I. Виленское воеводство (часть 2 из 8): оригинал
I. Виленское воеводство (часть 2 из 8). С. 141-155. Польский текст издания.
Wliao siolicą Witowda. Nie dotrzymał traktatów ehciwy najwyższej władzy Skirgaj!ło, i spiknąwszy się z bratem swym Swidrygajłłą zaczął zbierać wojska na Rusi dla obalenia rządów Witowda. Swidrygajłło zaś udał się do Krzyżaków w celu zachęcenia ich na nowo do napaści na Litwę. Obecność Jagiełły z Jadwigą powtórnie stała się potrzebną w tym kraju, dla uśmierzenia gotującej się burzy. Znowu zatém r. 1393 przybyli do Wilna oboje królestwo, i jeszcze raz uposażeniem Skirgajiły i nadaniami różnych ziem innym pokrewnymi książętom, zdołali przywrócić zgodę. Jeden tylko Swi. drygajiło nie dał się do niej skłonić i zaraz w nastę< paym 1394 r. spólnie z W. Mistrzem Konradem Jungingen wtargnął do Litwy, i spustoszywszy całą przestrzeń kraju między Grodnem, Kownem a Wilnem, pobudził Hirzyżaków do oblężenia stolicy. Witowd ze swojej strony opatrzywszy dostateczną załogą oba zemki wileńskie i umocniwszy, iniasto, usunął się z wojskiem na stronę, żeby tém skuteczniej działać przeciw napastałkom. Krzyżacy przybywszy z wielkim trudem przez zniszczone powiaty pod Wilno, licząc dzielną ja zdę 1300 wybornych łuczników burgundzkich w szeregach swoich, a petém wzmocnieni połączeniem się mistrza inflantskiego, ściśle opasali miasto i pobudowawszy ruchome wieże z balów drewnianych, zaczęli potężnie rozbijać wały i łamać ostrokoły miejskie. Ale załoga broniła się uporczywie, gdy. tymczasem Witowd opasawszy nawzajem ze wszystkich stron nieprzyjaciół, ogołocił ich ze wszelkich sposobów dostania żywności dla ludzi i koni. Nareszcie nieustanne wycieczki z zamków, i ciągłe niepokojenie przez Witowda ahozu niemieckiego, po trzech tygodniach bezskutecznych usiło” war zmordowały i zniechęciły zupełnie W. Misi do dalszych działań. Lecz Swidrygajłło chciał inni e. szcze sposobem probować szczęścia, i zdradą dostać się do zamków. Jakoż mając w mieście stronników niektórych między Rusinami, uknował spisek do zapalenia baszt, podczas mającego się przypuścić szturmu. Wszakże gdy i ten podstęp odkryty został, zmuszonym był W. Mistrz zaniechać oblężenia, a nawet układać się z Witowdem o spokojny powrót za Niemen. Pomimo tego Krzyżacy napadnieni od Żmudzinów w lasach nad rzeką Strawą, stracili razem z dwumięsięcznóem oblężeniem rachując większą połowę sił swoich. — Odtąd Wilno po zawarciu pokoju między W. Mistrzem Konradem Jungingen, a Litwą w d. 12 października r. 1398 na wyspie Niemeńskiej Salin 60, przez cały ciąg rządów sławnego Witowda, wolnóm zostało od najazdu nieprzyjaciół. Dzielny oręż jego rozprzestrzenił granice kraju w odległe strony, i oddalił od stolicy wszelkie niebezpieczeństwo. Kilkonastoletnie potém walki tego bohatyra z Tatarami i na Rusi, sławą swą zatarły pamięć tego, co zrobić mógł dla pomyślności swojej stolicy pod względem swobód