stryjkowski, w lecie ro- 7) Kronika ks. XI. Rozdz, 1. ku 1317, zaszła walna bitwa między Krzyżakami pruskiemi, oraz inflantskiemi pod dowództwem Henryka v. Plotzke W. marszałka zakonu, a Litwą przywodzoną od Gedemina. Mocarz ten jeden z najsławniejszych bohaterów Litwy pogańskiej, chcąc wstrzymać nagły i silny napad zbrojnych owych mnichów niemieckich, którzy od Inflant Zmudź opanowali, a od Prus Jurbork i Kowno już dobywszy posuwali się po raz piérwszy w głąb wyższej Litwy: zebrał znaczne wojsko z Litwinów, Rusi sobie podwładnej i Tatarów sprzymierzonych złożone. Leżał z tem wojskiem Gedemin obozem przy rzece Żejmili, gdy marszałek zakonu zbliżył się podeń z wielką siłą Niemców, mając razem 4,000 Żmudzinów niedawno podbitych, których z bojsźni żeby go nie zdradzili postawil w samym środku hufców swoich, otoczywszy rycerstwem krzyżackiém. Gee demin uszykowawszy na czele Tatarów, sam stanął z Litwinami po środku, a po skrzydłach roty Rusinów rozłożył. Za piérwszem natarciem Niemców, którzy z rusznic niedawno wynalezionych powystrzelali, nim się do kopii wzięli: Tatarowie zmyślając ucieczkę i pierzchając na wszystkie strony, gdy Niemcom goniącym szyki pomieszali, zwrócili się potém i półksiężycem ich otoczywszy zaczęli razić strzałami. Wtenczas Gedemin z głównym ufem_ uderzył na Krzyżaków. Walka zacięta i krwawa długo trwała z niepewnym losem na obie strony; gdy nagłe Żmudzini nie mogąc przewieść tego na sobie żeby na spółbraci oręż obracali, ruszyli się pędem z pośród zastępów krzyżackich i otworzywszy drogę żelazem, stanęli pod znakami Gedemina. To wkrótce bitwę rozstrzygnęło, złamano rajtarów niemieckich, co główną siłę nieprzyjaciół stanowili, a całe wojsko krzyżackie tył podało. Gnali je Litwini aż do samej rzeki Okmiany na Żmudzi pod granicę pruską, drogi i pola uściełając trupami. Chroniących się do lasów chłopi z psami wyszukiwali i zabijali, alboliteż na drzewach wieszali 263. — W r. 1363 Mistrz W. Winryk Kniprode spólnie z książętami bawarskiemi Rupertem i Wolfgangiem wszedłszy do Litwy. spalił Żejmy i okolice splądrował; w r. 1366 powtórzył ten napad. — Zawiszowie dziedzice Żejm na początku 16 wieku fundowali w nich przed r. 1524 kościół parafijalny drewniany, przydali zaś altaryą ś. Trójcy i ś. Aany r. 1525 Jerzy i Elżbieta z Dargiewiczów Zawiszowie. — Ku końcowi 16 wieku kalwini za pomocą następnych dziedziców zawładali kościołem katolickim i na zbór swój zamienili go, który dotrwał do początku 18 stulecia. Minister tego wyznania Jakób Cieszewski sprowadził z Wilna do Żejm drukarza -Jakóba Markowicza i wydał tu powtórną edycyą dzieła Pawła Gilowskiego pod tytułem: Wykład Katechizmu kościoła chrześciańskiego. Dotąd nie odkryto innych druków tutejszycb.
Wędziagoła, mała mieścina między Wilią a Niewiażą, na południe Kiejdan i Łabunowa, tem pamiętna, że vice-komtur Ragnety Markward Sulzbach wyprawiony r. 1384 na Litwę celem wspierania Witowda przeciw Skirgajlle, gdy znalazł ta znaczną liczbę ludu litewskiego zgromadzonego do świątyni pogańskiej dla jakiejś uroczystości: zmuszony był zwieść z nim zaciętą bitwę. Litwini nie trwożąc się bynajmniej zjawieniem niespodzianych nieprzyjaciół, stanęli w szyku bojowym na około bożków swoich, i postanowili bronić się do upadłego. Po długiej jednak i krwawej walce przemogli Niemcy; 120 Litwinów legło na pobojowisku przy świętóm miejscu, inni poszli w niewolą,, z których 300 komturowi się dostało, a 200 Witowdowi. Krzyżacy z wielkim łupem za Niemen wrócili. W ich kronikach Wędziagoła nazywaną jest: Wandoejagel. — Kościół tatejszy parafijalny fundowany był przez Karola Rostowskiego marszałka kowieńskiego w r. 165b.
