Статьи на букву P (1): Parycze - Przebrodzie: оригинал
Статьи на букву P (1) в справочнике Н. Роубы: от Parycze до Przebrodzie; издание, с. 142-143 и далее. Польский текст издания.
Parycze, m-ko i dobra w pow. bobrujskim, gub. mińskiej nad rz. Berezyną położone, przy gościńcu z Bobrujska do Rzeczycy, o 45 w. od Bobrujska. Zarząd gminny i policyjny. Ludności około 2400 osób. Parafjalna cerkiew pod wezw. św. Ducha, szpital gminny i kilka drobniejszych zakładów przemysłowych. W pobliżu m-ka przystań handlowa na rz. Berezynie. Niegdyś było to starostwo, po ostatnim rozbiorze darowane senatorowi adm. Puszczynowi. Jest tu pensja żeńska na 25 panien, fundacji właścicielki, oraz szkoła gminna dla chłopców i dziewcząt. Dobra obszaru 545 włók, mają gorzelnię, młyny i t. d.
Paule, dobra i wieś pow. lepelskiego nad jeziorem tejże nazwy, połączonym z rzeką Ullanką vel Ułłą. Jest tu duża gorzelnia i rektyfikacja, eksploatacja torfu i t. p. Kaplica filjalna parafji Hubińskiej ze starożytnemi obrazami. Własność Kazimierza Siellawy. Ongi dobra” te były własn. Radziwiłłów, w 1550 r. sprzedane Półjanowskim, od nich przeszły, w spadku do książąt Druckich-Sokolińskich, a w końcu nabyte przez Siellawów w 1722 r. Niedaleko dworu nad rzeką jest starożytne pogańskie cmentarzysko, składające się z kilkunastu kurhąnów. Obszar ziemi użytecznej 939 dzies., lasu 210 dzies., nieużytków 54 dziesięcin.
Pawłów, wieś i dobra nad rz. Mereczanką w pow. i gub. wileńskiej, o 28 w. od Wilna w pięknej miejscowości. Jest to najdawniejszy, lubo nieco dziwacznie pomyślany, ślad urządzenia zupełnie autonomicznej i zamkniętej w sobie włości. Kanonik wileński, Paweł Brzostowski nabył Pawłów, udarowął włościan ziemią i wolnością oraz urządził małą rzeczpospolitą. Lecz już w r. 1794, zmuszony do opuszczenia kraju, zbył dobra Moszyńskiemu, który znów sprzedał hr, Choiseul Goullier. Obecnie Pawłów stanowi własność rodziny Kobylińskich.
Pelikany, wieś kościelna w pow. jezioroskim. Kościół paraf. nowy, wzniesiony w r. 1908.
Petryków, prastare m-ko i dobra na lewym, wyniosłym brzegu Prypeti w pow. mozyrskim, g. mińskiej. Zarząd gminny i pojlicyjny, o 62 w. od Mozyrza i 10 w. od st. t. n. kolei Poleskiej. Ludności przeszło 3,600 osób. Siedziba władcy jadźwiagów, następnie kniaziów Olelkowiczów, w w. XVII dostała się w posiadanie rodziny (Uhodkiewiczów, w ręku której pozostają aż dotąd. Dwa słynne kiermasze: 20 lipca na św. Hijąsza i 1 października. Parafjalny kościół drewniany pod wezw. Zwiastowania N. M. P. Cerkiew parafjalna pounicka, obok tego dwie inne (jedna w siole przy miasteczku). Szkoła gminna. Sród mieszczan dużo rozkolników rosyjskich, Mieszczanie petrykowscy słyną jako handlarze i przedsiębiorcy.
Piaseczno, staroż. m-ko i dobra nad Niemnem, w pobliżu ujścia Łoszy i Usy, w pow. ihumeńskim, o 8 w. od m. Mohylno. Ludność m-ką przeszło 1000 osób, cerkiew parafjalna p. w. Opieki N. M.P. i druga na cmentarzu. Dobra należą obecnie do rodziny Jodków, do dominium w dobrach Zaniemea, na drugiej stronie Niemna. Piaseczno znane w Mińszczyźnie z procesu odwiecznego. mieszczan z właścicielem dóbr. Zagospodarowane są dobra bardzo dobrze.
Piaseczno, wieś i znaczne dobra nad rz. Jasiołdą w pow. pińskim, gub. mińskiej. Dobra obszaru 8549 dz. do niedawna stanowiły własność hr. Pusłowskich, Przed laty był tu kościół katolicki filjalny. Gleba lekka piasczysta, lecz o kulturę rolną łatwo wobec bogactwa łąk dobrych.
Piaseczno, wieś i dwór w pow. nowogródzkim, gub. mińskiej, nad dopływem rz. Uszy, przy gościńcu z Mira, do Nowogródka.
Atynencja dóbr w Mirze,
Piaski, m-ko i dobra w pow. wołkowyskim, gub. grodz. Dobra stanowią własność rodziny hr. Krasickich.
Pikiele, małe m-ko w pow. telszewskim, gub. kow., o 50 w. od Telsz. Parafjalny kościół św. Trójcy, drewniany i kaplica cmentarna.
Pińsk, m. pow. w gub. mińskiej. Pińsk położony jest nad rzeką Piną w odległości 254 w. od Mińska, przy linjach kolejowych Brześć-Briansk i Wilno-Równe. Należy do bardzo starożytnych grodów Rusi litewskiej, Nestor pierwszy raz wspomina o nim pod rokiem 1007. Długi czas Pińsk i Turów stanowiły jedną dzielnicę książęcą przyczem Pińsk nieraz się oddzielał od Turowa, osobną stanowiąc całość w XIV wieku. Gedymin przyłączył Pińsk razem 7 Kijowem i całym obszarem poł.-zachodnim do swych posiadłości, Księstwo pińskie jednak, chociaż na odmienych warunkach, istniało jeszcze górą dwa wieki W roku 1523 Pińsk z przyległościami przez Żygmunta I podarowany Z0- stał królowej Bonie. Stefan Batory nadał miastu prawo magdeburskie oraz przywilej na jarmarki i kontfakty, Po trzecim rozbiorze Rzplitej utworzono w Pińsku djecezję katolicką, która jednak trwała zaledwie do roku 1798, Najdawniejszym kościołem w. Pińsku i jednym z najdawniejszych na Litwie jest kościół po-franciszkański, fundowany w r. 1896. przez Zygmunta Kiejstutowicza. Najdawniejszą w Pińsku również jest cerkiew soborna św. Teodora, której założenie podanie miejscowe odnosi do czasów Włodzimierza Wielkiego. Mieszkańców w r. 1907 Jiczono w Pińsku —84756. Z. zakładów naukowych istnieją tu: 7-klasowa szkoła realna. gimnazjum żeńskie prywatne, 6- klasowe gimnazjum męskie i żydowskie 7-klasowe gimnazjum żeńskie prywatne. Z instytucji społecznych zaś: Pińskie: Tow.
