Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

X. Минское воеводство (часть 1 из 2): оригинал

X. Минское воеводство (часть 1 из 2). С. 811-834. Польский текст издания.

X. Województwo Mińskie

Należy do najrozleglejszych w dawnéj Polsce. Kraj w większéj części leśny, ale żyzny i wielkie źródła bogactw rolniczych w sobie zawierający. W odległych wiekach, Słowian Krywiczami zwanych siedlisko, miał swoich udzielnych książąt, raz kijowskim, drugi raz połockim mocarzom ulegających; w XI jednak wieku ziemia mińska z pewnością należała du księstwa połackiego; w XII dopiero zjawiają się udzielni ks. mińscy, opierający się władzy W. ks. kijowskich. Wtenczas już i z Litwą zaczęły się stosunki; Zywibund ks. Litwy zawilejskiej, najeźdżał jeszcze w r. 1114 ks. mińskie, i odtąd Litwini pomału zaczęli się stawać panami sąsiedzkiej słowiańszczyzny. Długo jednak wahało się panowanie Litwinów, bo w XII wieku powstająca potęga ka. wołyńskich równoważyła ich siły, bo wreszcie i sami Litwini nie byli jeszcze politycznie uorganizowani. Dopiero, jak się zdaje, pierwszy Ryngold po walnem zwycięztwie pod Mohilną r. 1235 nad Rusinami, zawładnął ks. mińskiem, a przynajmniej zwierzchność lenną nad niem rozciągaął. Bezrząd w Litwie powstały po zabiciu Mendoga, i ciągła przemiana władców w krótkim przeciągu czasu, mogły osłabić panowanie litewskie nad tym krajem; od epoki jednak W. ks. Witenesa, to jest od r. 1300, ziemia ta, bez przerwy już została litewską własnością. Za zjednoczeniem Litwy z Polską, Wdstwo mińskie w pewnych granicach ustalone, aż dopiere r. 1500 ostatecznie urządzone i na 3 powiaty: miński, mosyrski i rzeczycki podzielone zostało. — Główniejsze rzeki: Dniepr, Prypeć, Beresyna, która przes środek całej ziemi przepływa, Niemen i Swisłocz oblewają to województwo. Na północ graniczy z Wtwem połockiem, na wschód s witebskiem i mścisławskiem, od południa ma powiat owrucki Wtwa kijowskiego, od zachodu zaś Wtwa: brzeskie, nowogrodzkie i wileńskie. — Herb jest pogoń cielistej barwy, na żółtej chorągwi w czerwonem polu. Gbadwa senatorowie, to jest: wojewoda i kasztelan, dopiero r. 1560 przy ostatecznej unii Litwy z Koroną wprowadzeni zostali do senatu obojga narodów i umieszczeni tam: pierwszy po wojewodzie pomorskim, drugi po kasztelanie gdańskim. Województwo obiera 6 posłów na sejm, po 2 w każdym powiecie.

