Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

V. Полоцкое воеводство: оригинал

V. Полоцкое воеводство. С. 592-610. Польский текст издания.

V. Województwo Połockie

Kraina zawierająca w dość niemałym obrębie bo około 1,000 mil kwadratowych, rozległym po obu stronach Dźwiny, województwo Połockie, graniczy na północ z Rossyą, na wschód z województwem Witebskiém, od południa ma Wdztwo Mińskie, od zachodu Wileńskie i Inflanty. Dźwina przepływa przez nią od wschodu na zachód, powiększona wodami mniejszych rzek Uły, Oboli, Połoty 398, Dzisny i Dryssy, a jeziora i lasy zapełniają znaczną przestrzeń. Drzewo, len, pieńka i zboże, skury, miód i smoła, są głównemi płodami tej ziemi, która znała już oddawna panowanie nad sobą Skandynawów przybyłych za Ruryka do sławiańszczyzny północnej. Potém długo pod gminowładnym rządem zostając, przy końcu 12 wieku, stała się udzielnóm księztwem wojowników z rodu panującego w Litwie; makoniec podbita i przyłączona do niej w pierwszej połowie 13 wieku, stanowiła prowincyą państwa Rusko-Litewskiego. Zrazu rządzili w niej Namiestnicy czyli Starostowie, którzy nie prędko po uniiz Polską, bo dopiero około 1500 roku, zasiedli w senacie pod tytułem Wojewodów, i wtenczas Księztwo Połockie nazwisko województwa otrzymało. Po ostatecznej unii wojewodom połockim miejsce w senacie obu narodów, r. 1569, po Lubelskich wyznaczono, i co osobliwsza, szlachcie województwa połockiego wojewodów swoich obierać dozwolono, tym sposobem że król jednego z kandydatów na tę dostojność potwierdzał. Drugim senatorem jest kasztelan, a prócz tego urzędnicy ziemscy, z których najpiérwszy podkomorzy lub marszałkowie. Dwóch posłów na sejm i dwóch deputatów na trybunał litewski obiera województwo, sejmiki zaś da wniej edbywały się w Połocku, a ed r. 1773 po odpadnieniu jego do Rossyi, w Uszacza. Horb województwa: Pogoń w białem polu; mundur, kuntusz karmasynowy, żupan i wyłogi granatowe. Województwo połeckie nie dzieli się na żadne powiaty, Głównóm jego miastem jest:

Połoock, Polocia, Pelocium, miasto znaczne i wielu saurami ozdobne, w piękném położeniu na wyniosłym brzegu Dźwiny przy wpadnieniu do niej Bołoty, ed Wilna o mil 48, od Dzisny o mil 6 odległe. Zbliżając.się od Dzisny, widok Połocka jest bardzo okazały, jego liczne i rozległe mury klasztorów, jego kościoły i cerkwie, wznoszą się poważnie nad czystemi strumieniami obu rzek głęboko w tóm miejscu w ziemię sanurzonych. Z lewej strony Dźwiny od wjazdu gościńcem. Dziśmieńskim przedmieście z kościołem i klasztorem Bernardynów zalega wstęp do miasta, które dopićre z prawej strony tej rzeki zajmuje rozległą przestrzeń na obu stronach uchodzącej doń Połoty. Na prawym brzegu tejże Połoty, na urwistej wyniosłości usypami podniesionej są ślady zamku wyższego, który tu stał w I6 wieku, drewniany wprawdzie, ale mocnemi walami, przekopami i kilkunastu basztami silnie obwarowany. Z południa na wschód okrąża go Poleta, za którą znaczna i niejako oddzielna część miasta leży zwana Zapołocie; przy nim rozciągał się zamek niższy, sewiący się zamkiem strzelców (arr sciopetariorwm) połączony mostem z wyższą warownią, ku Dźwinie zaś stoją wielkie i piękne gmachy kollegium Jezuickiego i kościoła, wśród obszernego rynku. Drugi rynek targowy jest prawie na posadzie niższego zamku. Dzieje tego miasta sięgają odległej starożytności; w początku 12 wieku ród ś. Włodzimierza w potomstwie ks. Wszesława Braczysławowicza zaczął tam panować, ale przy końcu jego Mingajłło król litewski podług. świadectwa kronik tego narodu, miał w r. 1190 zawojować Połock, i utworzywszy zeń księstwo zależne od Litwy, postanowił kniaziem syna swego Giawilłłę. Ten przewodząc ludowi słowiańskiemu porzucił bałwochwalstwo, i przyjąwszy chrzest razem z wyznaniem wschodniém, oraz imieniem Jerzego, wszedł w związki małżeńskie z Maryą córką Borysa ks. Twerskiego. Syn jego Berys wymurował cerkiew soborną ś. Zofii w mieście, a drugą Zbawiciela (Spasa) za miastem, chociaż inni budowę jej przyznają Eufrozynie córce Swiatosława ks. Połockiego w r. 1160. Gdy jednakże wygasło dość prędko plemie Ginwiłły, Połock uległ gminowładztwu, i szarpany niezgodami domowemi poszedł na łup sąsiadom. Ruś wszakże doświądczy wszy najazdu Mongołów otworzyła Ryngoldowi mocarzowi Litwy drogę do zaborów w słowiańszczyznie wschodniej. Około r. 1235 i Połock uległ jego potędze, lecz ostatecznie Mindowg sałożyciel istotny potęgi litewskiej, około r. 1243 stał się panem Połocka, i 'Towciwiłł syn Erdziwiłła a jego. synowiec naznaczony był namiestnikiem czyli Kniaziem Połocka. Nowy ten władca zaślubiwszy księżsiczkę ruską i przyjąwszy chrzest pod imieniem Tymoficja, sprzymierzony z Alexandrem INewskim podniósł znaczenie księztwa połockiego, ale kłócąc się z W. książętami Litwy i szukając wsparcia od Inflant, darował księstwo arcybiskupowi ryskiemu zachowując sobie posiadanie jego dożywotnie. Pomimo tego zawładał miastem Dowmund książe Uciański, a po nim inni kniaziowie litewscy, tam rządzili. Arcybiskupi ryzcy smuszeni byli odstąpić praw swoich do Połucka Krzyżakom inflantskim, a ci czas niejaki w nim goszcząc, sprzedali nakoniec r. 1307 miasto z całym krajem Witenesowi W. Ks. Litewskiemu, który Wojna syna swego czy krewnego kniaziem tu postanowił. Za Gedćmina potęga litewska tak dalece wzrosła, że podlegli władzy jego feudalnej książęta, ciągle mu posłuszni byli. Do takich należał Woin równie jak syn jego Lubko, co Olgerdo- - wi posłuszny skutecznie przeciw Inflantczykom w roku 1342 walczył. Lecz w r. 1357 Andrzej syn Olgerda rządził w Połocku, będąc zarazem kniaziem w Pskowie 399. Ten jednak Andrzej zwany Wingoltem przed ochrzczeniem, chciał po wstąpieniu brata swego Jagielły na tron litewski, oderwać Połock od Litwy w roku 1378, ale skarcony od W. Ks. Litewskiego uszedł do Pskowa; Połock zaś oddany został pod rządy namiestnicze Andrzeja zwanego Garbatym syna Kejstuta. Jagiełło poróżniwszy się z Kejstutem nadał to księztwo bratu swojemu Skirgajle, który chociaż przybył do Połocka, ale go mieszczanie obelżywie r. 1380 z miasta wygnali. Szesnaście tygodni Jagiełło z Inflantczykami oblegał Połock, celem przywrócenia Skirgajłły, lecz: nic nie dokazał dla mężnej obrony, i zmiany rządu w Litwie. Po upadku Kejstata Andrzej straciwszy Połock zapisał go z całym krajem Zakonowi iaflantskiemu w r. 1385, z warunkiem, iż go za odzyskaniem będzie trzymał prawem lenném. Za objęciem rządów Litwy przez Witowda Połock przestał być księstwem hołdowniczém, i przyłączony do państwa litewskiego, otrzymał starostów czyli namiestników zwyczajnych. Podczas wojny Zygmunta I z