Rolnicze, Poleskie T-wo Wz. Kredytu dla ziemian i T-wo Wzaj. Kredytu. Pińsk jest miastem dość znacznem, robiącem poważne obroty handlowe. W porcie jego ciągle, zwłaszcza ną wiosnę, przewija się sporo statków parowych, berlinek, szahalei i dumbasów. 0d lat już kilkunastu ziemianin OBrien de Lassy założył tu fabrykę statków i łodzi parowych. Fabryka ta różnemi kolejami powodzenia trwa aż do dzisiaj: wiele drobniejszych statków parowych na Prypeci, Niemnie, Wilji i kanałach pochodzi z tych właśnie warsztatów. Pośród nieruchomości miejskich godnym jest uwagi „dom Skirmuntów”, zdawna na Pińszczyźnie osiadłej rodziny. Jest tu mnóstwo pamiątek rodzinnych oraz archiwum i zbiory.
Plemborg (inaczej Plauenburg), majętność pięknie zabudowana nad Dubissą w pow. rosień., gub. kowieńskiej, własność Dowgirdów, Przewóz na rzece i młyn.
Mała mieścina obok, która stanowi jakby przedmieście Ejragoły, w pobliżu na lewym brzegu Dubissy położonej.
Plemborg był prastarą osadą żmudzką, następnie był zamkiem obronnym krzyżackim, założonym przez W. Mistrza Henryka v. Plauen.
Plissa, m-ko i dwór nad jeziorem t. n. w pow. dzisieńskim, gub. wileńskiej, 0. 55 w. od Dzisny 28 w. od Głębokiego. Ludności około ” 800 osób. Cerkiew parafjalna, zarząd gminny, szkółka elementarna, młyn wodny, fabryka sukna. Dwór stanowi własność Despot-Zenowiczów.
Pleszczenice, miejscowość historyczna z czasów przejścia armji Napoleona I-go w roku 1812. O czem dużo szczegółów w książce Eustachego hr. Tyszkiewicza. „Opis powiatu Borysowskiego”.
Plusy, sioło nad jeziorem tejże nazwy w powiecie nowoaleksandrowskim, 120 mieszkańców, naj- 7 bliższa poczta Krasław. 12 w., najbliższa stacja kolei Krasławka 16 w., w siole znajduje się katolicki kościół filjalny (parafji brasławskiej) nowy, zbudowany 1907 r. Ludność dawniej przeważnie litewska, lecz obecnie białoruska (zrusczona). Szkoła początkowa.
Płotele, m-ko w pow. telszewskim, gub. kowieńskiej, położone nad jeziorem t. n., o w. 35 od Telsz. Ludności około 460 osób, stacja poczt. telegraliczna, szkoła, Parafjalny kościół drewniany pod wezw. śśw. Piotra i Pąwła, wzniesiony pierwotnie przez Zygmunta Ang. w r. 1564. W ostatnich chwilach Rzplitej, Płotele jako starostwo pozostawały w ręku Ogińskich. Jezioro Płotelskie ma długości 6'/; w. i szerokości do 8 w., mierzy około 16 w. obwodu. Na środku jeziora jest mała Wysepka, na której niegdyś była odwieczna warownia. Ślady mostu na palach na dnie jeziora pozostały aż do dziś dnia. Rybołóstwo w jeziorze przynosi do 500 rb. rocznie.
Płotnica, duża okolica szlachecka nad rz. Płotnicą, dopływem Prypiatki, w pow. pińskim, gub. mińskiej przy kolei ż. Poleskiej i gościńcu z Pińska do Dawidgródka. Parafjalna cerkiew pod wezw. Opieki N. M. P., niegdyś słynna z cudownego obrazu Bogarodzicy, którego dziś niema. Zarząd gminny i policyjny. Odległość od Pińska wynosi 6 mil. Niegdyś dobra były własnością Skirmuntów, dziś stąnowią własność szlachty drobnej o wybitnym i swoistym charakterze.
Płungiany, m-ko i dobra nad rz. Bobrungą, prawym dopływem rz. Minii, w pow. telszewskim, gub. kowieńskiej, o 28 w, od Telsz. Zarząd gminny i policyjny, sąd pokoju, szkoła gminna, apteka, stacja pocztowo telegraficzna. Ludność wynosi przeszło 4 tys. osób płci obojej, młyn wodny, cegielnia, gorzelnia, browar. Parafjalny kościół pod wezw, św. Jana, drewniany i kaplica ementarna W. W. $. Ś. Dobra stanowią własność spadkobierców zmarłego w r. 1905 Mich. ks. Ogińskiego.
Pocieczoło, wieś w powiecie ihumeńskim, kędy niegdyś znakomity filantrop Dominik Moniuszko założył głośną szkołę ludową systemu Lankastra. Szkoła ta zwiniętą została około roku 1838.
Poczajewicze, obszerne dobra i wieś w powiecie sieńskim, gub. mohylowskiej, na pograniczu lepelsk., własność hr. Chreptowicza Butenjewa. Jest tu gorzelnia, młyn wodny na rzece Łukomce (patrz Łukomka). We wsi cerkiew, były kościołek. W okolicy dużo kurhanów. Ongi własność książąt Łukomskich, potem jezuitów, nadane hrabiemu Chreptowiczowi. Do dóbr należą folw. Łusznowicze, Hańkowicze, Oksieńce i Chrabrowo.
Poczepowo, małe m-ko nad rz. Sworotwą w pow. nowogrodzkim, gub. mińskiej, o 3 m. od Nowogródka. Około 300 mieszkańców. Cerkiew pounicka fundacji Korsaków z r. 1770, szkółka gminna i zarząd.
Podbirże, m-ko w pow. poniewieskim, gub. kowieńskiej, nad rz. Totołą i Jodupką. Po dziesięcioletniej pracy, w r. 1908 ukończono tu nowy murowany kościół z dwiema wieżami, w stylu gotyckim, widoczny z daleka, który został poświęcony przez ks. Rymkiewicza, kanonika z Birż, w obecności licznych tłumów wiernych. Kościół pod wezw. św. Trójcy posiada filię w Sostach i kaplice w Smilgach i Downianach.
Podbrodzie, m-ko przy ujściu rz. Dubinki do Żejmiany, na gra- -nicy pow. wil. i święciańskiego, w _gub. wileńskiej położone, o 45 w. od Wilna i 28 w. od Święcian. O 1 w. od m-ka leży st. kol. ż. Petersburg Warszawa. Część m-ka należy do dom. Or- -niany hr. Tyszkiewicza, część zaś, oddzielona rz. Dubinką, niegdyś Łappowska, do rządu. Most na rzece Dubince. M-ko silnie się rozrastą i zabudowie. Z Wilna na lato zjeżdża tu corocznie sporo osób na miłe letnisko w.willach, rozrzuconych po lesie sosnowym.
Podbrzezie, m-ko nad pot. Dawle w pow. i gub. wileńskiej, o 29 w. na północ od Wilna. Ludność m-ka wynosi około 1,300 mieszkańców. Cerkiew parafjalna, przerobiona z kościoła i kaplicy, zarząd gminny i szkółka. Kościół katolicki istniał tu od 1454 roku.