Powiat Miński

Mińsk (Minscum), najznakomitszy gród w Litwie po Wilnie, zabudowany jest z drzewa rozlegle po obu. stronach rzeki Swisłoczy, w otwartem położeniu. Dwa drewniane, ale mocno obwarowane zamki, wznosiły się dawniej; wyższy stał przy ujściu Niesniki do Swisłoczy, którego wały i przekopy dotąd są widoczne, drugi niższy połączony był z wyższym parkanami i ziemnemi szańcami. Gwagnin w XVI wieku żyjący, powiada o Mińsku: „Miasto drzewiane wielkie, zamek z drzewa budowany, naturą i sposobnością miejsca dosyć obronne, przekopą głęboką obtoczone, które rzeka w gęste młyny bogata, opływa,. Wówczas zatem nie było dolnego zamku; musiał on powstać później, bo r. 1655 kiedy, wojska Alexego spaliły miasto, zgorzał i dolny zamek, o którym nikt wprzódy wzmianki nie czynił. Wielka jest starożytność tego słowiańsko-litewskiego grodu, kronikarze bowiem słowiańscy wspominają: iż synowie Jarosława W. ks. kijowskiego zdobyli Mińsk 1067 r. na Wszesławie ks. połockim, mieszkańców wycięli, żony zaś i dzieci ich w niewolę zabrali 537. Na początku XII wieku Mińsk pokazuje się w historyi jako stolica udzielnego księstwa, Włodzimierz bowiem Monomach W. ks. kijowshi, uśmierzając bunt podległego sobie ks. mińskiego Hleba, obległ miasto i zdobył je między 1113 a 1123 r., samego Hleba zabrawszy w niewolę 538. Mścisław syn Monomacha, oddał Mińsk z całem księstwem r. 1129 synowi swojemu Izasławowi. Jednakże nieco później widzimy znowu Wołodara syna Hleba, panaojącego na Mińsku około 1158 r. Kiedy Litwini coraz - bardziej najazdami swemi dawali się poznać północnej słowiańszczyznie, Mińsk około 1190 r. musiał uledz potędze litewskiej, i zaczął hołdować Miagajle książęciu tego narodu. W XIII wieku bez wątpienia doświadczył tegoż samego losu, jak iane grody od Bugu do Niemna, podczas straszliwego napada Mongołów pod wodzą Kajdana. Odtąd już po odbudowaniu zamku i wygnaniu Tatarów, t. j. od czasów Erdziwilła, pod Mendogiem i następcami jego, Mińsk stał się zupełnie litewskiem miastem. Na sejmie horodelskim r. 1413, po utworzeniu Wtwa mińskiego, miasto wyniesione zostało na stolicę jego. Znajdował się już wówczas w Mii: sku kościół farny rzymsko-katolicki, który Władysław Jagiełło około 1390 r. fundował. Kazimierz IV w głośnym swoim przywileju dla miast litewskich z r. 1441 w Brześciu wydanym; pomieścił także Mińsk, który tym sposobem po raz pierwszy otrzymał pewien rodzaj swobód municypalnych. Alexander Jagielończyk przywilejem w Wilnie 1496 r, w dzień ś. Benedykta, nadał mia. stu prawo magdeburskie w tej treści: ustanawia wójta i uposaża go dochodem trzeciego pieniądza od wszystkich sądów i win sądowych, i dochodem z dwóch jatek miesięcznych; nadaje wójtom dzierżawną opłatę z 2 karczem miejskich, wynoszącą 4 kóp groszy; mieszczanie wyzwoleni zostają od dawania podwód, wyjąwszy tylko za okazaniem listów podwodnych sygnetem książęcym zapieczętowanych; także wolni są od stróży, którątylko dlasamego W. księcia mają dawać; oprócz kupców wileńskich, żaden inny kupiec nie będzie miał prawa nic kupować, ani przedawać, jak tylko miarą w Mińsku ustanowioną, f. J. wosk sztuką, albo półbierkowcem, sebole i kuny po soroku, czyli po czterdzieści, biełki, gronostaje, łasice i norzyce po półtrzeciasta; popiół i smołę łasztem, których nie powinni kupować, ani, w lasach, ani po wsiach, ale w mieście; sukno postawami, sól łasztem, pieprz, imbier i iinne zioła droższe, funtami; siekiery, noże i inne podobne rzeczy tachrem lub tuzinami; figi, rozynki, koszem; wino zaś, piwe niemieckie i inne cudze napitki, beczką całą. Mińsk otrzymuje wagę i kapnicę, a wszystek wosk tu stopiony, miejską pieczęcią ma być cechowany; dozwala się mieszezanom podług dawnego zwyczaju, brać drzewo na budowanie domów i na kuchnią w lasach książęcych, na trzy mile około miasta, wzbraniając ścinać drzewa z barciami; nrieszkańcy obowiązani są zbudować łaźnię publiczną i ratusz, pod którym mają zrobić kramy i klatki chlebne, oraz postrzygalnią, a na ratuszu powinni utrzymywać beczkę i miednicę z cechą miejską; nakoniec wolno jest miastu zbudować młyn na rzece Swisłoczy, nie opuszczając opatrzenia młynu zamkowego, żeby z niego dochód był regularny. Za te wszystkie pożytki miasto obowiązane zostało do corocznego wnaszania do skarbu W. księcia sześćdziesięciu kop groszy na Wielkanoc 539. Helena żona Alexandra opiekując się gorliwie wiarą obrządku wschodniego, uposażyła hojnie klasztor Bazyljanów przy wozniesieńskiej cerkwi znajdujący się, tuż pod miastem na wyniosłej górze, przez nadanie dóbr własnych Trościeniec zwanych. Odtąd przełożony tego zgromadzenia przybrał tytuł opata, co też Alexander przywilejem 7 marca r. 1502 zatwierdził. Najazd Tatarów r. 1505, spalenie miasta prócz zamku, którego dobyć nie mogli, i wniesiona przez nich zaraza morowa, przerwały wzrost Mińska. Jeszcze cię nie pośpieszyli odbudować zupełnie mieszkańcy, a jaż Michał Gliński r. 1508 przystąpił do zdobycia jego. Odegaany od szturmu, nie zaniedbał oblężenia; dopiero kiedy się dowiedział o zbliżającej się odsieczy, odstąpił od miasta. Nadciągnąwszy Zygmunt I, bawił ta przez czas niejakiś i przegląd wojska odbywał. Stan miasta, ani ludność jego nie były świetne w owym esasiez kiedy 1513 r. nazmaczano posiłki na tę wojnę, Mińsk obowiązany był tylko do posłania dziesięciu konnych i złożenia 10 kop groszy; ilość tak szczupła, jak z Trok lub