Łabunow dawna osada litewska nad Niewiażą w żyznych równinach, dziedzictwo Zabiełłów, s których Ignacy marszałek kowieński roku 1783 opatrzył funduszem tutejszy kościół parafijałay. — W roku 1363 Mistrz W. Winryk Hniprode wszedł z mocném wojskiem do Łabunowa i przenocowawszy spalił 264. R. 1366 znowu nagle napadł i srogie spustoszenia resaiósł; inny zaś W. Mistrz Konrad Zolner Reftenstein w roku 1381, w ciągu tych zapasów z Kejstutem znowu tędy ogniem i mieczem wszystko niszcząc przeciągał. Słowem okolice te aż do poskromienia Krzyżaków, przez całe panowanie Jagiełły, bezustannie ich drapieztwa doświadczały.
Inne miejsca zaakomitsze w powiecie kowieńskim na prawym brzegu Niemna, są: Opśfołoki pod Kejdanami miasteczko, z kościołem wymurowanym i funduszem epatrzonym w r. 1635 przez Szuksztę Sędziego Księztwa Żmudzkiego i Ciwuna Ejragolskiego; Bobiy miasteczko prawem miejskiém obdarzone, blisko Niewiaży, z kościołem fundowanym r. 1672 za przywilejem króla Michała, jako filia wędziagolska, Sstwo płaci kwarty złp. 364; Romajnie, dwór Prozorów w piękném połośeniu blisko Niewiaży, podobno hyło Romawe, czyki jednóm z miejsc świętych u pogan litewskich, wspominane w kronikach krzyżackich pod nazwiskiem Ramayne, w r. 1368, oraz 1376 i 1388, w którym spalone od Niemców zostały; Kormiałow nad Wilią, miasteczko między Janowem a Kownem w. starostwie płacącém kwarty złp. 559, z kościołem paraf. nadanym fundusrem ziemnym w r. 1521 przez Zygmunta I należało do opramoprsg pzm
wy królowej Barbary Radziwiłłówny; Birsz/any nad Niemnem dwór myśliwski WW. Ks. Lit., w którym Kazimierz Jagiellończyk z królową i synami Kazimierzem i Janem Olbrachtem, czas niejakić w ajmie r. 1475 przebywał; Niemoniuny nad Niemnem; i t. d. Z lewej strony Niemna do powiatu kowieńskiego nae leżą.
E'reny nad Niemnem, miasto drewniane o mil 6 wy» żej Kowna, 4 ed Olity, a 51) od Maryampola, i znaczne starostwo w gruntach bardzo dobrych, skąd lasy lipowe obfitujące w ów miód biały co go lipcem zowią, ciągną się aś do Kowna. Król Alexander nadał te dobra r. 1502 książęcia Michałowi Glińskiemu, które po zdradzie jego wkrótce powróciły do władania królewskiego..
Jan Kazimierz wstępując do zakonu Jezuitów w Rzymie uprosił Władysława IV, żeby jego starostwa rozdane były dworzanom, którzy ' mu gorliwie służyli. Do tych co najpierwej godni byli otrzymać nagrodę, należał Gotard Wilhelm Butler, który jako najwyższy królewica dworzanin i zarządca wszystkich dóbr i starostw należących do niego, towarzyszył mu w podróży do obcych krajów i długą z nim niewolę w r. 1638 — 40, we Francyi wytrzymał. Nadano więc najbogatsze starostwo preńskie prawem lenném temuż Butlerowi; był to albowiem mąż biegły w odbywaniu interesów, a królewica najulubieńszy domownik. Jemu to Jan Kazimierz przewieziony z Tour de Bouc do twierdzy Salon, polecił ważne poselstwo, żeby się udawszy do Paryża z listami do Ludwika XII i kardynała Richelieu, po wyrozumieniu pod jakiemi warunkami uwolnionym być może: pojechał potém do Polski dla uwiadomienia o nich brata króla Władysława IV, i przyśpieszenia poselstwa od niego do Paryża celem oswobodzenia go ostatecznego. A chociaż nie udało mu się zrazu nic zdziałać w Paryżu, przecież po wielu zwłokach dostawszy się do Polski, razem z posłem polskim Gąsiewskim, skłonił naprzód kardynała, że królewic z więzienia w Cisteron do Vincennes został przeniesiony. Potém zręcznością swoją tego dokazał, że pomimo naj-' ściślejszej pilności nad Janem Kazimierzem w Vincennes, potrafił go uwiadomić o układach względem niego odbywających się (r. 1639) w Paryżu. Takich zaś używał do tego sposobów, że raz przez zaufanego posłańca pod przebraniem gęślarza w pieśniach mu