Podoresie, wieś i dobra iu źródeł rz. Oresy w pow. borysowskim, gub. mińskiej, do gm. Hłusk. Uerkiewka. Dobra, niegdyś dziedzietwo ks. Olelkowiczów, a następnie Radziwiłłów, zostały sprzedane po śmierci ks. Wittgensteina przez ks. Hohenlohe. Dobra wynosiły około 4 tys. dziesięcin obszaru. Podubisie Bazyljańskie, p. szaw., gub. kowieńska, kościół i klasztor, po skasowaniu unitów w 1832 r., oddane duchowieństwu prawosławnemu; z kościoła powstała cerkiew. Bazyljanów osadzili tu bracia Bejnarowie, a trudnili się oni wychowaniem młodzieży szlacheckiej; już w ostatnich latach szkoła podubiska została podniesiona do rzędu: szkół średnich 6-oklasowych i była szkołą powiatową szawelską i cieszyła sią olbrzymią na owe czasy (około 300) frekwencją uczniów. Dzisiejsze miasteczko składa się z cerkwi i kilkunastu domostw wraz ze sklepem monopolowym. Martwota wieje tu z każdego kąta, lud miejscowy wszakże nie przestaje nazywać tego Podubisia Bazyljańskiem. Podubisie Gorskich, niegdyś przy szosie z Taurog do Szawel nad Dubissą, w pow. szaw., gub. kowieńskiej. Młyn wodny na rzece. Prześliczna pozycja dokoła dworu, dziś własność PI, hr. Zubowa.
Podubisie Grużewskich, dwór w miejscu, gdzie rzeka Krożenta wpada do Dubissy. Dobra te zdawna, bo od końca szesnastego wieku, pozostają w rękach jednej rodziny, są dostatnio zagospodąrowane. Młyr wodny i folusz.
Podubisie Hryniewiczowskie, w pow. szaw., gub. kowieńskiej, dwór, dziś własność Jeleńskich, nad Dubissą, O wiorst 5 stąd, przy karczmie Szedwidzie, zostały przerwane roboty przy kanale Windawskim. Zostały resztki płyt granitowych oraz ruiny pieców wapiennych.
Podubisie Iwanowskich, na prawym brzegu Dubissy, pięknie zabudowana majętność z zakładami rolno-przemysłowemi, ze ślicznym ogrodem, schodzącym ku brzegom rzeki. Most na rzece z drzewa, bez pali, ładnie zbudowany. Porządna austerja nad Dubissą, gdzie jeszcze do dziś chętnie zjeżdżają chorzy, ążeby używać kąpieli ciepłych siarczano-2elazistych w urządzonych łazienkach oraz zimnych pod silnie bijącym prądem wody źródlanej przy specjalnie w tym celu urządzonym upuście Podubisie rządowe, po konfskacie dóbr tych dostało się rodzinie Staniewiczów, p. rosieński, g. kowieńskiej. Miasteczko ślicznie położone, w pobliżi gora zw. Waltormia. Posiadłość dziś pozostaje w ręku rosyjskiem i robi wrażenie ruiny. Pohoreło, tożsamo co „Ostrowlany”, pow. Jepelski, gub. witebskiej, niegdyś rozdrobione na kilka folwarków, leżących między Boczejkowem, a Kamieniem.
Ongi należały te dobra do Łuszczyków, potem Stabrowskich, Łyskowskich wreszcie Zabów.
Pohost, m-ko i dobra w powiecie słuckim, gub. mińskiej, położone nad rz. Słuczem. Ludność m-ka do 700 osób. Cerkiew parafjalna pod wezw. św. Jana Ukrzciciela, szkółka gminna i zarząd. Dobra obszaru przeszło o tys. dziesięcin, należały do Radziwiłłów, potem do ks. Wittgensteina, wreszcie uległy losowi innych dóbr po jego śmierci i zostały sprzedane. Młyn i ogromna gorzelnia.
Pohost N., m-ko w pow. dzisieńskim, o 56 w. od Dzisny i 210 od Wilna, w gub. wil. położone. Ludności około 500 osób. 2 cerkwie, zarząd gminny, szkółka. Parafjalny kościół drewniany pod wezw., św. Trójcy, wzniesiony został w r. 1593 kosztem ks. Leona Sapiehy; kaplica w Szarkowszczyźnie.
Pohost, starożytna osada, obecnie m-ko i dobra w pow. ihumeńskim, gub. mińskiej, nad rz.
Klewicą, dopływem Berezyny, położona o 52 w. od Ihumenia, przy drodze z Ihumenia do Mohylowa. Mieszkańców około 1500 osób, trudniących się handlem i drobnym przemysłem. Parafjalna cerkiew pounicka, zarząd gminny, szkółka. Ża czasów Rzplitej było to starostwo. Obecnie dobra te stanowią własność rodziny hr. Potockich.
Pohost Zahorodny, starożytna osada i m-ko, oraz duże dobra w pow. pińskim, gub. mińskiej. Stare dziedzictwo ks. Lubeckich.
Zarząd gminny i policyjny, szkółka, cerkiew pounicka, p. wezw. Opieki N. M. P. Ludność wynosi do 550 osób. Dobra mają 10,840 dziesięcin w glebie lekkiej, lecz urodzajnej, przy znacznym stosunku lasów.
Pohost Zarzeczny, m-ko stare i dobra nad odnogami rz. Styru, w pobliżu ujścia jej do Prypeci, w pow. pińskim, gub. mińskiej, o 42 w. od Pińska położone. Ludność około 400 osób, cerkiew. Dobra mają obszaru 3037 dziesięcin i stanowią własność rodziny Cierpickich.
Pohost, jezioro w pow. pińskim, gub. mińskiej, długości 7 w. szerokości od ”/, do 2 w. Od strony zachodniej przybiera rz.
Wiślicę, od wschodu zaś daje odpływ, który o 1'/, w. niżej łączy się z rz. Bobryk, a przez nią z Prypecią. Na zachodnim krańcu jeziora leży duża wieś Nowy Dwór, a na brzegu północnym starożytne m-ko Pohost Zahorodny. Cała okolica wraz Z jeziorem należy do ks.
Lubeckich, okolica bardzo malownicza.
Pohulanka, prześliczny folwark nad rz. Dźwiną o 7 w. od Dyneburga (DZY Miska własność Zyberk-Platerów z, Krasławia, w pow. dyneburskim, gub. witebskiej. Obecnie jest murowany zakład kąpielowy i uzdrowisko, z wszelkim komfortem i wygodami urządzone. Zakład kumysowy. Mnóstwo prześlicznych zakątków spacerowych w borach sosnowych i na brzegu Dźwiny.
Poniewież, powiatowe miasto gub. kowieńskiej, na lewym brzegu r. Niewiaży. Ludność 12968 osób. Poniewież, jako znaczna osada powiatu upitskiego, znanym jest od roku 1554, z pobytu sądów ziemskich i powiatowych, a jako miasto stołeczne powiatu posiadał murowany śpichrz od "roku 1614 dla archiwów sądowych, który przetrwał do dziś i liczy się najstarszą budowlą w mieście, lecz archiwa ręką zbójecką w niewiadome strony rosproszone zostały. W roku 1795 przeszedł pod panowanie Rosji, jako powiatowe miasto gubernji wileńskiej, w grudniu 1842 wcielony do gub. kowieńskiej. Przedmieścia Poniewieża: Mikołajewo, Piaski, Farma, Stary-Poniewież, Banhof i Płuki, terytorjalnie i liczbą ludności wyrównywają miastu, lecz administracyjnie z miastem nie są związane i należą do gminy pniowskiej. Świątynie: sobór prawosławny murowany z kamienia, przerobiony w 1847 r. z kościoła pijarskiego, kaplica cmentarna drewniana, zbudowana w 1890 r. na miejscu kaplicy uczniowskiej, nadto nieliczni prawosławni mają kaplice w seminarjum nauczycielskim i w gmachu więziennym, Staroobrzędowcy wznieśli w 1907 r., drewnianą kaplicę.