municypalnych. Ożywiał się jednak coraz więcej handel, rosło Wilno w domy i ulice, osadzenie sprowadzonych z pod Azowa Tatarów w samém mieście, pomnożyło liczbę jego różnorodnych mieszkańców, a curaz większe uposażenie duchowieństwa katedralnego przyczyniało się do pomyślności mieszczan. Ale straszliwy pożar r. 1399 w sierpniu ze stajen książęcych wszczęty, okropny cios zadał tej pomyślności. Zgorzało całe miasto prawie, a z nim zamsek dolny i kościół katedralny; sam W. książe stracił wszystkie swoje konie, a co większa cały swój skarbiec na 60,000 sztuk srebra szacowany. Klęska była zupełną, ale wszechwładna potęga Witowda zdołała prędko podźwignąć utrapioną stolicę, i już w r. 1401 powstając z popiołów mogła przyjąć Jagiełłę i umieścić liczne dwory jego”i książąt, oraz panów zgromadzonych do nowych układów z Witowdem. Celem ich było nowe skojarzenie się korony z Litwą po zgonie Jadwigi, i zapewnienie dla potomków Jagiełły panowania nąd nią w przyszłości. W ciągu następnych lat kilkunastu, upokorzenie Krzyżaków zwycięztwem pod Grunwaldem (r. 1410), zupełne odzyskanie Żmudzi, nowe urządzenia administracyi w Litwie w skutek unii Horodelskiej, ciągłe pomnażanie funduszów duchownych, znowu podźwignęły jej stolicę i do rzędu najznakomitszych grodów na pólnocy podniosły. Zabrane podczas wojny z Krzyżakami łupy, zbogaciły kościoły wileńskie, a najbardziéj katedralny, bogatem naczyniem, księgami i ornatami. Król Władysław. Jagiełło z żoną swą Anną odwiedzał znowu r. 1411 Wilno i świetne znalazł tu przyjęcie. Po reformie zarządu w Litwie, po przyjęciu przez Litwę przywilejów i herbów szlachty polskiej (r. 1413). ustanowieniu urzędów Wojewody i Kasztelana, również zapewne i municypalność stolicy ściślejszemu dopełnieniu warunków prawa magdeburskiego uległa. Wilno stało się wówczas środkowym punktem układów z Krzyżakami i stanowiskiem, z którego Witowd z Jagiełłą dokonywali nawrócenia bałwochwalczej dotąd Żmudzi. Ciekawy, chociaż har. dzo niedokładny opis Wilna w r. 1413, przez Gilberta de Liannoy, rycerza, dyplomatę i pielgrzyma, niedawno odkryty 61, daje nam poznać jakie było wyobrażenie o tej stolicy potężnego Witowda w owym wieku, w Europie. Wędrownik ten powracając z Nowogrodu W. na Dvneburg i przejeżdżając przez Litwę, tak pisze o Wilnie: — „Także, z Dworu Królewskiego przebywaJem pomiędzy wielą wsiami, „przez wielkie jeziora i lasy; potóm stanąłem w główném mieście Litwy, zwa-.ióm Wilno, gdzie jest zamek położony bardzo wysoko na piaszczystej górze, otoczony kamieniem, zicmią i murem, a wewnątrz całkiem z drzewa zbudowany. Zstępuje zaś obręb rzeczonego zamku z wierzchołka góry we dwa boki, zamknięty murem aż do dołu: w którym obrębie jest wiele domów objętych. A w rzeesonym zamku i w -jego ebrębie przebywa zwyczajnie wspomniony książe Witowd, władca Litwy, i ma tam swój dwór i swe mieszkanie. A bieży blisko rzeczonego zamku rzeka, która ciągnie i