innych małych miasteczek 540. Wzrost Mińska zaczyna się istotnie od połowy panowania Zygmunta I, i ciągnie się przez cały wick szesnasty, wśród powszechnej pomyślności wewnętrznej. Zygmuut August potwierdzając prawo magdeburskie r. 1552, rozszerzył jego swobody, pomnożył dochody i nadał jarmarki 541. Handel nabrał wielkiego znaczenia, pośrednicząc w zamianach różnych płodów i towarów między Moskwą a Wilnem. W grudniu r. 1564 odbył się tu zjazd panów rad. W. ks. Lit. dla obmyślenia środków obromy, po zajęciu przez Rossyan Połocka i Jeziersyszsza. Wyznawcy helweckich zasad religijnych, za orędownictwem przedniejszej szlachty, ufundowali tu kościoł i pastora ustanowili; nawzajem katolicy usiłowali podnosić skromny dotąd stan parafialnej świątyni, która największy zasiłek otrzymała 1590 r. z legatu ks. Druckich-Horskich, nadającego jej ziemię i poddanych. Zygmuat III bacząc, że miasto leżami i exakcyami żołnierskiemi uciemiężone, potrzebowało prędkiego ratunku, przywilejem więc r. 1606 d. 26 maja pomnożył prawa mieszczan co do handlu zewnętrznego, zabraniając przybylcom przedawać tewary w mieście szczegóJowie, Wtenczas także zbudowany od mieszczan młyn o 2 kołach na rzece Swisłoczy, nadany został wiecznością miastu 542. Niewiele to jednak pomogło, i stan Mińska pogorszał się widocznie. Odezwa mieszczan. do senałorów i posłów na konwokacyą r. 1617 do Wilna zgromadzonych, da dostateczuć wyobrażenie, jak ciężkie krzywdy penosiło wówczas jedno z pierwszych miast litewskich. „Wielmośni Miłościwi Panowie! Jako wszelakie prawa i wolności nasze z miłościwej łaski i przyczyny waszych psńskich miłeści, naszych mościwych panów ofrzymywamy, tak i w dolęgliwościach i uciskach naszych nie mając inszej ucieczki po P. Bogu, do JK. Mści Pana naszego mościwego, i do waszych miłości naszych miłościwych panów, zacnego senatu i wszytkiego zgromadzenia waszych miłości, jako stróżów sprawiedliwości świętej, zwłaszcza na takowe zjazdy i conwocatye musiemy się udawać. Będąc my wielce uciążeni i zniszczeni, począwszy od zaczęcia wojny inflantskiej, ustawicznemi leżami, przejazdami i braniem statij panów żołnierzów i Kozaków zaporoskich jeszcze do Inflant idących, więc powietłzem morowem, pogorzeniem miasta, niemniej gdy na Moskwę różnemi czasy wojska różnie ciągnęli i nazad się wracali, i podczas confederatii z Moskwy zeszłych panów żołanierzów, A nadto: czasów niedawno przeszłych, Kozacy zaporoscy i ludzie swowolni, częstokroć po kilku tysięcy ich półkami w mieście bywając, nawet i panowie żołnierze w służbie Rplitej idące i przejazdami po kilka niedziel w mieście leżąc, niezmierne datki, statie i podwody wymagając, i biciem ciemiężąc, wielkie i nieznośne krzywdy i szkody czyniąc. Zaczym do wielkiego spustoszenia i zubożenia to miasto Króla JMści Mińskie przyszło, że bardzo wiele domów pustkami stoją, i już zwykłych ciężarów, poborów i powinności do skarbu JK. Mści nalcżących zdołać nie nożemy, mieszkając prawie na gościńcu ku Moskwie idącemu, a nie mając żadnych włok, ani folwarków do miasta, z czegobychmy to ponosić mogli, jeno z rzemiosł i ubogiego obejścia swego pożywienia zarabiając. Udajemy się do waszych pańskich Miłości, naszych mościwych panów, z naniżezemi placzliwemi prośbami naszemi, pilnie a uniżenie prosząc,. iżby W. M. naszy miłościwę panowie mając osobliwy wzgląd na zniszczenie i zubożenie nasze, to miasto Mińskie miłościwą radą i pomocą swą od takowych nawałności i ciężarów, tak też od leżej i dawania statij uwolnić i ochronić, i w tym sami przyczyną swą do JK. Mści Pana naszego mościwego sa nami włożyć się raczyli, jakobyśmy stąd umnieszenie i folgowanie. jakich ciężarów naszych otrzymać mogli. Za którą miłościwą łaskę W. M. naszych mościwych panów, z zwykłej powinności naszej za dobre zdrowie i szczęśliwe panowanie W. M., naszych miłościwych panów, w niezamierzone kwitnące lata, P. Boga prosić wiecznie winni jesteśmy. Przyczym naniższe słuiby nasze miłościwej łasce W. M. naszych miłościwych panów oddsjemy. Dan z Mińska 8 dnia aprek r. 1617” 543. — Miasto więc bez wojny, bez nieprzyjaciół zewnętrznych, jedynie zwolnieniem sprężyn rządowych, utracać zaczęło dawną pomyślność, do której w przeciągu jednego wieku szybkim krokiem przyszło. Wzrastała jednak ludność i ruch nie ustawał; zaczęły bowiem wzrastać w duchu tego wieku wprowadzone zgromadzenia zakonne: Bernardynów fundatorem był Jan Kęsowski Ssta krasnosielski, który im 1628 r. plac darował i kościoł z klasz. s drzewa wybudował. Wojciech Sielawa kanonik wileński osadził 1633 r. Benedy-' ktynki przy ulicy Zborowej, wybudowawszy im kościół i klasztor drewniane. Alexander Słuszka Wda trocki, wymurewał r. 1642 Bernardynkom koś. z klasz. Do - fundacyi Dominikanów, pewna pamiątka tradycyjna jest przywiązana: plac nadany im był około 1615 r. przez Piotra Tyszkiewicza Sstę mińskiego, ale wojsko powracające z wyprawy północnej, przyczyniło się znakomicie do tej fandacyi; uchwaliwszy bowiem opłatę od każdego konia, kopytkowem zwaną, złożyło znaczną summę na koszta wzniesienia świątyni. Pamięć tego uczynku pozostała w herbach dowódzców, umieszczonych pod gzemsami wewnątrz kościoła. Metropolita ' Antoni Sielawa sprowadził tu około 1645 r. Bazyljanki, którym cerkiew ś. Ducha oddał; Katarzyna zaś Sapieżanka przełożona zgromadzenia, pomnożyła fundusz. -klasztoru, nadając 10,000 zł. na utrzymanie 10 panien