Kościół katolicki dla parafji, liczącej przeszło 13,000 dusz, wymurowany został w r. 1877 staraniem ks, Chodorowicza na przedmieściu Mikołajewo, na miejscu starego drewnianego, zbudowanego w r. 1782 staraniem kanonika kapituły wileńskiej Mikołaja Tyszkiewicza. W roku 1908 założone zostały fundamenta pod bidowę nowego kościoła w samem mieście, Kościół luterański drewniany, wzniesiony w roku 1848 staraniem barona Roppa z Szadowa. Izraelici mają 1 murowaną synagogę i 12 domów modlitwy. Karaici drewniapą synagogę. Klasztor Pijarski, wzniesiony w XVII st., został skonfiskowany w 1832 r. i obrócony na koszary rządowe. Komunikacja: szerokotorową Libawo-Romeńską i wąskotorową Poniewiesko-Swięciańską linjami koleji żelaznych miasto Poniewież jest połączonem ze światem cywilizowanym. Rzeka Niewiaża po niżej miasta liczy się spławną, lecz nie wyzyskiwaną z powodu dużej ilości na niej tam młyńskiech. Dróg dla komunikacji podjazdowej bitych (szos) niema, drogi podjazdowe, pozostające pod opieką ziemskich komitetów, pozostawiają wiele do życzenia. Telegrafem miasto złączone oprócz linji przy kolejowych ze wszystkiemi miasteczkami powiątu. Sieć związków telefonicznych łączy miasto również z miasteczkami, dobrami ziemian i sięga do Rygi, Dorpatu, Mitawy, Szawel i innych punktów. Sieć miejska teleloniczna na urządzeniu. Miasto podzie- -Jone na prawidłowe kwartały 32 ulicami brukowanemi, z nich główniejsze: Dworzańska, Remigolska, Wiłkomierska, Szadowska, Ulice i place oświetlają się naftowemi lampami „Waszyngton”, Już w końcu XVII stulecia kongregacja Pijarów utrzymywała sześcioklasową szkołę przy klasztorze, przeistoczoną w 1834 roku w pięcioklasową miejską, a w 1858 r. w gimnazjum, które po r. 1863 zostało zwinięte, W gmachu gimnazjum w 1872 roku otworzono seminarjum nauczycielskie bez prawa wstąpienia do niej dla ludności rdzennie miejscowej, od roku 1906 do seminarjum mają wstęp litwini za każdorazowem zezwoleniem ministra oświaty.
Szkoła realna powstała w 1882 roku za staraniem b. marszałka Pawła Puzyny. Okazały gmach wzniesiono w 1884 r, kosztem 70,000 r. przeważnie Z ofiar ziemian. Obecnie kl. VII, uczn. 438. Żeńskie gimnazjum otwarte wr. 1907, i trzy progimnazja zeńskie z r. 1907. Szkoła 4 klasowa męska z r. 1908. Elementarnych szkół: męskich 6, żeńskich 2, koedukacyjnych 1, prywatnych koedukacyjnych: towarzystw dobroczynności 2, i nadto: żydowskie, 2 klasowa 1 i chederów 18. Bibljoteka bezpłatna katolickiego Towarzystwa dobroczynności powstała w r. 1907. Księgarni 4. Sal teatralnych prywatnych 2. Litewskie dramatyczno-śpiewacze towarz. „Ajdas”, Instytucje społeczne: państwowych kas oszczędności 2, Towarzystwo Wzajemnego Kredyiu od roku 1881 (obecnie członków 598, obrót za rok 1907— 21,193,325 r.) Towarzystwo Wkładowo-Zaliczkowe z r. 1907, Fabryki: drożdżowa, gorzelnia, rektyfikcja, browar piwny, tabaczne 2, młynów parowych 5, wodnych 1, wiatraków 2, skład monopolowy pierwszorzędny 1, monopolówek 4. Dom ratuszowy, rzeźnia, młyn parowy, 5 budowli dla wygód wojska i 42'/„ dziesięcin ziemi. Z tej ostatniej przestrzeni 20'/. dziesięcin pod ulicami, placami i ogrodami dla publicznego użytku, pozostałe —czynszownicy. Handel zbożem, lnem i siemieniem Inianem spoczywa wyłącznie w ręku izraelitów. Na niektóre gałęzie handlu ceny reguluje Spółka Spożywcza, posiadająca sklepy t. z. uniwersalne. Powiat poniewieski produkuje pszenicę niezrównaną. Drzewo obrobieniu (szlipery) idzie do Libawy koleją i za morze. Przemysł w zastoju, są rękodzielnicze warstaty: blacharskie, szewckie, stolarskie, tokarskie i inne dla potrzeb lokalnych.
Pojoście, dobra ziemskie, położone u ujścia Josty do Niewiaży, o wiorsty od Poniewieża, w pow. poniewieskim, gub. kowieńskiej (dawniejszą ziemia upicka, województwo trockie), nazwę swą oczywiście od rzeki Josły wzięła. —Folwarki: Pojościec, Dębów, Kurhanów, Trakinów, Taruszki i Podgaje. Postępowe gospodarstwo z bydłem holenderskiem. Lasy dwoma kolejami przecięte. Młyn na Niewiaży.—Malownicza siedziba z parkiem starym.
Dwa mosty i kaplica, od której niedaleko miejsce, gdzie Gąsiewski potykał się ze szwedami. Baliński wymienia stare dęby i kurhany Pojosckie. Dobra te r. 1500 należały do Budkiewiczów, Aleksander Meysztowicz, pierwszy vice-prezes kowieńskiego towarzystwa rolniczego, ożeniony z Zofją hrab. Korwin-Kossakowską 2 opikosak, jest obecnym właścicielem Pojościa. Oprócz wyżej opisanego Pojościa były jeszcze dwa Pojościa w górnym biegu Josły położone, z których jedno było ongi własnością generała artylerji Romera. I jedno i drugie w znacznej części rozparcelowane zostały.
Pokrój, m-ko nad rz. Kroją, w pow. poniewieskim, gub. kowieńskiej, o 45 w. od Poniewieża. Ludności około 750 osób. Parafjąlny kościół pod wezw. św. Jana Chrzciciela, drewniany; szkoła początkowa, st. poczt., przytułek, młyn wodny, wiatrak, tartaki i t. p.
Polany, wieś i dobra dziedziczne w pow. oszmiańskim, gub. wileńskiej położone, w nieco wyniosłej i suchej miejscowości. Miejsce urodzenia i siedziba wiejska znanego poety i publicysty (Czesława Jankowskiego, Obszar dóbr dziś już wynosi tylko około 900 dziesięcin. Do Oszmiany jest wiorst siedm.
Połany, m-ko w pow. szawelskim, gub. kowieńskiej. Około 300 os. ludności. Kościół drewniany filjalny pod wezw. Opatrzności Boskiej, w nim słynne dwa odpusty coroczne na św. Annę i na św. Marcina, na które bardzo licznie zbiera się szlachta zagonowa z okolic.
Poławeń, miasteczko nad rzeką Ławeną w pow. wiłkomierskim, 200 mieszkańców. Kościół parafjalny, —niegdyś klasztor ks. Dominikanów.