prowadzi swój bieg i swoje wody przez miasto na dole, która rzeka zowie się Wilłaa62. A nie jest miasto zamknięte, ale jest długie i wązkie z góry na ddł, bardzo źle zabudowane domami drewniańnemi; a są niektóre kóścioły z cegły. Rzecony zaś kasztel na górze jest z drzewa wzniesiony, na sposób muru. Lannoy znalazł wówczas dwie siostry żony Witowda Anny, na zamku mieszkające, które odwiedził. — Jednakże Wilao, chociaż niekształtny jeszcze gród podług świadectwa Flamandczyka, ale jako stoca potężnego mocarza, luitny, handłowny i w różnego narodu kapców i rzemieślników zamożny, nabierał co raz większego znaczenia i świetności. Wiele jeszcze zaszło w niém wypadków za życia Witowda godnych pamięci. Szkoda tylko że piśmienne dowody przywilejów i swobód mu nadanych, zatarte czasem, zaledwo w nadeniach późniejszych władców Litwy odbiły się, ślad tylko po sobie zostawując. Wszakże ulgi w cięc żarach publicznych i dobrodziejstwa Witowda ściągały się najwięcej do tych mieszczan prawie, którzy należdi do wyznania rzymskiego. Świadkiem tego są przywileje r. 1424 awałnicjące mieszkańców stolicy od różnych podatków. Duch czasu i nowe przetworzenie się kraju, nie sprzyjały tolerancyi będącej owocem późniejszych wieków: oświaty. Wszakże nie usuwał wszechwładnéj swój opieki Witowd dla wyznawców wschodniego kościeła; poróżnienia się jego tylko z metropolitą moskiewskim Fecyuszem i chęć skupienia w swojej osobie wszelkiej supremacyi, stały się powodem do ustanowienia osobnego dła Rusi litewskiéj metropolity w osobie Grzegorza Gemblaka. Założył on siedlisko swojéj duchownej zwierzchności w Wiłnie r. Ł416, i odtąd cerkiew Bogarodzicy w tém mieście stała stę metropolitalną. W ogólności jednak stan miejski w Wilnie nabrał takiéj jeż w owym wieku powagi, Że przy zawarciu w r. 1422 pokoju z Krzyżakami nad Ossą, stolica litewska po raz piérwszy razem z przedniejszemi miastami koronnemi przypuszczoną została do poręki na dotrzymanie. traktatu. Rozległe stosunki Witowda nietylko z Polską, ale z Rusią, Carogrodem, Tatarami i zachodnią Europą, sprowadzały nieraz do Wilna liczne i znakomite osoby, i czyniły je potém siedligkiem ważnych i świetnych wypadków; a wszędzie w nich odbijały się potęga i bogactwa tego wielkiego mocarza. Nad podziw wspaniałe przyjmował on w Wilnie roku 1415 Władysława Jagiełłę i towarzyszących mu Polaków; wprowadziwszy króla do skarbcu swego, ofisrował mu 20,000 kop groszy prazkich, 40 kożuchów sobolich, sto rumaków i sto szat szkarłatnych. W r. 1417 po weselu swém z Granowską również odwiedził Jagiełło Wilno, a w r. 1425 po trzykrotnem ożenieniu się przybył także z królową do stolicy Litwy; ale grasujące wówczas powietrze zmusiło go zamiast w zamkach naddziadów, głuche zamieszkiwać puszcze. Roku 1414 Nowogród W. posłów swych tu przysyła i nowe przymierze z W. książęciem Lit. zawiera; w latach 1427 i 1429 posłannicy pskowscy składali tu podwakroć