sierot, a 9,000 na klasztor 544. Wpośród takiego wzrostu miasta, nastąpiła nań straszliwa katastrofa, gdyż

podczas wojny 1655 r. Kałmucy i Tatarowie miasto

zrabowali, wielką część mieszkańców wycięli, i w połowie je spalili. Nastąpiło po tej klęsce powietrze, które do ostatka mieszkańców zgnębiło. Zaledwo z gruzów powstające miasto, oglądał Jan Kazimierz r. 1664

w czerwcu, wracając z wyprawy zadnieprskiej. Hie- ronim Sanguszko biskup smoleński, kupiwszy za 5000

florenów kamienicę w wysokim rynku, przeznaczył ją

1657 r. dla Jezuitów na klasztor i kościół, prócz innych

darów: Dopiero wszakże r. 1682 za pomnożeniem funduszu przez Cypryana Brzostowskiego Wdę trockiego,

zaczęli Jezaici urządzać swój klasztor i otworzyli szko.

łę, gdzie z wielką radością szlachty Wtwa mińskiego, jak oni sami zaświadezają 545, wykładali retorykę, poe- ' syą, syntaxim i gramatykę. Hojniej jeszcze opatrzył ich r. 1683 Mareyan Ogiński kanclerz W. L. nadając im dobra Upierewicze; kościół murować poczęto dopiero 1700 r. Franciszkanie r. 1676 od Teodora Wańkowicza wprowadzeni; Benedyktynów fundowała r. 1700 Steckiewiczowa chorążyna mińska; Bonifratrów wprowadził tegoż roku Teodor Wańkowicz stolnik i podstarosta miński, wymurowawszy im kościół. Tak wiel. kie mnożenie się zakonnych zyromadzeń, przerwane zostało wojną szwedzką. Roku 1701 Sasi przechodzili przez miasto i mieszkańcy wiele przez ich pobyt ucierpieli; wracające 1706 r. wojska rossyjskie, stały w Mińsku od marca do września; wszystkie domy były zajęte i klasztory, tak dalece, że szkoły jezuickie zostały zamknięte. Piotr W. z licznym orszakiem bawił tu czas niejakiś; odwiedzał Jezuitów, i po dwa razy u nich obiadował. Mazepa zaś hetman kozacki, przybywszy z wojskiem swojem do Cara, szczególniej życzliwym okazał się dla Jezuitów, przychodził często do nich na rozmowę, W ich tylko kuchni jeść kazał gotować, ich miody spijał, i z młodzieżą kozacką w kościele jezuickim bywał 546. Po wyjściu tych wojsk wszczęła się zaraza, która wiele ludzi w mieście sprzątnęła. Feldmarszałek Szeremetiew z pozabieranych naczyń, kazał zrobić monstrancyą, przynajmniej 100 imperyałów wartującą, i dał ją do kościoła jezuickiego, którą później Jezuici na wypłatę kontrybucyi szwedzkiej zastawili. Po wyjściu głównego. oddziału Rossyan, pozostała załoga w mieście dowiedziawszy się o następowaniu Szwedów, zapaliła magazyn wojskowy; wszczęty stąd pożar strawił wiele kamienic i domów. Tymczasem wpadli do miasta Wołochowie, w służbie szwedzkiej zostejący, i złopili mieszczan; po ich ustąpienia wrócili Kałmucy z Tatarami, i całe miasto z klasztorami srodze zrabowali. Za nadejściem Szwedów nastąpiły ogromne koatrybucye i wymagania żywności niesłychane przez gwaltowne exekucye; przybył wnet i Karul XII, ale żadnej ulgi nikomu nie robił. Kanclerz tylko Szperling, pomógł Jezuitom w utrzymaniu chcących uciekać z miasta mularzów, którzy kończyli murowanie zaczętego śch kościoła, który konsekrowany był 16 marca r. 1710 przez Konst. Brzostowskiego bis. wileńskicgo, Na mocy ustawy sejmowej r. 1699, trybunał główny Lit. odbywający się dotąd w Wilnie, zaczął się odtąd sądzić tylko 20 niedziel w stolicy Litwy, a przez dragie 20 niedziel, naprzemiany raz w Nowogródku, drugi raz w Mińsku; co niemało pomnożyło odbyt i ludność w tem mieście. Sądzą się tu na kadencyi, ruską zwanej, Wdzstwa: mińskie, nowogrodskie, witebskie i mścisławskie. — Trzy jeszcze fundacye duchówne powiekszyły liczbę klasztorów tutejszych. MNajpożyteczniejszego s nich Rochitów, fuadatorami są Szyszkowie, którsy l grudnia r. 1752 na szpital im pewne -snmmy i place zapisali. Karmelici wprowadzeni około 1703 r. przes Wanńkowiczów, ustalenie swego zgromadzenią winni Michałowi Wołodkowiczowi Sście- mińskiemu, który im r. 1763 kościół wymurował. Maerjawitek założyciel. ką jest Kunegunda z Matusewiczów Ruszezycowa słarościna porajska r. 1771; osadziła je w wystawionym przez siebie domu dla zakonnie i ich szkoły. Mińsk w r. 1775 poniósł znaczną stratę w ludności i ruchu, który go dotąd ożywiał, z powodu przeniesienia kadeneyi ruskiej trybunału stąd i z Nowogródka do Grodna. Zamek niszczony kilkakrotnie, sgorzał ostatecznie 1778 r. i odtąd naprawa jego zupełnie zaniechaną została. Szkoła tutejsza akademicka poudwydziałowa, utworzona była staraniem Komisyi Edukacyjnej 1773 r. Lu. dność miasta pomnaża się znakomicie każdorocznie na ś. Józef 19 marca, podczas głośnych na całą Litwę kontraktów.