Połąga, m-ko i dobra, położone na piasczystem i płytkiem wybrzeżu Baltyku, od r. 1819 zaliczone do gub. kurlandzkiej (pow. grobiński), zaś przedtem w całej swej przeszłości należące do dziejów Litwy i Żmudzi. Połąga miała swą piękną przeszłość jako port, dziś atoli utraciła to znaczenie skutkiem zmiany płytkości morza. Wraz z dobrami od r. 1775 na mocy konstytucji sejmowej Połąga stała się własnością prywatną ks. bisk. Ignacego Massalskiego wzamian za jego hrabstwo Lachowiekie wraz z m-kiem Lachowicze (gub. .mińska). Ludność miasta składa się w znacznej części z litwinów z małą domieszką łotyszów. Parafjalny kościół pod wezw. Wniebowzięcia N. M. P. i kaplica św. Jerzego na górze Biruty, kędy była niegdyś prastara świątynia pogańska i gdzie zostały pogrzebane zwłoki niegdyś kapłanki tej świątyni, Biruty, a następnie ukochanej żony bojownika Litwy, Kiejstuta. Lud czci aż dotąd jej sławę, której wspomnienie przechowuje w pełnych poezji podaniach i pieśniach. Góra Biruty wraz z kaplicą położona śród pięknego lasu sosnowego, dziś jest objęta parkiem rezydencji właściciela Połągi. Od Massalskiego Połąga przeszła jako wiano jego siostrzenicy ks. de Ligne w dom Wine. Potockiego, zaś następnie w ręce rodziny Tyszkiewiczów i dotąd u nich nieprzerwanie pozostaje. Ludność m-ka wynosi niespełna 3 tys. głów płci obojej, trudni się rybactwem i wyrobem drobiazgów z bursztynu, który tu licznie morze na piasczysty brzeg wyrzuca. Większe ożywienie ma m-ko w lecie, gdyż Połąga już od dość dawna cieszy się opinją miłego i cichego uzdrowiska z kąpielami morskiemi. Jest tu urządzony kurhaus oraz wszelkie urządzenia pomocnicze w obszernym i przepysznie utrzymanym parku właściciela. Połąga leży o mil 12 drogą bitą od Libawy, o mil trzy od pruskiej Kłajpedy, 0 4 wiorsty od granicy pruskiej i o wiorst 11 od Kretyngi. Dobra obejmują obszar 8700 dziesięcin.
Połock, miasto powiatowe gub. witebskiej, położone jest na prawym wyiosłym brzegu Dźwiny, przy ujściu do niej rzeki Połosty, przy dwuch linjach' kolejowych Ryga-Smoleńsk i Siedlce Bołogoje, w odległości 94 wiorst od Witebska. Jest to jedno z najdawniejszych miast na Rusi Zachodniej, niegdyś stolica księstwa, które przy końcu XII-go wieku stało się udzielnem księstwem rodu panującego na Litwie. Dzieje miasta sięgają odległej starożytności. Pierwszą wzmiankę o niem spotykamy w latopisie Nestora pod 862 r., w którym Ruryk nadał je jednemu z mężów swej drużyny. Przy objęciu rządów Litwy przez Witolda, Połock przestał być księstwem hołdowniczem, i przyłączony do państwa litewskiego, otrzymał starostów czyli namiestników. Stefan Batory założył tu w r. 1580 kolegjum jezuitów z kościołem, który oni następnie wspaniale ozdobili. Połock za czasów Rzplitej był najznaczniejszem miastem na Białej Rusi zarówno ze względu na mieszczące się w nim liczne kościoły i klasztory katolickie oraz unickie, jak z powodu obszernego handlu z Rygą, Gdańskiem i Rosją. Wspaniałe gmachy jezuickie, dominikańskie, franciszkańskie, bernardyńskie i bazylijskie dodawały niezwykłego blasku starożytnemu grodowi, który przy pierwszym podziale Rzplitej w r. 1772 przeszedł pod panowanie rosyjskie i niebawem został miastem głównem gubernji pskowskiej. W r. 1777 utworzono osobną gubernję połocką, złożoną z 11 powiatów, wobec czego Połock w ciągu lat 19 pozostawał miastem gubernjalnem. W roku 1796, gdy przez połączenie gubernji połockiej i mohylowskiej utworzono z nich jedną już tylko gubernję białoruską, Połock zostął w niej miastem powiatowem. Takiem samem miastem pozostał Połock i przy utworzeniu w r. 1802 gubernji witebskiej, w której obrębie znajduje się dotychczas. W r. 1812 Połock ucierpiał znacznie od francuzów, jak to opiewa nieestetyczny pomnik, wzniesiony w r. 1850 na rynku połockim dla uwiecznienia chwały poległych tam wojsk rosyjskich, walczących przeciw oddziąłom marszałków Oudinot'a i St. Cyr'a. W styczniu 1812 r. wyszedł ukaz Aleksandra I do synodu, w którym ten monarcha wyniósł kolegjum jezuickie w Połocku na stopień Akademji, z nadaniem jej przywilejów uniwersyteckich. Dzieliła się ta Akademja na 3 fakultety: pierwszy obejmował języki; drugi nauki wyzwolone, filozoficzne i inne umiejętności „naturalne i cywilne”, trzeci fakultet obejmował teologię. Pod zarządem Akademji pozostawało sześć gimnazjów jezuickich (w Połocku, Witebsku, Orszy, Mścisławiu, Mohylowie i Dyneburgu). Krótkie istnienie Akademji połockiej nie pozwoliło tej instytucji naukowej rozwinąć swych sił w zupełności. Dnia 15 marca 1820 roku wyszedł ukaz, który wydalał jezuitów z państwa rosyjskiego, a równocześnie kasował akademię i wszystkie szkoły jezuickie. Po zamknięciu akademji połockiej zbiory jej naukowe i drukarnię oddano ks. pijarom, którzy do r. 1833 utrzymywali w Połocku rodzaj liceum, po którego zniesieniu w murach po-jezuickich ulokowano korpus kadecki, istniejący do dziś dnia. Obecnie są tu zakłady naukowe: rządowe gimnazjum żeńskie, prywatna pensja czteroklasowa żeńska, seminarjum nauczycielskie, korpus kadetów. Zaś z instytucji społecznych następujące: Połocki Oddział Wit. T-wa Rolniczego, Tow. Wzajemn. Kredytu, T-wo Pożyczkowo-oszczędnościowe, Bank Miejski i straż ochotnicza.
Piotrowicze, dobra w pow. bobrujskim, gub. mińskiej, nad rz. Piotrówką, położona o w. 12 od Hłuska. Niegdyś własność Duszkiewiczów, od r. zaś 1875 p. Myszenkowa. Obszar dóbr 9234 włóki. Od r. 1885 jest tu urządzona wcale dobra szkoła ogrodniczo rzemieślnicza, w której uczniowie mają możność praktykować w pięknym ogrodzie po- -mologicznym właściciela jego W Chmielnikach i wzorowej fermie. Kurs nauki w szkole 5-cioletni. Opłata roczna wynosi SO rubli.
Połoneczka, m-ko, wieś i dobra, nad rz. Dzwieją, lewy dopływ Uszy, w pow. nowogródzkim gub. mińskiej, położone o w. 59'/, od Nowogródka. Parafjalny kościół pod wezw. św. Jerzego drewniamy. Dobra obszaru 1900 dziesięcin mają piękną rezydencję z dużym parkiem, własność rodziny ks. Radziwiłłów. W pałacu jest wiele cennych zbiorów sztuki oraz pamiątek.