Rossyą, król ten w sierpniu r. 1517 sam opatrywał warownie Połocka i obronę jego kazał urządzać. Wielki Książe Wasil Joannowicz wysłał r. 1518 wojska swoje do Litwy pod dowództwem kniaziów Szujskich, którzy Połock oblegli w maju, ale wojewoda połocki Piotr Gastold zebrawszy wojsko przybywał na odsiecz; przeprawa jednak przez Dźwinę tak była trudna, że możeby był zmuszony zaniechać przyniesienia pomocy oblężonym, gdyby, cud, jak twierdzą kronikarze spółcześni, nie ułatwił mu przebycia bystrej i szerokiej rzeki. Gdy bowiem nie wiedział co pucząć, jakiś młody rycerz na białym koniu w świetną zbroję przybrany ukazać się miał na czele hufców, i wezwawszy je do przeprawy, sam piérwszy, rzucił się do wody ukazując bród, którego wojsko znaleźć nie mogło. Tradycya przyznaje to zdarzenie nadzwyczajne ś. Kazimierzowi 400. Poczém oddział oblega- - jących który bronił przeprawy odparty został, i Szujscy następnie przymuszeni do odstąpienia od Połocka. Mniej był szczęśliwym Zygmunt August w zajściach swoich z Rossyą; Jan Bazylewicz Groźny z ogromnemi siłami wszedłszy r. 1563 do Litwy, sam obległ Połock w lutym. Nic nie pomogła ani waleczna obrona oblężonych, ani przybycie na odsiecz ze słabemi hufcami Mikołaja Radziwiłła hetmana W. litews.; miasto po. dwuniedzielnej tylko obronie musiało się poddać d. 15 lutego Rossyanom, do czego niebaczne rozporządzenia wojewedy poleckiego Dowojay tém prędzej pomegły. Depićre Stefan Batory po dlugiém i uporczywém oblężemiu, przy którém najwięcej się wsławił Gabryel Be. kiesz dowedca piechoty węgierskiej, reka 1579 dnia 30 sierpnia szturmem Dołeck odebral. Kiedy wojska królewskie zapalając ściany zamkowe opanowały już ważniejsze punkta, jeden z dowodzących eblężonemi Piotr Wołyński i strzelcy postanowili poddać się królowi, ale wojewodowie rascy i arcybiskup Cypryan nie chcąc słuchać tego, zawarli się jeszcze w drewnianej cerkwi ś. Zofii. Wyprewadzeni jednak stamtąd, przystali na poddanie się; poczóm Batory wszystkich jeńców uwolmił do Ressyi, cerkiew katedralną nowym przywilejem zabezpieczył, innego tylko biskupa grackiego postanowiwszy. W niej to pedobao zdobyto wówczas szacowną bardzo bibliotekę, gdzie się wiele latopiećw ruskich, i ksiąg doktorów kościeła greckiego na język słowiański przełożonych od śś. Cyrylla i Metodyusza miało znajdować. Ślada jednak nićma w historyi, co się z nią stałe. Stanisław Dachołowicki sekretarz królewski, człewiek zdolny i waleczny, który za męztwo okazane pod Pskowem otrzymał dostojność szlachecką z herbem nowym zwanym Pskowczyk, i który był niejako Topografcm przy krółu, znajdując się w tem oblężeniu Połocka, zrysewał w obozie plan strategiczny miasta z - kazaniem stanowiska wojsk oblegających, a przytóm ma drugim planie mappę księztwa połockiego; do czego dodał eddziełue plany innych zamków w tej ziemi zdobytych przez króla. Co wszystko r. 1580 Jan Chrzciciel De Caualleriis w Rzymic na miedzi wyrył401. Pełock roku 1772 zaowu i ostatecznie przeszedł pod panowanie rossyjskie. — Starożytny ten gród słowiański położony pod 550 29' 24” szerokości, a pod 269 24! 45'! długości geograficznej stopniem, słynął w dawnych wiekach han. dlem i bogactwy, któremi samo nawet Wilno pie raz przewyższał. Król Stefan po odzyskaniu miasta założył w niém r. 1580 za usilném wstawieniem się Skargi, kollegium Jezuitów z kościołem, który oni potóm nader wspaniały wymurowali i ozdobili. Pićrwszym jego Rektorem był tenże Skarga, bogate zaś fundusze od. króla nadane, podniosły prędko w znaczeniu zgromadzenie połockie, między innemi klasztorami tego zakonu. Przed tą zaś epoką była tam już oddawna cerkiew ś. Zofii i arcybiskupstwo wschodniego wezwania, które po unii z kościołem rzymskim za Zygmunta III zamieniło się na greko-unickie. Bernardynów fundował roku 1498 Alexander Jagielońcsyk. Prócz tego są Domi: nikanie, Franciszkanie i Bazyljanie. — Za Kazimierza Jagielończyka używał już Połock praw i swobód miejskich innym przedniejszym grodom w kraju właściwych, co się pokazuje z przywileju jego, jako Wielkiego Książęcia Litewskiego, w sobotę po niedzieli Białej roku 1444 w Brześciu wydanego, którym i Połack de głównych miast Litwy prawem niemieckiém rządzących się policzył. Królowie polscy wszyscy kolejno potwierdzali te swobody, i stan miejski pomimo wypadków i przeszkód wojennych doszedł pomyślności. Rok wszakże 1654 epoka powszechnej klęski kraju, dotknął i to miasto stanowczo. Stany krajowe zaradzając złemu, przez ustawę sejmową roku 1667, uwolniły je do lat czterech od wszelkich podatków, prócz podymnego, cel i czopowego 402. "