. Zasław Litewski, małe miasto w ekolicy pogórkowatej, między rzekami Świsłocz i Czernica położone. Niektórzy dziejdpisowie do odległej starożytności początki jego odsuwając, powiadają: że Włodzimierz W. monarcha kijowski, przed przyjęciem wiary chrześcjańskiej, oddaliwszy od siebie żonę Rognedę z roda normandzkiego, córkę Rogwolda ks. na Połocku, rasem z synem Izasławem z niej urodzonym, dał im na własność część ziemi Słowian Krywiczów, i poswelił im zbudować zamek z miastem. Jakoż okołe r. 986 lzasław miał założyć gród w okolicach dsisiejszego Mińska, którego jeszcze nie było, i naswać go od imienia swego Isasławiem, czyli Zasławiem 547. Nie odrzucając w zupełności takiego podania i domysłów, godzi się wszakże i drugie przypuszczenie ebok tego postawić Zasław ten niewątpliwie był dawną własnością ks. Zasławskich na Wołyniu, od których przeszedł w XVI wieku, do rąk Jana Hlebowicza podskarbiego W. L. jako posag żony jego księżniczki Zasławskiej. Bliżej więc i podobniej do prawdy byłoby odnieść nazwanie. i założenie miasta do późniejszych czasów, i przyzmać je dziedzicom tego miejsca ks. Zssławskim. Góżkelwiekbądź, ślady pozostałych warowni okazują, że to był kiedyś gród potężny. Zamek leżał o sążni 200 od miasta, wysokim wałem ziemnym otoczony, i rozłegłemi stawami oblany, z których woda do przekopów uchodziła; prócz tego drugi zamek w samem mieście się znajdował, tam właśnie gdzie z czasem wzniesione mury kościoła i klasz. Dominikanów. Zdaje się nawet, że sześciopiętrowa wieża gotycka kościoła, należała wprzód do zamku i była jego basztą. Zresztą mury klasztorme otoczone są wałami, w których jest brama sklepiona, jakby do jakiej twierdzy prowadząca. Za wojny domowej między W, ks. Zygmuntem Kejstatowiczem a Swidrygajiłą, gdy ten ostatni swyciężył r. 1433 przy wsi Kopaczach, Zasław został zdobyty, a mieszkańcy po większej części w pień wycięci. Z drugiej strony rynku naprzeciw Dominikanów, stoi kościół farny muroweny, dawnej i niewiadomej fundacyi. Jan Hlebewicz Wda trocki wielki orędownik wyznania helweckiego, zostawszy panem Zasławia, kościół pomieniony oddał swoim spółwiercom; ci nawet drukarnią załeżyli, w której miał wyjść r. 1574 drukowany przez Daniela z Łęczycy, i znany ze swej rzadkości przekład polski biblii Szymona Budnego. Podobno że Buday będąc tu pastorem przez czas niejakiś, utrzymywał nawet zbór socyniański. Syn Jana, Mikołaj Hiebowicz kaszt. wileński powróciwszy do wyznania rzymskiego, oddał kościół katolikom, fundacyą odnowił i r. 1625 plebanią nadaniem folwarku uposażył. Zasław przeszedł po kądzieli około r. 1678 do Sapiehów, z których Kazimierz Wda wileński pojął w małżeństwo Krystynę, córkę Jerzego Karola Hlebowicza i Katarzyny Radziwiłłówny, ostatnią s imienia swego, i pisał się hrabią na Bychowie.i Zasławiu. Miasto z folwarkami sprzedane zostało od Sapiehów około 1755 r. Antoniemu Przeździeckiemu Referend. L., który także pisał się hrabią na Zasławiu.

Kojdanów niedaleko rzeki Uzdzienki, z obszernemi dobrami własność niegdyś domu W. ks. litewskich. Tu Skirmund W. ks. L. odparł przeważnie w r. 1241 gre- ' źny najazd Tatarów; Mendog zaś jeden z najpotężniejszych władców Litwy, wielkie pod Kojdanowem odniósł zwycięstwo 1249 r. nad Mongołami (Tatarami), którzy z hołdowniczymi sobie książętami Rusi południowej Danielem i Wasilką, chcieli podbić i przymusić do haraczu Litwinów. W XV wieku dobra te należały do ks. lit. Michała, syna Zygmunta, nadane mu przywilejem Kazimierza Jagielończyka W. ks. L. razem z Brańskiem, Surażem i Bielskiem na Podlasiu, oraz Kleckiem. Tenże Michał fundował w mieście r. 1439 kościół farny z drzewa. Po upadku tego pretendenta do tronu litewskiego, Kojdanów zamieniony został na własność królewską czyli starostwo, które Zyg. August oddał dziedzicznem prawem Mikołajowi Rudemu Radziwiłłowi, po ożenieniu się z siostrą jego Barbarą Gastoldową. Odtąd Kojdanów, stanowić zaczął znakomitą część dóbr allodialnych ks. Radziwiłłów, którzy się pisali na nim hrabiami. Zamek starożytay wałem otoczony i na sypanym wzgórku wymurowany, oddał Radziwiłł Rudy spółwiercom kalwiaom, którzy tu znakomity zbór, trwający dotąd założyli 548. Majętność kojdanowska zastawiona zosłała r. 1681 przes Ludwikę Karolinę, jedyną córkę Bogusława Radziwiłła Koniuszego Lit., mężowi jej Ludwikowi margrabi brandeburskiemu za 30,000 czerw. zł. Dubrowy, także Dąbrowna, o milę od Zasławia, starodawne dziedzictwo i gniazdo możnej niegdyś, ale oddawna wygasłej rodziny Hlebowiczów, którzy się stąd pisali hrabiami, słynnej oświeceniem, męstwem i sprawami publicznemi. Kościół farny fundowany r. 1453 przez jednego z Hlebowiczów, z których Mikelsj Kaszt. wileński, powróciwszy do wyznania rzymskiego, klasztor Bernardynów tu fandował około 1625 r. Do bra te po wygaśnieniu imienia Hiebowiczów, dostał się wraz z innemi majętnościami Kazimierzowi Sapiczie Wdzie wileńs. po żenie jego Krystynie Hlebowiczćwnie; nakoniec około r. 1790 zostały własnością Ada ma Chmary Wdy mińskiego, który na miejscu drewais: nego, wzniósł murowany kościół farny. Mohylna, Mońilna, mała mieścina nad Nicmnem przy granicy Wtwa nowogrodzkiego, dawniejsza własność Paców, nabyta później od Radziwiłłów. Miejsce to pamiętae przeważnem zwycięstwem Ryngolta W. bs. L. odniestonem około 1235 r. nad sprzymierzonymi przeciw powstającéj potędze jego w Litwie, książętami Rusi południowéj. Stryjkowski opisując tę walną bitwę, kończy tem: że kniaziowie Świętosław kijowski, Dymitr drucki i Lew włodzimierski, ledwo na podwodnych koniach, w małéj drużynie do Łucka uciekli; a Ryngolt z wielką korzyścią i zwycięstwem sławnem, nabrawszy się łupów w odbieżanych i rozgromionych obozach i kotarhach rozmaitych, wrócił się do Nowogródka. A drugie latopiszce świadczą, iż na placu przerzeczone książęta zostały pobite.