Pompiany, m-ko nad rz. Istrą, w pow. poniewieskim, gub. kowieńskiej, 23 w. od Poniewieża. Ludność liczy około 2000 osób płci obojej. Zarząd gminny, szkółka.
Ponary, piękne dobra z prześlicznym parkiem nad lewym brze- © giem Wilji w pow. trockim, g. wileńskiej położone. Od st. kol. ż. Jewje (Anastasjewskaja) 6 wiorst, od Trok 12 w. Dobra te stanowiły niegdyś własność Gutakowskich, potem Roemerów, obecnie należą do p. Ew. 1-0 voto hr. Lubienieckiej, 2-o voto Gostomskiej.
Ponary, folwark i dobra skarbowe na lewym brzegu Wilji, 0 i pół w. od Wilna. Była to niegdyś własność biskupów wileńskich. Młyn wodny. W lasach tamtejszych śród zarosłych lasem gór Ponarskich wznosi się kaplica, przynałeżąca do kościoła W.W. S.Ss. w Wilnie. Tu w r. 1831 wojska polsko-litewskie, dowodzone przez gen. Chłapowskiego i Giełguda, dn. 19 czerwca zostały ciężko pobite przez przeważające siły rosyjskie.
Ponedel, m-ko i dobra nad rzeką Oposzczą, w pow.” jezioroskim, gub. kowieńskiej, o 94 w. od Jezioros. Zarząd gminny i policyjny, szkoła ludowa. Parafjalny kościół murowany pod wezw. N. M.P., wzniesiony w r. 1665 kosztem Gedeona Rajeckiego. Około 500 osób płci obojej stanowi nawpół rolniczą ludność m-ka. Dobra stanowią własność rodziny Kościałkowskich i liczą obszaru 2466 dziesięcin.
Poniemuń, m-ko nad rz. Niemenkiem, w pow. jezioroskim, gub. kowieńskiej półożone, o 86 w. od Jezioros. Zarząd gminny, szkoła ludowa. Parafjalny kościół pod wezw. św. Trójcy fundacji Kościałkowskich. Ludność m-ka wynosi około 300 dusz. Folwark z m-kiem należą do dom. Czadosy, rodziny Komarów.
Poniemunek, m-ko i dobra nad rz.
Niemenkiem, w pow. jezioroskim, gub. kowieńskiej, o 65 w. od Jezioros. Parafjalny kościół drewniany, pod wezw. św. Józefa, wzniesiony w 1792 r. przez parafjan. W pobliżu m-ka st. kol. Lib.-Romeń., na odnodze od Radziwiliszek do Kałkun, Ludność m-ka wynosi około 230 osób płci obojej. Dobra należą do rodziny Komorowskich.
Popiel, m-ko i dobra nad rzeką Rowieją, w pow. jezioroskim, g. kowieńskiej, o 3 mile od Birż i 100 w. od Jezioros. Ludność wynosi około 130 osób. Parafjalny kościół drewniany pod wezw. ON. M. P. i zbór kalwiński murowany. Dobra należą do rodziny Kościałkowskich. Okolica ta słynie z produkcji dobrego lnu.
Popielany, m-ko rządowe nad rz. Wenią w pow. szawelskim, gub. ” kowieńskiej, o 43 w. od Szawel. Przeszło 400 osób ludności. Parafjalny kościół pod wezw., św.
Ducha drewniany, wzniesiony w TI. 1490 przez Jana Olbrachta i kaplica N. M. P. Zarząd gminny i policyjny, szkoła, st. dr. 2. Libawo-Romeńskiej. W pobliżu M-ka wznosi się nieznacznie góra Popielańska, w której znajduje się mnóstwo skamieniałości, wybornie zachowanych. Góra ta należy do grupy formacji jurajskiej.
Poporcie, m-ko rządowe nad rz. ZŻyżmorką, o 4 w. od ujścia jej do Wilji, w pow. trockim, gub. wileńskiej, o 10 w. od Zośli, 30 od Trok o i 51 od Wilna. Kościół parafjalny skasowany, pozostała tylko kaplica cmentarna. Był tu niegdyś i klasztor oo. Dominikanów, fundowany w roku 1649 przez Stanisława Bejnarta. Mury poklasztorne w ciągu ostat- Nich ląt kilkunastu były sprzedawane na rozbiórkę.
Porozów, m-ko w pow. wołkowyskim, gub. grodzieńskiej, nad rz.
Rosią położone, o 20 wiorst od Łyskowa, 28 w. od Grodna. Ludności przeszło 1700 osób płci obojej. Sród chrześcijan kwitnie garncarstwo. Parafjalny kościół pod wezw. św. Michała murowany, z cudownym obrazem św. Antoniego Padewskiego. Jest tu także i cerkiew parafjalna.
Porzecze, duża wieś z zarządem gminnym i dobra nad Jasiołdą, w pow. pińskim, gub. mińskiej położone, o 28 w. od Pińska, stare dziedzictwo rodziny Skirmuntów. We wsi stacja pocztowo-telegraficzna, szkoła gminna i cerkiew parafjalna pod wezw. Narodzenia N. M. P., ludności przeszło 3 tys. dusz płci obojej, zamożnej, zatrudnionej rolnictwem i flisactwem. Dobra należą do liczby niewielu doskonale urządzonych na obszarze przeszło 5 tys. dziesięcin. Największa w gub. gorzelnia, jedyna w kraju i dobrze idąca fabryka sukna z własną plantacją drapacza sukienniczego (Dipsacus). Była tu również i cukrownia, lecz zgorzała doszczętnie w r. 1879 i już nie została ódbudowana. Po za tem na wysokiej stopie jest tu postawione ogrodnictwo i hodowla bydła czystej krwi. Obecnie dobra stanowią własność p. Aleks. Skirmunta i skupiają w sobie szeroką a wszechstronną działalność obywatela ziemianina w większej posiadłości ziemskiej.
Porzecze, wieś kościelna i obszerne dobra, w pow. dzisieńskim, gub. wileńskiej, o 48 wiorst od Dzisny i 255 w. od Wilna, przy trakcie z Dzisny do Głębokiego. Dobra obszaru 1474 dz. stanowią zdąwna już własność rodziny Szyrynów. Cerkiew parafjalna i kaplica katolicka murowana, do parafji w Łużkach.
Posin, gub. witebska, pow. lucyński. Kościół pod wezwaniem św. Dominika i św. Józela przypomina z budowy kościół w Agłonie; założony w 1694 r. przez biskupa Korwin-Popławskiego.
Pośpieszka, niewielka posiadłość przedmiejska (około 80 dziesięcin) za przedmieściem. Antokolskiem m. Wilna. Własność p. Bron. Ogińskiego. Ładne położenie na lewym brzegu Wilji, stary i młody park, bliskość miasta i lasu czynią tę miejscowość ulubionem miejscem pobytu dla letników wileńskich oraz wszelkich wycieczek zbiorowych. Między innemi w r. 1897 odbyła się tu pierwsza zabawa zbiorowa w wigilię św. Jana, jako wianki i sobótki. Miejsce zabawy, prześliczna dolina, położona między lasem p. Ogińskiego i przestrzenią miejską odtąd została przezwana Doliną Sobótek. W Pośpieszce od lat niepamiętnych bywała zawsze i jest obecnie restauracja zamiejska, dokąd chętnie odbywa wycieczki wesołe towarzystwo.