Dzisna przy ujściu rzeki tego imienia do Dźwiny, z wiejskiej osady zrobiona miastem przez Zygmunta, po roku 1563 w którym Pułock utracił. Zdaje się, że piérwsze warownie, które i wyspę pobliską na Dźwinie w sobie zajmowały, wzniesione były w roku 1565. Jednakże nie miały one postaci zamku, bo jeszcze nie liczono ich w poczet twierdz pogranicznych, które król w tymże samym roku w broń i ammunicyą opatrywał403. W krótkim przeciągu czasu Dzisna, dla upadku zabranego Połocka w miasteczko urosła, a prócz tego ważaém stanowiskiem wojenném została. Tu król Stefan ciągnąc na wojnę ruską r. 1579 przybył ze Swiru, i całego wojska koronnego pod sprawą Mieleckiego Wdy podolskiego przegląd odprawiał. Potem Gotard Ketler książe kurlandzki 4 sierpnia t.r. stanąwszy przed królem, inwestyturę czyli potwierdzenie lenności na swoje księztwo publicznie otrzymał, i przysięgę na to, w obec senatorów i całego wojska uroczyście wykunał.

Co gdy się żakończyło, Stefan ze wszystkiemi wojskami ruszył do oblężenia Połocka. Po jego zdobyciu król jeszcze raz w tym roku powrócił do Dzisny, gdzie czas niejakiś pozostał urządzając zakład artylleryi do przyszłej wyprawy, i pisząc listy do Monarchy Rossyjskiego. W powtórnej wyprawie r. 1581 znowu Batory Dzi: snę odwiedził, dla rozporządzeń wojennych i przeglądu wojska. —W r. 1583 listopada 3 król Stefan fundował ta parafiją rzymsko-katolicką powierzywszy Jezuitom połockim, którzy później otrzymali od Zygmunta III przywilej 1 grudnia r. 1605 na pomnożenie funduszu. Franciszkanów osadził w tem mieście Krzysztof Malchiewicz Chelchowski ziemianin województwa połockiego r. 1630. Kościół zrazu drewniany wymurowany został przez zgromadzenie zakonne w r. 1773, i poświęcony pod tytułem Niepokalanego Poczęcia P. Maryi. Konstytucya sejmu r. 1661 po odzyskaniu ziem zabranych Rptej od nieprzyjaciół, dając amnestyą Dziśnie, przywileje jej wszystkie potwierdziła, i z powodu zubożenia mieszczan od podatku na lat cztery uwolniła, co do drugich lat śch r. 1667 przedłużoném zostało. — O milę od miasta ku Dryssie wśród Dźwiny, znajdował się podług świadectwa Stryjkowskiego kamień z krayżem greckim i napisem słowiańskim: Wspomoży Hospody Raba swojego, Borysa syna Ginwifłowako.

IDryssa na prawym brzegu Dźwiny przy złączeniu się z nią rzeki Dryssy, zamek z miastem o 6 mil od Dzisny, opatrzony bronią i zapasami wojennemi w r. 1565 przez króla Zygmunta Augusta, ważnym był punktem podczas wojen Stefana Batorego w tej strunie. Miasto ma dwa kościoły murowane. (Obecnie powiatowe Gubernii Witebskiej). Miejsce to wspomniane jest, jako włość litewska w traktacie sześcioletniego rozejmu w Moskwie 25 marca r. 1503 między królem Alexandrem Jagielończykiem a W. Książęciem Janem zawartym. Wszakże był tu już zamek daleko pierwej, be go w roku 1386 Andrzej książe połocki zbuntowany przeciw Jagielle spalił, wsparty od rycerzy inflantskich.

Przydrujek, to jest część miasta Drui na prawym brzegu Dźwiny leżąca (ob. wyżej str. 288) z kościołem wielkim murowanym i probostwem znacznie uposażonóm fundacyi Sapiehów, ma także kościół drewniany unicki.