przyjęte na siebie skutkiem ugody,okupy. W Wilnie zapewne bogaci cesarza wschodniego i patryarchy posłowie błagali Witowda a pomoc w zbożu, dla utrzymania scieśnionego nie raz od "Turków Konstantynopola; i Witowd ładowne okręty żywnością wysyłał z portu swojego Kaczybej nad morzem Czarném, ażeby dać ratunek gnębionym od Mahometa I Grekom. Na zamku to wileńskim po dwakroć w roku 1419 W. książe Litwy, wynosił na dostojność hanów, dwóch książąt tatarskich Betsabułę i Geremferdena, i mitrę im.na głowę uroczy. wkładał; w tym samym zamku przyjmował i ogłąkl bogate dary od cara czarnomorskiej ordy Edygi, sa wielbłądach pod szkarłatném pokryciem przyniedone, i 27 koni do tego przydanych. W tej stolicy posłowie czescy po trzykroć usilnie zapraszali Witowda na króla, ztąd wreście posłał im roku 1422 na tę dostojność Zygmunta Korybuta synowca swojego. Za tege władcy r. 1427 dokończono i poświęcono w Wilnie kościół archiprezbiteryalny ś. Jana, kosztem podobno miasta samego. O dwóch jeszcze klęskach z tej epoki na Wilno spadłych, -ślad pozostał w historyi. Na początku piętnastego wieku góra zamkowa od nadzwyczajnych upałów osunęła się nagle i przywaliła dwór Momiwida” pana litewskiego tuż pod nią leżący, znaczne szkody zrządziwszy. Ale dotkliwszą plagą była zaraza morowa, której uległo miasto w r. 1420 i z której umarł Cemblak metropolita wileński wschodniego wyznania. — Przed zgonem bohatyra Litwy, stolica jej zabłysła na chwilę nową świetnością, i ściągnęła uwagę znacznej części Europy. Wiadome są z dziejów usiłowania cesarza Zygmunta o rozerwanie związku połączonych przez Jagiełłę narodów, wiadome skutki kongresu łuckiego w r. 1429 na którym ofiarował koronę litewską Witowdowi. Pomimo oporu króla i rad koronnych W. książe postanowił uroczyście koronuwać się w Wilnie. Roku więc następnego przybywają tu zaproszeni W. książe Bazyli Bazylewicz Slepym zwany z Moskwy, książęta Twerski, Riazański, Odojewscy, Focyusz metropolita, Eliasz wojewoda wołoski, Rusdorf mistrz pruski, mistrz inflantski, książęta mazowieccy, hanowie tatarscy i mnóstwo innych książąt pomnicj» szych. Wspaniale podejmuje ich Witowd, wszyscy gotyją się obecnością swą uświetnić koronacyą. Lecz niespodzianie przychodzi wiadomość, że korony od Zygmunta przysyłane, przejęte i zatrzymane zostały w Polsce; a zamiast nieh zbliża się Jagiełło z orszakiem rad koronnych, żeby odwrócić zgubne dla związku obu narodów zamiary Witowda. Ten checiaż strapiony przeciwneścią wyjeżdża o milę za miąsto razem z W. księciem Bazylim na powitanie "króla, przyjmuje go po bratersku, ale po długich umowach wszystkie jego starania a dostojność królewską, próżnemi się stają. Rozjeżdżają się goście i sędziwy Witowd znękany niepowodzeniem, skończywszy życie w Trokach, ostatnich dni pażździernika roku 1430 pegrzebionym zostaje w Wilnie w obeoności Jagiełły, w kaplicy królewskiej przy kościele katedralnym ś. Stanisława.