Postawy, m-ko w powiecie dziśnieńskim, gub. wileńskiej, liczące z górą 3000 unieszkańców, było niegdyś własnością hr. Tyzenhauzów i drogą spadku przeszło do rodziny hr. Przezdzieckich; obecnym dziedzicem jest Józef hr. Przezdziecki. Do podskarbiego Tyzenhauza nie wiele mamy wiadomości o Postawach; on pierwszy starają się podnieść przemysł na Litwie, naturalnie, dbał o swoją rezydencję, starając się, aby przodowała innym, o ile, w owe czasy było to możebnem. Stanęły tu więc fabryki płócien, których „postawy” rozchodziły się po całej Litwie i od których sama nazwa miasteczka pochodzi. O parę wiorst od Postaw, .na długości wiorst 20, „ciągnie się linia jezior, niektórzy przypisują nazwę Postaw dawnej osadzie, położonej po stawy (równo stawów). Może te być prawdziwsze, gdyż wiele miejscowości na Litwie i Biąłorusi otrzymywało nazwę od rzek lub jezior, nad brzegami których się wznosiły, jak naprzykład: Po-kiewna, Po-rzecze, Po-niewież i t. p. Była w Postawach niegdyś fabryka kapeluszy, papiernia i wyrób skór; rzemieślnicy, zajmujący się tym przemysłem, zamieszkiwali całą dzielnicę miasteczka, noszącą dotychczas nazwę „garbarni”. Obecnie Postawy posiadają: kościół parafjalny w stylu gotyckim, wzniesiony w 1898 roku kosztem hr. Przezdzieckich na miejscu byłego starego drewnianego po Franciszkańskiego kościoła, 2 cerkwie prawosławne, sklep Stowarzyszenia spożywczego „Wygoda”— uraz z górą 40 sklepów, należących do żydów, szkołę 2- klasową ministerjalną, gmach oficerskiej kawaleryjskiej szkoły w Petersburgu i zjeżdzającej tu corocznie na dwa miesiące, zarząd gminny, stację pocztową i telegraficzną, aptekę i dwóch lekarzy, stację kolei podjazdowej święciańskiej, gorzelnię i browar, stanowią kwaterę ziemskiego naczelnika i ochotniczą straż ogniową. Lud przeważnie białoruski, gdyż Postawy stanowią punkt przejściowy Litwy do Białorusi; należały uprzednio do gubernji mińskiej, potem jednak zostały przyłączone do gubernji wileńskiej. Q wiorst kilka znajdowały się jeszcze przed niedawnemi czasy kopce, wzniesione, jak mówią, za czasów cesarzowej Katarzyny II, jako stanowiące granicę między Litwą i Białorusią. O wiorst trzy od miasteczka, po za mąłą rzeczułką Dumblą, zaczyna się język litewski, którym mówią mieszkańcy aż ku Wilnu, odległemu stąd o mil ośmnaście; od owej granicznej rzeczułki, w samych Postawach i dalej na wschód, ku powiatowemu miastu Dziśnie, język ludowy jest polski i białoruski. Głównym punktem miasteczka jest obszerny plac, w pośrodku którego wznoszą się murowane kramy, rodzaj karawanseraju. Z każdej strony placu wychodzi po jednej ulicy; od jednej z nich oddziela się niewielka ulica, Jurydyką zwana; nazwa jej pochodzi od byłego tu niegdyś sądu, członkowie którego tę ulicę zamieszkiwali, ?oszawsze, dwór w pięknej okolicy pow. szawelskiego, gub, kowieńskiej, nad rzeką Szawszą, dopływem Dubissy położony. Przed stu laty było tu kolegjum jezuickie, zaś przed 50 kilku kościół jeszcze piękny murowany. Po kasacie Jeznitów kościół poszedł w ruinę, zaś cegłę darował ówczesny właściciel Poszawsza na budowę gimnazjum w Szawlach. Dobra Poszawsze wraz z sąsiedniemi Gordami stanowiły w r, 63 własność rodziny Witkiewiczów, zostały skonfiskowane. Był tu szpital dla chorych i kalek pod opieką właścicielki, która następnie została zesłana na Syberję, do Irkucka. pośród czterech synów i pięciu córek tej szlachetnej matrony, syn Stanisław w Zakopanem jest znanym artystą malarzem i literatem, a Ignacy zasłużonym działaczem społecznym i mecenasem w Mińsku.
Poswol, m-ko, gub. kowieńska, powiat poniewieski, leży przy ujściu rzeki Swoli, od której nazwę bierze, do rzeki Ławeny, wpadającej do Muszy, a także przy wielkim z Poniewieża do.
Birż prowadzącym gościńcu, którego odnoga w Poswolu zwraca się na Kurlandję, mianowicie Mitawę, Bausk. Ludności ma parę tysięcy, mniejsza część włościan katolików, posiadających ziemie w rękach żydów. Handel dosyć ożywiony produktami miejscowemi, zbożem, lnem, od wiosny do jesieni targi na konie. Katolicki kościół murowany, prawosławna cerkiewka drewniana, filja cerkwi w Birżach, apteka, lekarz stały, prystaw, poczta, telegraf, telefoniczne połączenie z Rygą. Najbliższa stacja kolei Libawo-Rom., Poniewież w odległości 38 wiorst. Nad brzegiem Ławeny źródła siarczane, eksploatowane nader pierwotnie, dosyć jednak skuteczne. Frekwencja kąpielników mała, z racji braku odpowiednich wygód, oraz utrudnionej komunikacji ze stącją. W odległości 17 w. od Poswoła, przy gościń cu z Poswola do Mitawy i Banska leży mała mieścina Konstańtynów vel Waszki (z litewskie go vaskas -—wosk, okoliga obfitowała kiedyś w pszczoły), posiadająca pokaźną murowaną świątynię, wzniesioną na miejscu starego drewnianego kościółka, usilnem staraniem miejscowego pro: boszcza oraz okolicznych ziemian, z dobrowolnych ofiar, w czasie największych represji naszego kościoła za Kochanowa. Konstantynów vel Waszki istnieje też bardzo dawno, jak o tem świadczy przywilej na targi tej mieścinie nadany i własnoręcznie podpisany przez Augusta II-go Sasa, prawdopodobnie jego bytności w Birżach, a znajdujący się u właściciela Konstantynowa.
Poszuszwie, m-ko pow. szawelskiego, gub. kowieńskiej, przy rzece Szuszwie, posiada bardzo stary murowany kościół parafjalny (po-kalwiński), szkołę dową z nauczycielem litwinem. W Poszuszwie długi czas był rząd gminy kirjanowskiej, przeniesiony z wioski Legieć, przez byłych pośredników przezwany „Kirjanowo”, lecz dziś, ze skasowaniem tej gminy, część zaliczoną została do skiemskiej w Bejsagole, a druga część do szawlańskiej i nazwa upadła. W pobliżu miasteczka leży majątek tejże nazwy pięknej miejscowości, nad rzeczką Szuszwaą, należący do p. Burby. W pobliżu, z drugiej strony miasteczka tegoż, w bardzo pięknej pozycji leży majątek Wiktoryn p. Derbela.