Kamień, na granicy Wtwa wileńskiego, miasteczko niegdyś imienia Zabrzezińskich, którzy fundowali tu r. 1522 z drzewa kościół farny z altaryą. Dobra te, przeszły potem do zamożnéj rodziny Dołmatów Isajkowskich. Elżbieta z Isajkowskich Białłozorowa, dźwignąwszy kościół r. 1679, fundusz jego odnowiła. Następnie dobra te stały się własnością Judyckich.

Raków, dziedzictwo Sanguszków, potem Sołłohubów. Którzy z nich zbór kalwiński utrzymywali, niewiadomo; ale ten trwał tylko do końca XVII wieku. Dominikanie fundowani tu r. 1679 przez Hieronima i Konstancyą z Sapiehów Sanguszków, utrzymują parafią.

Radoszkowicze, przy trakcie z Mińska do Wilna. Kościół farny założony r. 1467 przez Piotra Sienkę Gedygołdowicza Kaszt. wileńs., i uposażony spólnie z żoną Bogumiłą. Wizerunki obojga fundatorów w całéj postawie, znajdują się dotąd w kościele: Pod Radoszkowiczami zebrał 1568 Zyg. August około 100,000 wojska, zamierzając wielką wyprawę; ale niesforność wojska i opieszałość królewska stały się powodem, że po trzytygodniowem obozowaniu, cała wyprawa na ni. czem spełzła. Dodczas wojny szwedzkiej, Karol XII stał w mieście r. 1708 z wojskiem przeszło jedenaście tygodni; król Stanisław Leszczyński rozstał się z nim tutaj 13 czerwca zostawiwszy przy boku swego sprzymierzeńca pułkow. Stan. Poniatowskiego; w kika dni potem wyruszył i Karol nad Dniepr. Obszerne starostwo radoszkowskie płaci kwarty 8200, hyberny 1382 sł. Iwienieoc. Kościół parafialny fandowany r. 1606 z muru,.plebanją zaś uposażył r. 1745 dziedzic Jan Dowojna hrabia na Ilii i Horyhorkach Sołłohub Poedskarbi W. L. Franciszkanów osadził r. 1702 Teodor Wańkowicz stolnik miński, kościół zaś i klasztor wymurowano z jałmużny, staraniem Anzelma Czechowicza jednego z zakonników. W XVII wieku był tu zbór kalwiński, zapewne przez Sołłohubów utrzymywany. Iliją, mała mieścina z kościołem farnym, fundowanym r. 1728 przez właściciela Michała Sawickiego Łowczego W. ks. L. Późniejsi dziedzice Sołłohubowie, w obszernych lasach do tych dóbr należących, założyli wielką hutę, która w swojej epoce dużo szkła dostarczała. Naliboki, miasteczko i dobra z obszernemi lasami, w których znajdują się wielkie pokłady wybornej rudy żelaznej; własność dawna Radziwiłłów ordyne. tów nieświezskich. Jest tu huta najsłynniejsza na całą Litwę. Budsław csyli Buda, nad rzeką Serwecz, wśród lasów starostwa markowskiego. Alexander Jagielońezyk nadał to miejsce r. 1504, Bernardynom wileńskim, którzy tu najprzód kolonią swojego zgromadzenia zrebili, kościołek drewniany sbudowawssy. Rosterki religijne, smusiły zakonników do opuszczenia tego ustronia około 1560 r.; wkrótce jednak powrócili do swej siedziby, a Jan Pac Wda miński darował im r. 159$ obraz N. Maryi, deny mu w Rzymie od Klemensa VIII. Mnóstwo pobożnych zaczęło się tu zgromadzać, dla oddania czci obrazowi; 1643 r. wzniesieno murowany kościół na miejsce drewnianego, a 1783 r. stanął jesze cze większy kościół, okazale i kosztownie zbudowany, który Aloisy Gzowski bis. sufragan trocki konsekrował. Histerja obrazu i klasztoru, zawarta jest w książee wydanej 1650 r. przez ks, Eleutrego Zielejewicza, pod. tytulem: Zwierzyniec na ziemi IMebieski, 1. j. Puszcza Budzka łaskami Boskiemi opływejąca, których łudnie przy cudownym obrazie N. Meryi P. w kościele OO. Bernardynów dosnawają.