Wilno pod rządem Naemiesiników ś WW. Książąt do Zygmunia I. Nikczemne i klótliwe rządy byrzliwego Swidrygajiły, którego król W. książęciem Litwy po zgonie Witowda mianewał, nic dobrege ani pamiętaego dla jej stolicy nie zdziałały. Stosunki z Polską zerwane, prawie znacznie handel wileński z nią asłabiły, ale pomnażał się on z Prusami i Rusią. Nie były również pomyślniejszemi rządy następcy jego Zygmunta Kejstutowicza (1431—1440), zaraz już w r. 1432 podstępy przeciw królowi kaującemu 63; wszakże od niego pochodzi pomowienie dawniejszych swobód miejskich przez Jagiełłę i Witowda nadanych dla Wiłna. Przywilej jego 23 września r. 1432 zapewnił mieszczanom wolność handlu bez opłaty ceł i myta po całcj ziemi litewskiej; a drugi we cztćry dni potóm wydany potwierdził im prawa magdeburskie, wyłączając od wła. dzy wszelkich urzędów ziemskich, i samemu tylke wójtowi poddając. Miasto otrzymało zarazem wagę, postrzygalnią sukna i prawo propinacyi z miodu, piwa i wina. Przywilej ten służył mieszczanom obu wyznań łacińskiego i ruskiego bez różnicy. Niezgody jednak między Zygmuntem i wdzierającym się de władzy Swidrygajiłą, zniweczyły wszelką powagę tych ustaw i nadzieje z nich powaięte. Swidrygajłło raz pokonany przyszedł powtórnie z większemi siłami z Rusi do Litwy,i po ustąpieniu Zygmunta zająwszy r. 1433 Wilno, złupił je i spalił. Okrucieństwa późniejsze Zygmunta, kiedy ostatecznie pokonawszy przeciwnika zaowu powrócił do władzy, nie sprzyjały podniesieniu się szybkiemu miasta. Handel upadał, trwoga i niesprawiedliwość uddalała złąd cudzoziemskich kupców, a gnębiła miejscowych. Wreście obaj ci władcy, ad śmierci Wielkiego Witowda więcej w Trokach aniżeli w Wilnie przebywając, pozbawiali stolicę znacznych korzyści i świetneści. Zygmunt zostawił tylke później ślad swo» jej hojności dla duchowieństwa w kilku nadaniach ko. ściołowi katedralnemu ś. Stanisława i biskupowi jego. Po zabiciu jego w Trokach r. 1440 i pagrzebieniu zwłok w Wilnie, pomimo.wielu ubiegających się o rządy w Litwie, utrzymał się Kazimierz syn drugi Władysława Jagiełły, a brat króla Władysława Warneśczyka. Sam nawet Michał syna Zygmunta złożył mu hołd uległości. Przyjęty z wielką czcią Kazimierz Jagiellońesyk w Wilnie od biskupa Macieja, senatorów i szlachty litewskiej, przy powszechnej radeści mieszkańców, podniesiony na W. Księztwo, zaraz im potwierdził nadane od poprzedników swobody municypalne. Ważniejszym był drugi przywilej r. 1441 w Brześciu-wydany, którym W. książe odnawiając znaczenie praw magdeburskich w stolicy swojej osłabione domowém zawichrzeniem, ustanowił dwa tygodniowe jarmarki, jeden na trzy Króle, drugi na Wniebowzięcie Pańskie. Ożywiony niemi handel zagraniczny, otworzył odtąd dla kupców, gośćmi zwanych, różnego narodu, drogę do swobodniejszéj zamiany towarów w Wilnie. Tym samym przywilejem miasto otrzymało na własność rozległe pole po nad Wilią rozciągające się za obrębem swoim, i odtąd przedmieście zwane Łukiszki początek swój wzięło. Kazimierz w tymże samym roku uwolnił mieszczan od opłaty cła po całej Litwie, oddzielnie zaś nadał im tę swobodę w handlu z Czernichowem. Zostawszy królem rozciągnął ten sam przywilej do wszystkich kupców wileńskich, prowadzących handel w Polsce. Przymierze zawarte w Wilnie z Pskowem, który pod opieką Kazimierza zostawał, rozszerzyło znacznie stosunki tego bogatego miasta ze stolicą litewską. Rozdawał król szlachcie za zasługi place do zamku wileńskiego należące, na zabudowanie, i uwalniał w r. 1451 mieszczan, pod prawem magdeburskiém zostających, od