donosił co było potrzeba, drugi raz sam przypuszczony do widzenia królewica; gdy jego rozmowę polską kazał na francuzkie sekretarzowi Jana Kazimierza głośno przekładać: co innego mówił mu po polsku, a tamten co innego tłumaczył po franeuzku265. Tak wielką gorliwością i poświęceniem zasłużony Butler, hojnie potém od królewica dawnego więźnia i towarzysza niewoli temi. znacznemi dobrami wynagrodzony został. Na pamiątkę tego wypadku Gotard wymurował mały zamek na podobieństwo cytadelli w Cisteron, w której razem z swoim panem był więziony. Potomkowie jego prawie przez półtora wieku posiadali Preny aż do Michała hrabi Butlera w r. 1780 zmarłego bezdzietnie. — Starostwo to przynoszące w r, 1782 kwarty złp. 8,446, zostawało potém w emfiteutycznej dzierżawie książęcia Kazimierza Sapiehy Jenerała Artylleryi Lit. (Dziś miasto ma ludności 2,380 mieszkańców) 266.
Wisztynieo, nad jcziorem tegoż imienia, przy uj-. ściu rzeki Pissy, na samej. granicy pruskiej. Podług tradycyi miejscowej miasto miało być osadzone w wie ku 15 przy rzece Pissie pod nazwiskiem Tur, lecz później posunięte do jeziora Wisztyniec przybrało jego nazwę. To jednak pewna, że Zygmunt August dopićro w 1560 roku zbudować tu kazał kościół parafijalny z drzewa pod tytułem ś. Trójcy. W dziesięć lat później tenże sam król przywilejem d. 8 września roku 1670 w Warszawie wydanym, nadał miastu prawo magdeburskie i w herbie jednorożca. Prócz zwykłego wyzwolenia go z pod praw ziemskich litewskich, wyrażono w przywileju: że mieszczanie w sprawach kryminalmych mają stawać przed swoim wójtem od króla naznaezonym i ławnikami, w cywilnych zaś przed burmistrzem z apellacyą naprzód do dzierżawcy czyli starosty wisztynieckiego, a potem do króla i sądu jego. Nadając zarazem król cztery jarmarki: I w niedzielę dziewiątą po W. nocy, 2 w dzień P. Maryi Zielnej, 3 na ś. Michał, 4 na Boże Narodzenie; i targ jeden na tydzień ee poniedziałek, dozwala wszystkim handlującym na nie przyjeźdżać podług zwyczaju w innych miastach W. Ks. Lit. zachowywanego; do wymiaru zboża beczkę cztery korce miary krakowskiej w sobie zawierającą naznacza; grunta przez dworzanina i rewizora ziemi żmudzkiej Jakóba Łastowskiego miastu naznaczone zatwierdza, zapewniając dla skarbu zwykłe podług ustaw litewskich opłaty; dochody z placów, domów, łaźni, wagi i postrzygalni miastu oddaje, obowiązując je za to, do zbudowania ratusza i szkoły chrześciańskiej, brukowania ulic it. d. Zygmunt 1Il potwierdzając ten' przywilej lo kwietnia r. 1589, dodał lasu na badowę włok 60; Władysław IV zaś r. 1638, trzy pićrwsse jarmarki z powodu że się w tych dniach odbywały w przyległych miastach Nowej-Weli i Wiżejniach, przeniósł na miedziełę kwietnią, śś. Piotra i Pawła i WW. Świętych. Król Michał dodał r. 1670 piąty jarmark ma dzień 6. Jerzego patrona krajów W. Ks. Lit. jak wyrała w przywileju; a król August III r. 1745 jeszcze dwa inne przesnaczył temuż miasłu na Zwiastowanie P. Margi i w piątek po oktawie Bożego Ciała. Stąd się pokazuje, że Wieztyniec oddawna był miejscem handlowém; żydzi zamieszkiwali go od początku, kiedy jak się pokazuje z dokumentu danego im 18 stycznia roku 1583 od Krzysztofa Jeśmana kasztelanica mińskiego starosty wisztynieckiego, wtedy już mieli przeznaczony sobie grunt na mogiłki i bożnicę. Miasto według pomiaru Woryki komornika (geometry) wileńskiego w r. 1774 posiadało ziemi z lasem włók magde. barskich 154, a w roku 1776 płaciło kapszczyzny 150 tynfów, miało też młyny wodny i wietrzny. —W r. 1723 Krzysztof z Kozielska Puzyna wojewoda mścisławski i starosta miejscowy, wystawił spólnie z miastem nowy kościół drewniany (w r. 1529 wymurowany). — Starostwo wisztynieckie płaci kwarty złp. 2,209.