Dokszyce, u źródeł Berezyny. Dziedzietwo najmożniejszej niemal w Litwie wygasłej już rodziny Kiszków, z których Stanisław kanonik, a potem biskup śmudzki, fondował w mieście 1608 r. kościół farny pod tytułem ś. Trójcy i dobrze go uposażył, poczem darował Dokszyce kapitule żmudakiej. Szwedzi w przechodzie swoim r. 1708 spalili asiasto i kaściół smiezesyli 549.

Hlajma, wieś i etarestwo o 6 mil od Mińska, tem pemiętne: że kościół tutejszy parafiałny należy do siedmiu pierwszych fandacyj świątyń rzymskiego wyznąnia w Litwie, po ohaleniu wiary Perkuna, Założył go ” z drzewa na wysokiem wzgórzu, u stóp którego rzeka Hajna początek swój bierse, w r. 1387 Władysław Jagielło. Podług świadectwa Stryjkowskiego, srebra, ornaty i inne bogate sprzęty, owym siedmiu kościołem przez królowę Jadwigę były ofiarowane. Podlug miejscowej tradycyi, ornat Jadwigi długo się tu zachowywał. Żarliwość religijna Witowda upesażyła świątynię nadaniem majętności Kociele zwanej, dlaczego preboszcz obowiązany jest dwie msze w tygodniu za duszę Witowda odprawiać. Zygawuaut I po swycięstwie pod Orszą r. 1514, przyprowadziwesy do Hajny esęść wejeka i więźniów, słożył dzięki niebu; sprowadził także zwłoki poległych dwóch swoich dworzan: Stanisława Aarona i Stan. Niskowskiego, którym uroczysty pogrzeb sprawił, faadusz probostwa dodaniem gruntów pomneżył, i po trzydniowym pobycie do Wilna wyjechał 550. Na miejscu starego drewnianego, wymurował. pleban Cydzik 1781 r. obszerny z ofiar kościół, który konsekrował r. 1788 pod tyt. Wniebowzięcia P. M. Tadeusz Bukaty biskup sof. źmudzki.

Łohojsk, Łohojsko, Łohwojsk 551 nad rzeką Hajną, miasto małe, ale porządniejsze od innych, wśród wielkich i rozległych lasów położone, przy drodze z Mińska do Dyneburga. Kroniki ruskie wspominają w XII wieku o tutejszym zamku; należał on do księstwa po-' łockiego, które gdy Mścisław W. ks. kijowski wojował, zdobyty został zamek Łohojsk r. 1128 przez brata jepe Isasława 552. Może w owej już epoce, okolice te były bardzo zamieszkane i zapełnione warowniami, ponieważ dotąd na milę naokoło miasta znajdują się ślady licznych horodysazcz, t. j. zamczysk. Kiedy Tatarowie [505 r. Litwę plądrowali, właścicielem tych dóbr był Symon Alexandrowicz ks. Czartoryski namiestnik kamieniecki. Podczas jego nieobecności napada horda na Łohojsk, zdobywa drewniany, wałem obwarowany zamek, rabuje go i pali, dzieci książęce w jassyr zabiera, włości niezczy i wyludaia, Straszliwa ta klęska, stała się powodem ilo następnego potwierdzenia przez Zygmunta I d. 22 grudnią r. 1508 dziedzictwa tych dóbr dla Symona Czartoryskiego. Z córką jego Alexandrą, (bo tylko ona i siostra jej pozostały, synów zaś pobrali Tatarzy) wdową już, ożenił się Wasil Tyszkiewicz, później Wda podlaski i Marszałek królewski (t. j. dowódca wojsk), który okupił resstę łohojskich włości, odbudował zamek, a w nim i cerkiew. Zygmunt I potwierdził mu przywilejem 1528 r. tytuł dziedzictwa zamku i całej majętności, tak tej połowy którą sam nabył, jako i drugiej, która mu po żonie spadla 553. Jeden zjsynów Wasila Alexander Tyszkiewicz, fundował r. 1609 kościół farny katolicki. Król Michał przywilejem 30 stycznia r. 1673, targi co niedziela i dwa jarmarki miasta nadał. Szwedzi spalili r. 1706 miasto i zamek, który jaż odtąd mie powstał, bo Stanisław Tyszkiewicz Ssta śmudski sąmą cerkiew odbudował, a na miejscu zamku klasztor dla Bazylianów zafandował. Są tu dwie cerkwie uniekie i dwie wschodniego obrządku. 'T'ysskiewiczowie piszą się hrabiami na Łobojsko. W lasach do tych dóbr należących, mnóstwo znajduje się kurhanów, czyli mogił niesaanego początku, skąd nieraz wykopywane różne zabytki starożytności 554.

Krzywioze, nad rzeką Serwecz, o 2 mile stąd do Wilii wpadającą. Miasteczko to przypomina nazwę jednego pokolenia Słowian w XII wieku jeszcze znaną, którsy samiesskiweli od granic właściwej Litwy aż ku Dźwinie. Tu było gniszdo przemożnej i wiele zaacsącej w Litwie redziny Kiszków, która okolicanie posiadała ogromne włości. Janusz Kiszka Wda połocki, Het. W. L. nie zostawiwszy potomka z żony Krystyny księżniczki Druckiej Sokolińskiej, ostatni z domu swego, umarł w Krzywiczach r. 1653 (. Spadkobiercy jego oddali te dobra na saspokojenie wierzycieli, na co Jan III w r. 1684 szczególną kommiszyą wyznacsył. I to był. pierwszy preykład exdywizyi w Litwie. Jędrzej Ukolski eiwun i podkomorzy trocki, właściciel znacznej części Krzywicz, osadził ta Trynitarzy 1770 r.