dawania podwód. Wszystkie te urządzenia polepszały znacznie stan długo wyludnianej i nękanej rozruchami stolicy, i rozszerzały jej rozległość 64. Za tego panowania częste zjazdy i obrady krajowe, przyjmowanie posłów zagranicznych i traktaty z niemi, uświetniły miae sto 1 pamiętaém je w historyi uczyniły. Kazimierz bowiem raz przywiązany do dziedziny ojcowskiej, drugi raz zniewolony chwiejącém się jej połączeniem z Polską, połowę prawie królowania swego przepędził w Litwie, chociaż nie w samém tylko Wilnie przebywając, bo częściej jeszcze w zamku trockim lub na łowach czas przepędzał. W Wilnie r. 1443 Hadzi-Gerej na prośbę Tatarów krymskich, uczyniony został hanem od króla; r. 1455 przyjmowani byli posłowie EcynGiereja cara perekopskich Tatarów ofiarujący posiłki na wojaę z Krzyżakami, r. 1463 zaś od miasta Kaffy. Ta r. 1467 zaszły przyjazne związki z hanem MendliGerejem; tu przybywali do króla w r. 1468 namiestnik W. Mistrza Krzyżaków Henryk Plauen, a w r. 1485 książe twerski celem załatwienia różnych stosunków między swojemi krajami. W r. 1448 zjechało się do stolicy litewskiej bardzo wielu posłów z Rusi, od Tatarów, mistrzów pruskiego i inflantskiego, z Nowogrodu, dla powinszowania Kazimierzowi korony: pobyt ich był długi, przyjęcie hojne i świetne. Ale najuroczystszą epoką dla Wilna za jego rządów był rok 1451. Obchodzono tu z postanowienia Piusa II Papieża, pierwszy Jubileusz ód wprowadzenia wiary chrześciańskiej do Litwy. Obrzęd, na który mnóstwo pobożnego ludu się zgromadziło, dopełniony został w kościele katedralnym ś. Stanisława. Nie wyliczamy tu sejmów czyli raczej zjazdów panów rad litewskich, bo te niemal każdego roku kończyły się domaganiem, za podburzeniem wojewody Gastowda największego nieprzyjaciela unii zkoroną, ażeby król namiestnika w Litwie -naznaczył. Jeden z takich 'zjazdów r. 1464 pamiętnym się stał nadaniem krajowi ustaw sądowych, które poprzedziły statut litewski 65. Na innym wr. 1477 dopraszano sę e króla, e powierzenie rządów W. księstwa królewicewi Janowi Albrychtowi, ale zamiast niego zostawił ojciec wyjeżdżając z Wilna w r. 1478 innego syna królewica Kazimierza, nie dawszy mu jednak żadnej wyraźnej władzy. Ten w pobożności i cnocie pędząc cichy i ustronny Żywot w niższym zamku wileńskim, umarł w nim z suchot 4 marca r. 1484, i pogrzebiony został z powszechnym żalem w kaplicy kościoła katedralnego, gdzie Witowd spoczywał; uznany później przez stolicę apostolską za świętego i patrona Litwy. Kazimierz IV z równąż usilnością jak Witowd, starał się o utwierdzenie wyznania rzymskiego w Litwie. On to wezwał zakonników Minorytów Bernardynami zwanych r. 1468 do Wilna, gdzie im nadał do zbudowania drewnianego kościoła i kłasztóru rozciągłą dolinę z kilku na niej domami i łąką, po nad rzeką Wilną naprzeciw gór, łysemi zwanych, i obok młyna królewskiego. Kościół zbudowany został i poświęcony w roku następnym pod wezwaniem śś. Franciszka Serafickiego i Bernarda Seneńskiego. Za tego panowania powstał inny kościół pod tytułem ś. Mikołaja, fundowany przez Hawnula Nakiennę, namiestnika wileńskiego, przodka Dowgiełłów 66. Długie i spokojne panowanie Kazimierza Jagielończyka, już przez samo oddalenie klęsk wojennych stało się błogiem dla Wilna i znakomicie przyłożyło się do wzrostu jego. Pomyślność jednak istotna tego miasta rozwijać śię zaczęła dopićro za Alexandra, którego w r. 1492 po śmierci ojcowskiej panowie litewscy, nie czekając na żdanie rad koronnych, podnieśli z wielką uroczystością w kościele katedralnym wileńskim na W. księztwo.