Pousłow, majątek w pow. poniewieskim, nad rzeką Usłoją. XVI wieku należało pół jego Moczygębów, a druga połowa do Pusłowskich, których kaplica tu była. Obecnie należy Felicja: na Rossochackiego. Dobra Pow słow składają się z samego fundun i trzech większych folwarków: wogol, Jasnogórka i Zausłoj oraz kilka mniejszych i mias teczka Anciszki. Pousłow połączony jest fonem z Poniewieżem, do którego jest 31 wiorsta, od stacji ko- Jejowej Kiejdany 27 wiorst.
Pożajście, niegdyś klasztor Kamedułów z prześlicznym kościołem, dziś monaster prawosławny z cerkwią, położony na prawym brzegu Niemna, na wyniosłem wzgórzu, śród pięknego lasu i przed laty starannie utrzymywanego parku. Klasztor i kościół były zbudowane w latach 1662 1674 przez Krzysztofa Paca i żonę jego Elżbietę, z domu hr. de Maily. Trudno dziś sobie wyobrazić, jak wielkie były koszta takich budowli w epoce ówczesnej. Kościół jest zbudowany z granitu i wyłożony wewnątrz kosztownemi marmurami włoskiemi, czerwonemi i czarnemi, to też suma wydanych przez Paca 8 mil. złotych ówczesnych nie wydaje się przesadzoną; obok tego cały materjał surowy z lasów, tysiące robotnika z ludu poddańczego, furmanki i t. p. wszystko to także szło darem z olbrzymich dóbr Paca. W kościele są groby rodzinne fundatorów i trojga ich dzieci oraz kilkorga sług. Podwórzec klasztorny jest b. duży i wspaniale obudowany murami naokół. Były tu nawet obszerne apartamenta gościnne dla przyjęcia samego kolatora wielu innych gości dostojnych. W ogrodzie zaś były zbudowane oddzielne domki murowane dla zakonników. Przy klasztorze jest folwark; obok tego zaś szczodrobliwy fundator nadał klasztorowi wieczyste nadania w postaci licznych dóbr. Klasztor został skasowany w r. 1832 i następnie przemieniony w monaster. Cudowny obraz Matki Boskiej pozostaje w monasterze do dziś dnia i jest bardzo czczony przez pobożny lud katolicki. W olbrzymich murach poklasztornych panuje opuszczenie i pustka; dziewięciu zakonników i nieco służby niższej je zaludnia,
Prele, m-ko i wieś nad rz. Prelką w pow. dyneburskim, gub. witebskiej, niedaleko Ruszony położona. W pobliżu m-ka piękny stylowy pałac, rezydencja właściciela dóbr, hr. Borcha. Kościół parafjalny murowany pod wezw. N. M. P. Szkaplernej, wzniesiony ostatnio z kamienia łupanego i poświęcony w r. 1886. Ludność m-ka wynosi przeszło 1200 osób płci obojej.
Presma, gub. witebska, pow. rzeżyćki. Kościół parafjalny pod wezw. App. Szymona i Judy w 1781 r., fundowany. przez Fr. Sokołowskiego w 1856 r., przez Sołtanów odbudowany, na nowo murowany. Własność obecnie Wład. Sołtana.
Promsza, rzeka w pow. nowogródzkim i słonimskim, prawy dopływ Mołczadzi, bierze początek we wzgórzystej okolicy wsi Koszelewo.
Pronia, rzeka w gub. mohylowskiej, prawy dopływ Soża. Bierze początek w pow. horeckim z błot w pobliżu wsi Antipeńki i pod m. Propojskiem uchodzi do Soża. Długość jej biegu wynosi około 150 w. przy najwyższej szerokości 10 15 sążni. Spław zaczyna się w pow. czauskim od wsi Pueck.
Propojsk, schludne miasteczko przy szosie Moskiewsko Warszawskiej, wśród trzech rzek: Boża, Proni i Basi, w odległości 55 wiorst od Bychowa. Szpital ziemski. Przemysł powroźniczy.
Fabryka kafli. Niegdyś (przed 18—20 laty) znany haadel leśny. Szkoła ministerjąlna i szkoła (żeńska) cerkiewno parafjalna. Stacja statków parowych na Sożu (kursa Propojsk Homel). Ludność żydowska odznacza się chęcią do kształceńia się. Poczta i telegraf. Urząd gminny. W końcu w. XVIII nadany przez Katarzynę II ks. Aleksandr. Golicynowi, który podejmował tę cesarzową podczas jej podróży na południe w roku 1787. Później przeszedł do rąk Beckendorffów, dziś własność p. Aleksandra Muromcowa. Niegdyś istniała tu pensja dla panien z rodu szlacheckiego. Między 1830 1840 r. przeniesiono go do Pippenbergu pod Mohylowem, a stamtąd w r. 1865 do Mohylowa i jednocześnie przekształcono na gimnazjum żeńskie.
Prużana, m. pow. w g. grodzieńskiej, położone jest po obu brzegach rzeki Muchawca, powstającej ze zlewu dwu rzeczuczułek: Muchy i Wica, łączących się przy samem ujściu i dzielącej miasto na dwie równe części, z których większa leży na prawym brzegu Muchawca. Prużana znajduje się w odległości, 189 wiorst od Grodna i 14 wiorst od stacji Liniewo kolei Moskwa Brześć. W dziejach występuje Prużana w drugiej połowie XV wieku, gdy ks. Iwan Semenowicz Kobryński usiłował założyć tu miasto. Po ostatnim rozbiorze Rzplitej, Katarzyna II dobra prużańskie darowała generałowi Rumiancewowi, który wkrótce je częściami rozprzedał. Kościół kat. mu- 3 rowany, pod wezwaniem ś. ś. Wacława i Zygmunta, wzniesiony został (na miejscu dawnego 2 F. 1522) w r. 1881 i konsekrowany przez biskupa Hryniewieckiego. Ludność w r. 1907 wynosiła 9184 osób płci obojej. Z instytucji' społecznych istnieją tu: Prużańskie T-stwo Dobrocz., Straż Ogniowa Ochotnicza i -Zarząd puszczy Białowieskiej.
Prypeć, rzeka poleska, prawy dopływ Dniepru, do którego ucho-" dzi pod m. Czarnobylem. Prypeć bierze początek w pow, włodzimierskim, gub. wołyńskiej w pobliżu m. Szacka i powstaje z kilkunastu błotnistych ruczajów i.jezior. Na przestrzeni biegu swego wielokrotnie dzieli się na kilka odnóg, ginie więc koryto główne, a nawet zatraca się sama nazwa. Przybiera mnóstwo dopływów, rzek i strumieni, a obok tego tworzy cały szereg kotlin—jezior w pobliżu swego koryta. Długość biegu wynosi przeszło 770 wiorst, z czego przypada na gub. mińską, 550 wiorst. W czasie rozlewów wiosennych szerokość Prypeci dochodzi w niektórych miejscach do 15 w., przy bardzo nieznacznym spadku wód i znacznej głębokości. Koryto błotniste, rzeka bardzo rybna. Olbrzymi spław materjałów surowych i komunikacja parowcami,
Przebrodzie, m-ko w pow. -dzisieńskim, gub. wileńskiej, położone nad dwoma jeziorami,