Głębokie, tak zwane miasto od niziny nad jezio- ' rem rozciągającej się, gdzie jest rozlegle z drzewa za-. budowane, leży od Wilna o mil 30, od Dzisny o mil 10. Samemi prawie żydami zamieszkałe, znaczny handel z Rygą prowadzi. Mała rzeczka uchodząca do jeziora rozdziela je na dwie części, z których jedna do Radziwiłłów należy, druga dawniej była własnością Korsae ków, a potóm Karmelitów. Józef Korsak, herbu Kotwi ca, Wojewoda Mścisławski, zasłużonego domu potomek i wielkich dóbr właściciel, fundował tu naprzód w ro- 'ku 1628 kościół parafijalny, drewniany, później staraniem proboszczów wymurowany, następnie w r. 1639, kościół pod tytułem Wniebowzięcia P. Maryi, z klasztorem Karmelitów Bosych, których swoją połową miasta i wielkiemi majętnościami, 800 dymów rolniczych i 100,000 złp. dochodu wynoszącemi; opatrzył, wkładając obowiązek na zakonników utrzymywania szkoły ubogich uczniów. Kościół jest wielki, murem obwiedziony, przed nim na ścieżce leży kamień biały marmurowy, z napisem: Tu leży grzesznik, przed którym zwłoki fundatora spoczywają, a portret jego w kościele się znajduje. W ogromnym murowanym klasztorze są urządzone pokoje gościnne dla zwiedzających to miejsce zawsze przygotowane; znajduje się także biblioteka z 3000 ksiąg złożona, zbiór rycin i kart geograficznych, gabinet fizyczny, apteka, szpital, szkoła elementarna i konwikt szlachecki na 12 uczniów. —Pod tém miastem 6 listopada r. 1661 Czarniecki odniósł walne zwycięztwo nad Chowańskim, gdzie syn tego ostatniego i Duglas pułkownik szwedzki polegli, które. Jednak dla niesforności wojska, pod marszałkiem Żyromskim związek czyli konfederacyą czyniącego, do żadnych pomyślnych następstw. nie doprowadziło 404. W okolicach miasta dotąd są ślady okopów, w których kościotrupy i balabardy długo wykopywano. — Głębokie spadło na Radziwiłłów po Annie Zofii Zenowiczownie kasztelance połockiej r. 1668, żonie Albrychta ks. Radziwiłła kasztelana wileńskiego ordynata nieświeżskiego.

Berezwecz o milę na drugiej stronie jeziora od Głębokiego położony, wielki i bogaty klasztor Bazylianów, fondacyi tegoż samego Korsaka 405, Konstytucya sejmowa r. 1647 potwierdziła tę fundacyą.

Łużki, miasteczko przy drodze wielkiej z Dzisny do Wilna, o 34 mil od tego miasta leżące, od Dzieny zaś ó 6 tylko, dziedziczne Żabów. Tu Waleryan Antoaba kasztelan połocki, fundował r. 1741 klasztor Pijarów, z kościołem murowanym ś. Michała, którzy tu szkołę publiczną podwydziałową utrzymują. Syn jego ostatni wojewoda połocki wzniósł tu wielki i ozdobny pałac wśród bardzo pięknej okolicy. IMosarz dziedzictwo Brzostowskich, z kościołem okazałym murowanym, który fundowali Robert i Anna z Platerów Brzostowscy kasztelaństwo połoccy roku 1792. Jest tu również wielki pałac, kilka pięknych sal mający.

Prozoroki miasteczko o mil 5 od Dzisny, własność. Szczytów, z których Justynian podkomorzy połocki ro ku 1698 fundował tu Franciszkanów, którzy parafiją utrzymują.

Miory o mil 7 od Dzisny, dziedzictwo Światopełków Mirskich. Kościół parafijalny fundował r. 1641 Sebastyan Światopełk Mirski.

Plissą miasteczko nad jeziorem o 4. mile od Głębokiego.