Marszałek lit. Chreptowicz oddając mu berło i miecz sominał w imieniu wszystkich żeby nie włoskim, które jest obładne, ani czeskim lub niemieckim obyGajem, ale prawdziwym litewskim i Witoldowym przykładem krajem rządził. Jakoż dla Wilna przynajmniej / rządy jego były pomyślnemi. Prócz potwierdzenia bowiega oddawna służących mu przywilejów, przyznano miastu wyłączny handel małmazyą i innemi winami, oraz €hmielem, i nadano woskownią. Ciągły pobyt Alexandra na zamku wileńskim, z zaniedbaniem mieszkania w Trokach, pomnożył natychmiast liczbę porządniejszych budowli w mieście; panowie bowiem do dworu i rady należący zaczęli nabywać domy od mieszesan i przekształcać je na stosowne do swoich potrzeb dwory. Powiększyła się następnie zamożność i rozleglość stolicy od r. 1495, kiedy Alexander dla załatwienia sporów z carem Janem Wasilewiczem i zabezpieczenia z tej strony trwalszej spokojności kraju, pojął w małżeństwo eśmkę jego W. księżnę Helenę. Swietność bowiem dworu pomnożona przyciągała więcej ludności krajowej i zagranicznej; handlowe stosunki z Rusią większej rozciągłości nabrały. Wszakże nie długo te ostatnie trwały, dla wszczętych nieporozumień Alexandra z teściem swoim: przyszło nawet do wojny r. 1499 niepomyślnej dla Litwy, która zaledwo r. 1503 koniec wzięła. Sześcioletni rozejm z carem Janem Wasilcwie ezema zawarty, znowu sprowadzać zaczął do Wilna kupców z Moskwy, Nowogrodu, Tweru i dalszych miast ruskich. Z tego powodu Alexander, już królem po śmierci brata Jana Alberta r. 1501 obrany, przywilejem r. 1503 wydanym dozwolił miastu zbudować dom gościnny, w którym kupcy ruscy obowiązani byli stawać, cło od towarów opłacać i o przybyciu swojóm borodniczemu zaraz obwieszczać. Lecz odtąd już chwiać się zaczęło bezpieczeństwo i pokój Litwy i jej stolicy. Słabość króla dla Glińskiego, z krzywdą większej części szlachty krajowej, nakoniec wszczęte niebacznie zatargi z krymskiemi Tatarami i ciągła wojna z niemi, stały się do tego powodem. Zawiedziony od Alexandra i pozbawiony posiłków Szach-Achmet han kapczackiej ordy, utraciwszy państwo swe w kłótni z Mendli-Gerejem, osadzony był w Wilnie. Tymczasem han krymski wysłał dwóch synów swoich do pustoszenia Litwy i Polski. Bliskie miebezpieczeństwo, gdy jaż pod Mińsk najazdy Tatarów dochodziły, zniewoliły mieszczan wileńskich do starania się o umocnienie miasta. Zaczęto więc naprawiać oba zamki, a król r. 1505 uwalniając _piieszkańców miasta na rok jeden od służby wojskowej, zalecił im własnym kosztem obwarować murem całe miasto. Zaraz w następnym roku przyszło do skutku postanowienie królewskie, za po Wojeietha Tabora biskupa wileńskiego. Miaste.wysokim mupem otoczono, zostawując pięć bram łe. wjazdu: Jękoż powód do pośpiechu był wielki, bo Tatarowie coraz glęhiej w Litwę zagony swe posuwdli. Tymezasem król słaby oddawna, zapadłszy niebezpiecznie w Lidzie, w lipcu r. 1506, dla zbliżenia o milę od tego miąsta koszów tatarskich, musiał być w lektyce przeniesiony do Wilna, i tam umarł 10 sierpnia: pogrzebiony zaś został w katedrze obok ś. Kazimierza, dowiedziawszy się przed zgonem o zwycięstwie