Balwierzyszkialho Barwierzyszki nad Niemnem, dawne miasto, gdzie był niegdyś zbór kalwiński, leży przy ujściu rzeki Pierszajki o 41/7, mile od Maryampola. Jest dziedzictwem Tyszkiewiczów i ma bardzo ożywiony jamark na Zielone Swiątki..
Wiersbołów, miasto niedaleko granicy pruskiej; W;Zkowśszki o 3 mile od Maryampula (pamiętne w r. 1812 pobytem Napoleona), z wielkiém starostwem płacącóm kwarty złp. 11,223; Pilwiszki nad Szeszupą, miasto i starostwo płacące kwarty złp. 3,533; Supieżyszki nad Niemnem o 2 mile od Kowna z pałacem Sapichów, it.d.
Pod wsią Rumbowiczami o milę od Olity, o 2 od Bal. wierzyszek, na górze nad samym Niemnem, jest kopiec duży sypany, nazywający się Piłup (od Pilis twierdza, upe rzeka), to jest zamek nadrzeczny, czyli grodzisko,
Сноски
258 Krasicki (Zbiór potrzebniejszych Wiadomości, Warszawa 1781, str. 235) przytacza go.
»llla ego tot saeclis latitans sub flumine rupes, Explosa artificis cerno labore diem.
Quaeque modo ingenti lacerabam strage carinas, ' Illudor, sieco nil nocitura solo.
Perge triumphali tranquillus navita remo, Divilias genti ferque, referque tuae;
Sieque memar semper: duram nihil esse, quod męcac Non veras patriae vinoere possit emor.
259 Voigt T. IV. p. 536.
260 Wigand p. 5.
261 Ob. wyżejstr. 47.—Zdsje się, że nie można mieć. już wątpliwości, co do przypisania tego wypadku Puniem. nie zaś innemu miejscu, awłaszcza że Stryjkowski i Kojałowicz, bliżsi epoki w ja. kiej się to działo, wyraźnie Pullen krzyżackie poczytują za Punie. Narbutt (T. IV. str. 600) zdaje się, że chce zamek Pullen mieścić w kraju zapuszczańskim, a powiat nazywany od pruskich kronikarzy Troppen, nie ośmiela się poczytać za trocki. Wszakże w wielu innych miejscach u tychże kronikarzy, Troppen oezewiście toż samo znaczy co Traken, to jest Księztwo Trockie. — Tenże sam dziejepis w T. VII na str. 86, w dodatku o dawnej Geografii Li tewskiej wyraźnie się już sprzeciwia Kojałowiczowi, żeby Pullen było toż samo co Punie, i przyznaje to wsi Pilunem blisko Pilwi. szek nad Szeszupą. Ale dowodów na to żadnych nie przytacza.
262 W ciekawóm i rzadkióm dziś pisemku swejóm, wydanóm pod tytułem: O zrzódłach słonych y soli stokliskiey przez X. B. S. Jundzilla S. P., w Wilnie 1792. Swistek z 10 kart nieliczbowych in 89 mineri złożony. I
263 Polem tej wielkiej bitwy wymieniłem wyżej (str. 38) jakoby były Żejmele na Żmudzi; lecz bliżej poznawszy rzecz i położenie miejsca przyznaję, żem się zrazu pomylił. Wszakże w okolicy miasteczka Żeim, jest kilka wsi tegeż nazwiska, pod któremi na. wet są Jiczne mogiły, i zapewne nie pod samóm miasteczkiem, ale pod jedną z tych wiosek bitwa zaszła. — Na Żmudzi jednak są Żemelany niedaleko Płotel, i Żejmele blisko Janiszek w Szawelskim; ale Stryjkowski wyraźnie o Żejmach pisze.
264 Wigand str. 137, nazywa te miejsce Labima.
265 Ob. Carcer Gallicus. Wassenberga. Ged. 1044.
266 Cesarz Napoleon darował r. 1807 starostwo preńskie szame belanowi swemu Alexandrowi ks. Sapiezie.