Lopel miasto (dziś powiatowe Gubernii Witebskiej) na wyspie między jeziorem a zamkiem, za Zygmunta Augusta założonym i dostatecznie uzbrojonym, o mil 7 od Czasznik. Podczas wyprawy Stefana Batorego w r. 1580 król tu czas niejakiś z wojskiem przebywał, opatrując warownie. (Obecnie Lepel jest głównym punktem kommunikacyj wodnych w tej stronie). Czaszniki, miasto nad rzeką Ułą, pod którém na polach Iwańskiemi zwanych Mikołaj Radziwiłł hetman W. Lit. 23 stycznia r. 1564 wysłany od Zygmunta Augusta na obronę granic litewskich zwyciężył kniazia Piotra Szujskiego, który poległ na placu bitwy 406 Tu w lipcu r. 1580 król Stefan przybył z Wilna udając się na wyprawę rossyjską, i czekał na zebranie się wojska, radę wojenną składał, przegląd armii czynił i posła od Cara Iwana Groźnego przyjmował. lani utrzymują, że ta bitwa zaszła bliżej Orszy aniżeli Czasznik. INicdaleko od Czasznik w r. 1567 Roman Sanguszko zniósł zupełnie Tatarów dowodzonych od Amurata i oddział z nim połączony księcia Bazylego Paleckiego. Zygmunt Słuszka chorąży litew. fundował tu przed rokiem 1674 Dominikanów.!

Uła przy ujściu rzeki tego imienia do Dźwiny szamek r. 1566 założony przez Rossyan po zawojowaniu: przez nich księstwa połockiego za Zygmunta Augusta. Wysłał on roku 1568 dla zdobycia go Jana Hieronima Chodkiewicza starostę żmudzkiego, ale niepowiodło mu się oblężenie, przy którem wiele ludu stracił. Dopiero ks. Roman Sanguszko objąwszy po nim dowództwo, udając na pozór zaniedbanie w oblężeniu, zdobył szturmem r. 1568 Ułę. Stefan Batory oglądał i umocnić kazał twierdzę tę w roku 1580. W miasteczku fandowali ekoło r. 1678 Samuel Łukomski i Bronisław Przysięcki klasztor Dominikanów, co i sejm t. r. potwierdził.

Uszaez, nad rzeką tegoż imienia między Leplem a Połockiem, o 7 mil od tego miasta, dziedzictwo Żabów. Dominikanów w tém mieście fundował r. 1740 Jan Kościesza Żaba wojewoda miński. Są tu i Bazylianie. : Susza miasteczko o 3 mile od Lepla, a 18 od Witebska, z zamkiem bardzo mocnym w pośród jeziora tegoż nazwiska. Zdaje się że tę warownię pod imieniem Kopiec r. 1566 w jesieni z rozkazu Cara Iwana Groźnego zbudowano razem z innemi zameczkami, na ziemi litewskiej po zajęciu księztwa połockiego. Mielecki hetman koronny wysłany od króla Stefana, przymusił r. 1579 załogę do poddania twierdzy, dawszy jej wolność. Jedna z kart Pachołowickiego o których mówiliśmy wyżej, wystawia ją w czworogran otoczoną murem z 7 basztami, 2-ma bramami, i oblaną wodami jeziora, przez które most oznaczony, Napis tytułowy: Sussa arx; w rogu zaś: muniiissimo loco posita, et per Sereniss. Stepkhanum Poloniae Regem Moschis erepta, die 6 Octob. Anno D. 1579;—A niżej: Joa. Babtista de Caualleriis Romae typis aeneis śnci. del. A. D. 1580. Turowla zamek podobnież za Zygmunta Augusta przez Rossyan wzniesiony, z miasteczkiem w kwadrat murem obwiedziony i 5 basztami, leży w klinie między Dźwiną i do niej wpadającą rzeką Turowką, o 3 mile na południe ed Połocka, to jest wyżej na lewym brzegu Dźwiny. Pachołowicki na oddzielnej karcie zrysowął ten zamek, od wschodu oblany korytem Dźwiny, od półaocy i zachodu Turowką, a od południa jeziorem. Król Stefan zdobył Turewlę r. 1579. Krasna zamek od Rossyan w tymże samym czasie wystawiony na półwyspie jeziora Ciofcza zwanego. podług rysunku Pachołowickiego w trójkąt zabudowany z trzema bąsztami. Stefan Batory zdobył go wr. 1579. Na drugiej stronie jeziora o milę leży miasteczko Gioścza.

Woronieo zamek z miasteczkiem nad rzeką Uszą, o 3 mile od Połocka.