nad Tatarami przez Glińskiego pod Kleckiem odniesioném. Od panowania Alexandra, jakeśmy już wyżej powiedzieli, zaczyna się epoka większej pomyślności i wziestu Wilna; ęhociaż dla całego krsaja ui było ono szezęśliwówi. Zd niego urządziła się iczyńsą być zaczęła mennica wileńska pod dozorćóm Ulryka lozyusza 67. Wtenczas poznało miasto lekarzy i apiekę, rzemieślnicy żaczęli otrzymywać przywileje, a miazewicie cechy szewcki i słotniezy. Alexander sprowadził r. 1501 z Polski do Wilna Dominikanów, i na miejsca drewnianego kościoła ś. Ducha wzniósłszy nowy z muru, tam ich osadził. Za przyczyną króla i Mikołaja Radziwiłła wymurowano piękny kościół Bernardynów, a przy nim jednocześnie prawie ów kościołek ś. Aamy dotąd ściągający oko widza pięknością stylu swego gotyekiego. Królowa Helena zbudowała swoim kosztem cerkiew ś. Dacha, a Mikułaj Radziwiłł Wojeweda wileński i Kanclerz W. Lit, na pamiątkę odniesionego nad Tatarami pod Kleckiem zwycięztwa, w któremi miał udział, sałożył kościół Panny Maryi Śnieżnej i ś. Jerzego męczennika na wzgórku niedaleko dolnego zasaku i później przed rokiem 1514 Karmelitów tam osadził. Za Alexandra nakoniec urządzona została zamożna zbrojownia na wyższym zamku. Najwyższa pomyślność miasta sa Zygmunta IL Zygmunia Augusta ś Stefana Batorego (1506— 1586).
Сноски
60 Traktat ten bardzo ciekawy dla oznaczonych w nim z dokładnością granic Litwy i Prus, znajduje się umieszczony w Kodexie Dypl. Lit. Raczyńs Wrocław r. 1845, p. 251.
61 Voysges et ambassades de messire Guillebert de Lannoy, " chevalier de la toison d'or, seigneur de Santes, Willerval, Tronehiennes, Beaumont et Wahenies, 1399—1450. Mons, typographie d'Em Hoyois libraire MDCECXL (1830) 8-vo str. 140i tytułow. kart 4.—Autor dzieła: „Rozbiory Dzieł" i t. d. wr.1844 wydanego, piórwszy nam dał poznać podróże te, zrobiwszy, z nich wyciąg tyczący się naszego kraju, z przekładem polskim obok textu francuzczyzną starą pisanego, od 342 do 431 str.
62 »Laquelle riviere se nomme le Wilne.» Zdaje się więc, że tu Lannoye nie o Wilii pisze, lecz o wpadającej do niej i rzeczywiście przez miasto płynącej Wrlence, czyli Wilnie.
63 Ob. skargę Władysława Jagiełły w tym roku na Zygmunta W. Ks. i na Biskupa Wileńskiego zaniesioną do Papieża, w »Kodexie Iyypl. Lit. Reezyńs.» p. 363.
64 Ob. moją History Wilna, T. IU. str. 30.
65 Statut Kożimierza Jagiellończyka, wynaleziony i drukiem ogłoszony przez Ignacego Daniłowicza prof. Wilno 1826, w 8ce.
66 Niesiecki T. II, str. 76. Grzybowski Skarb i t.d. sir. 115.
67 Zdaje się łe mennica była już znaną W Litwie za rządów Witowda, dowodzą tego odkryte niedawno denary z czystego srebra w Kownie, z pogonią na jednej stronie, a z kolumnami berbesa domu Jagielońskiego na drugiéj. To wszakże niepewna, cy ta mennica w Wilnie lub w Kownie była. W dokumentach z czasów Alexendra, częste znajdywałem wzmianki o rubłach litewskich, ale te ruble były sztabki srebrne, zapewne jakieś cechy na sobie mające. Takie odkryte raz w okolicach Oszmiany. ale je Żydzi dostawszy w swoje ręce przetopili natychmiast. — Za Alexandra bili tylko półgroszki i denary.