Ziembin blizko rzeki Hajny, wśród łasów i błot, mała mieścina. Adam Sakowicz (był później Wdą smoleńskim) s żoną Marcyanną T'yszkiewiczówną, zrobili tu r. 1640 fundacyą zgromadzenia Dominiksnów i kościół paraf, jednocześnie także zbudowany im powierzyli. Ostatni tego miejsca dziedzice są Chrzepłowiczowie..

IKorzeniec, przy trakcie z Mińska do Dzisny. Dziedzie Iwachno Michałowicz, fundował tu około r. 1539 kościół farny; fundusz zaś probostwa pomnożył 1783 r. Michał Ogiński Het. W. L., właściciel tego miasteczka. O 34 mili od Korzeńca, znajduje się starodawne grodzisko, czyli horodyszcze słowiańskie.

Smiłowicze, o 4 mile od Mińska, Sapieżyńokie nicgdyśdobra, potem Zawiszów, nakoniec Ogińskich. Miesyonarze w tem miasteczku fundewani przez Marcybellę s Ogińskich Zawiszynę Maresalkową N. L. 1747 r.

Smolewiocze, wśród ogromnych i pięknych lasów, dziedzictwo niegdyś alawnego wojownika ks. Konstantyna Ostrogskiego, a potem Radziwiłłów. Jest to miejsce bardzo wyniesione nad poziom, tak: że jedne rzeki wypływające z lasów tutejszych idą ku północy, drugie ku południowi.

Chołopienicze, mała mieścina, w której dziedzsie miejsca Marcyan Chalecki Ssta nowosielski fundował 1703 r. 6 czerwca Dominikanów z kościołem drewaianym, klasztorem zaś murowanym. Dominikanie utrzymują szkołę akademicką podwydziałową o trzech klassach.

Dukora, nad rzeką Swisłocz, z wielkim pałacem. — Korzeń, dobra kapituły wileńskiej, przez Witowda nadane. — Miściż, własność Śliźniów, niedaleko Berezyny.

W tym powiecie znajduje się znaczna liczba starożytaych grodów słowiańskich, zwanych pospolicie Horodyszczami, Gródkami. I tak, o trzy mile od Mińska, jadąc do Rakowa jest Horodyszcze należące do Piszczałłów, gdzie są ślady wyraźne jego odległej przeszłości; znajdowane tu nawet różne narzędzia starożytne. Z drugiej strony Mińska jest Gródek Sołomerecki, dalej Gródek Osiroczycki i t. d.

Сноски

537 Niewiadomo skąd Narbutt T. 3, str. 298, założenie Mińska kładzie pod r. 1066. Musiało to być daleko dawniej.

538 Karamzin II, 140.

539 Metryka Lit. ks. 192, str. 135.

540 Metr. Lit. pod r. 1513, str. 752.

541 Metr. Lit. ks. 213, str. 227.

542 Ob. Zbiór dawnych dyplomatów i aktów miast gubernii mińskiej, prawosławnych monasterów, cerkwi i w różnych sprawach. Mińsk 1848 r., Nro 63. — Zbiór ten ważny dla pracujących nad dziejami krajowemi, szkoda że jest napełniony omyłkami języka i pisowni, i że nie ma dostatecznie wskazanych zródeł, skąd były brane dokumenta.

543 Z mojego zbiora rękopisów.

544 Stebelski: Chronologia T. II, str. 238.

545 Rękopism z mojego zbioru, tit: Historia et origo Residentiae Minscensis Societatis Jesu, ab anno Domini 1657. Folio.

546 Hist. Besidenliae Minscensis.

547 Karamzin I, str. 189, i nota 440, a za nim Narbuit lll, 265.

548 Łukaszewicz w dziele swojem: Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie II, str. 37, obszerny opis zboru kojdanow: skiego umieścił.

549 od 1795 do 1797 r, Dokszyce były stolicą. powialu, którą do Borysowa przeniesiona.

550 Przywilej nadający nowy fundusz plebanii, znajduje się 'dotąd dobrze zachowany w arch. koś. hajeńskiego. Król warunek w nim kładzie: żeby na wieczne czasy na pamiątkę zwycięstwa pod Orszą, i za dusze dwóch jego dworzan tu pogrzebionych, proboszczowie, albo ich wikaryusze śpiewali mszę jednę co miesiąc o narodz. P. Maryi, zanosząc przytem modły za dwóch Stanisławów w bitwie poległych. Przywilej ten na pargaminie pisany w łacińs. języku, datowany w Hajnie r. 1514 w niedzielę - po Podwyż. ś. Krzyża.

551 Nazwany zapewne od wyrazu białoruskiego lok, znaczącego legowisko źwierza, albo wśród lasku piekną dolinkę, bo istotnie leży w rozłogu między pasmami pagórków.

552 Karamzin II, 157 i noty str. 250; wyd. peterab. 1843 r.

553 „Potwerżenie P. Wasyla Tiszkiewiczu na zamok ŻoŻojsk, so wseju wołogtiu, połowicu kuplenuju, a druhuju pełowicau ne żonu jeho spałuju, na wecznost.” Metr. Lit. 197, str. 618.

554 Wiadomości o Łohojsku, udzielił nam dziedzic miejsca tego Konst. hr. Tyszkiewicz.

* Niesiecki. (с. 832; знак сноски в тексте не распознан)