Z prawego brzegu Dźwiny w województwie połoekiém leżą:

Sokoł, zamek z.miastem w zbiegu rzek Dryssy i Niszczy, zbudowany w grudniu r. 1566, po zajęciu ziemi połockiej przez Iwana Groźnego, o 30 wiorst od Połocka, o 25 od Dryssy. Podczas wyprawy Stefana Batorego w r. 1579, hetman Mielecki sprowadziwszy działa ciężkie z Dźwiny na Dryssę pod Sokoł, zaczął go oble- ' gać, i pomimo złej pory roku i niedostatku żywności, przy waleczności Jana księcia Zbarażskiego wojewody bracławskiego, i Mikołaja Urowieckiego Rotmistrza, 11 września wsnieciwszy pożar, przy okropnej rzezi zawzięcie broniącej się załogi szturmem zdobył. — Pachołowieki na oddzielnej karcie dał wizerunek tej twierdzy (Socolum ara) w półkole wałem drewnianym otoczonej z jedenastą basztami, i ublanej dwiema rzekami, a w tej stronie gdzie się rozchodziły ich koryta opasanej głębokim przekopem.

Sitna, mały zamek z jednej strony rzeką Połotą, z drugiej jeziorem oblany, podług mappy Pachołowickiego miał formę trójkąta z bramą u wierzchołka i czterma basztami po rogach. Musieli go zapewne Rossyanie zbudować, w tej samej epoce jak i poprzedzają: ce.— Podczas pochodu wojsk króla Stefana pod Połock r. 1579, hufce litewskie z piechotą węgierską w dniu 4 sierpnia ubiegły tę twierdzę. Sitna była dzierżawą królewską opłacającą kwarty złp. 343.

IKosian, w zakręcie rzeki Oboli zamek w trójkąt z trzema basztami, z rozkazu Cara Iwana Wasilewiczą zbudowany, po zajęciu Połocha w r. 1563. Zdobyli go Kozacy litewscy pod dowództwem Franciszka Suki na, początku wojny r. 1579 za Stefana Batorego. Podług mappy Pachołowickiego stało się to 23 lipca t. r.

Jezierzyszcze czyli Osierzyszcze na samym krańcu województwa połockiego, przy granicy rossyjskiej, dawna i bardzo mocna twierdza litewska, wśród jeziora skąd się poczyna rzeka Obola, połeżona, z wielkiém starestwem czyniącóm kwarty złp. 19,250, o 3 mile od Newla. Podczas wojny z Rossyą za Zygmunta Augusta w r. 1564, kniaź Tokmakow obległ w lipcu Jezierzyszcze i potężnemi działami zaczął burzyć. Uwiadomiony o tém Stanisław Pac wojewoda witebski zebrawszy szlachtę połocką i nieco wojska zaciężnego, przysłał na odsiecz Jana Snieporoda pułkownika. Ten epotkawszy się z Tokmakowem zwyciężyłgopo krwawej walce 13 lipca 407; ale dopełniwszy danego mu polecenia, odszedł spokojnie do Witebska. Załoga tymczasem w Jezierzyszczu oddając się niebacznie radośnej biesiadzie, zaniedbała ostrożności. Wiedząc o tém Tokmakow zebrał lud swój rozpierzchły po bitwie, wpadł niespodzianie do twierdzy, i opanowawszy ją, w pień załogę wyciął.

Oświej. miasteczko nad bardzo wielkiém jeziorem, między Dryssą a Siebieżem, Wyrwicz w swojej geografii408 utrzymoje, że jest nowo zbudowaném; Oświej jednak już jest wspominany w traktacie sześcioletniego rozejmu między królem Alexandrem Jagielończykiem a W. Księciem Janem r. 1503 dnia 25 marca w Moskwie zawartym. Mogli więc Hilsenowie dziedziee tego miejsca w połowić 18 wieku miasto zabudować, lecz osada znaczna jakę włość daleko dawniejszy ma początek. Oświej leży w dyecezyi smoleńskiej, e 4 mile na północ Dryssy, ma szpital Siostr miłosierdzia r. 1759 przez Hilzena fundewany i szkołę.

Сноски

398 P. Michał hr. Borch z zapałem poświęcający się naukom w ustroniu wiejskiém (w Inflantach Polskich), w Rozprawie swojej: Dwa Słowa o Dźwinie. Wilno u Zawadzkiego 1843, na stronica 44, utrzymuje że Połota zwała się u starożytnych ziemiopisarzy Turuntus, nazwa którą D'Anville chciał przyznać Dźwinie. Nim ostatecznie przekonamy się o tém, powinniśmy dodać, że hr. Borch dostał urzędowe świadectwo od obywateli powiatu połockiego nato, że Połota wypływająca z jeziora za Sitnem położonego, w dawnych czasach zwała się u ludu 7aranius, i z uprzejmością mi je przysłał.

399 Karamzin IV.) Naruszewicz VII, ks. 8.

400 Karamzin VII, str. 90.—Kojałowicz.

401 P. Jan Mitkiewicz miłośnik starożytności rossyjskich, dostawszy od hr. Suchodolskiego posiadającego w Warszawie jedyny exemplarz tych planów, pozwolenie zdjęcia fac-simile, wydał je za pośrednictwem M. Kórkunof w óśmiu kartach w Petersburgu r. 1837, z przydaniem książeczki zawierającej szczegółową o nich wiadomość, w języku rossyjskim, pod tytułem: Karta woiennych diejstwii meżdu Ruskimi i Polakami w 1579 godu, i tohdaszniie plany goroda Połocka, i okresnostnych krepostiej. Sanktpeterburh, w Typografii Imperatorskoj Akademii Nauk. 1837 80 st. 15. Jest to odbitek z Dziennika Ministerstwa Narodowego oświecenia N. 8 z miesiąca sierpnia r. 1837.—Pićrwsza tarta arkuszowa ma tytuł: Descriptio Ducatus Polocensis. S. Pacholowic. Niżej: Jan dBaptista de Cauallerris Romae tipis aeneis incidebat Anno Domini 1580. U góry herb Królestwa Polskiego z wilczemi zębami Batorego pośrodku, i z wićrszem na ich cześć łacińskim przez Tomasza Tretera ułożonym. U góry krótka treść historyi księstwa połockiego, w łacińskim języku. Z boku, scala millarum Polonicarum, z podziałką 20 mil. Pomimo staroświeckiego i niezgrabnego typu tej mappy, miejsca jednak dość wiernie i wyraźnie, razem z rzekami są oznaczone. Druga karta ma tytuł, u góry: Obsidio el expugnatio muniliss. arcis polocensis per sereniss. Stephanum Poloniae Regem. Niżej: Obsessa XI aug, capią XXIX ejusd. anno MDLXXIX. Delineavit in ipkis castris S. Pacholowieki. U dołu: Polotia cz duabus arcibus superiore ac sclopetariorum eppideq. Zapolota consians, ila siłu loci propugnaculis ac in primis bombardarum apparatu, pulvere, glabis, commeatu militum praesidio muniia el instrucia, ut serio non Moschoviae sed tolius septemtrionis (firmissimum propugnaculum exwisiimaretur, qbsessą a Sereniss. Poloniae Rege Stephano XI Augusti et Moschis stre- - nue defendentibus erepia XXIX ciusd. Anno Domini MDLXXIX. Joannes Babtista de Caualleriis Romae tipis aeneis incidebat Anno Dominś 1580. Inne 6 kart ćwiartkowych wystawują plany i widoki zamków: Turowli, Sitna, Koziana, Krasnej, Suszy i Sokoła.

402 W niedostatku dawnych wiadomości statystycznych o Połocku, przytaczamy obecne podania o stanie tego miasta. R. 1833 znajdowało się w mieście 1,038 domów drewnianych, a 31 murowanych, mieszkańców. stałych 9,000. W 2ch szkołach duchownych i 5 świeckich było 296 uczniów. Stan kupiecki składał się z13 kupców 26j gildy i 669 trzeciej. Sklepów z towarami znajdowało się 103, traktyer I, szynków 57, i 16 fabryk o 27 robotnikach. — Po Jezuitach, którzy się tu po swojej kassacie utrzymali, i akademią mieli, zajmowali ich miejsce czas niejakiś Pijarowie utrzymując gimnazyum.

403 Ob. moją Historyą Wilna IU, 138.

404 W r. 1812 główna siła armii francuzkiej przechodziła do Rossyi, i sam Napoleon miał główną kwaterę w klasztorze Karmelitów.

405 Bazylianie utrzymywali tu od roku 1800 szkołę publiczną o 4ch klassach. i

406 Karamzin IX, 49—50.) O szczegółach tej bitwy porów. Narbutt IX, 390 i Źródła do Dziejów Pols. p. Malinow. T. II, 313.

407 Karamzin IX, 51.

408 Geografia powszechna czasów teraźniejszych it. d. w Warszawie r. 17783, str. 376.