Статьи на букву N: Nacza - Nurzec: оригинал
Статьи на букву N в справочнике Н. Роубы: от Nacza до Nurzec; издание, с. 126-127 и далее. Польский текст издания.
Nil, a niemniej wybrzeża Muszy są nadzwyczaj malownicze. Muchawiec rzeka, w gub. grodzieńskiej, wypływa z błota za dworem dom. Prużany; przepływa powiaty prużański, kobryński i brzeski, krajem niskim, jakby zapadłym. Poniżej Brześcia Litewskiego wpada od praweżo brzegu do Buga. Długość biegu wynosi około 90 wiorst; za pomocą kanału Muchawieckiego (inaczej kanału Rzplitej lub Królewskiego) służy do połączenia Wisły z Dnieprem, czyli Baltyku z m. Czarnem.
Mysz Nowa, m-ko i dobra w pow. nowogródzkim, gub. mińskiej, o 54 w. od Nowogródka. Zarząd gminny i policyjny. Ludności około 1,200 osób płci obojej; cerkiew, szkółka, szpital. Parafjalny kościół murowany pod wezw. Przemienienia Pańskiego, wzniesiony w r. 1825 przez ks. Sapiehę. Niegdyś dziedzictwo hr. Chodkiewiczów, potem Sieniawskich, Judyckich, Massalskich i Niesiołowskich, a miano 1 nowicie wojewody nowogródzkiego, Józefa Niesiołowskiego.
TNaniany, wieś kościelna nader obszerna i ludna w pow. telszewskim, o 42 w. od Telsz, w gub. kowieńskiej, położona nad rzeką Nacianką. Kościół drewniany, fundowany w r. 1789 przez ob. Pocieja, jako filjalny do parafii w Gintuliszkach.
Nacza, wieś kościelna i dwór, nad rz. Naczką w pow. lidzkim, gub. wileńskiej. Parafjalny kościół drewniany, pierwotnie wzniesiony w r. 1529 przez Janusza Kościewicza, wojewodę podlaskiego. W kościele znajduje się z cudów słynąca statua Pana Jezusa Nazareńskiego. Folwark rozległości około 1,000 morgów, stanowi własność p. Wandalina Szukiewicza, znanego badacza dziejów Litwy i archeologa. Niegdyś były w tych okolicach liczne osady tatarskie; okolica płaska, wiele jezior pomniejszych i strumieni.
Nadniemen, vel Piaseczno. Dobra piękne nad Niemnem, pow. ihumeński, gub. mińska, niegdyś radziwiłłowskie, od początku wieku XIX rodziny Narkiewiczów- Jodków. Parafja kat. Uzda, stan policyjny 1-y Uzda, poczta Uzda. Ma pałac murowany, zawierający pamiątki, zbiory naukowe, tudzież stację meteorologiczną, założoną przez nie bardzo dawno zmarłego Jakóba Jodkę, który tu miał też senatorjum dla suchotników i osób chorych nerwowo i sam leczył.
Naliboki. m-ko, wieś i dobra, nad rzeką Łebieżadą w pow. oszmiańskim, g. wileńskiej położone; 0 w. 106 od Oszmiany i 156 od Wilna. Dobra te stanowiły odwieczną własność ks. Radziwiłłów, nabytą przez Mikołaja Czarnego Radziwiłła. Niegdyś posiadały słynną hutę żelazną i fabrykę szkła, a snadź oba te zakłady kwitły na owe czasy niepospolicie, skoro Karol ks. Radz. Panie--Kochanku mógł ofiarować St. Augustowi serwis szkła stołowego z fabryki w Nalibokach; jakoż wyrabiano kryształy i duże tafle szklane, do karet między innemi. Fabryki te najczęściej pozostawały w dzierżawie różnych majstrów i przedsiębiorców za pewną sumę rocznie; tak np. za hutę szklaną odbierał ks. Karol S$ tys. złp. rocznie, co na dzisiejszą walutę wyniosłoby przeszło 6 tys. rubli. Lecz już około r. 1830 zupełnie upadła i została zamknięta. Huta żelazną powstała nieco później od szklanej bo około roku 1780 i przetrwała znacznie dłużej, bo aż do naszych czasów, doświadczając zmiennej kolei losów. Oprócz dwóch fabryk powyższych miały jeszcze przed laty Naliboki fabrykę potażu i cieszyły się głośną sławą swych kniei myśliwskich po całym kraju.
Z kolei rzeczy, jako wiano księżny Stefanji, Naliboki dostały się ks, Wittgensteinowi, następnie ks. Hohenlohe, od której zostały nabyte przez dzisiejszego właściciela p. Fale - Feina, który posiada jednocześnie słynne owczarnie na południu Rosji oraz obszerną kolonję, poświęconą hodowli strusiów, u stóp góry Kilimandżaro. Zamożność owego właściciela pozwala na olbrzymie nakłady, lecz te o ile sądzić można— niewiele będą miały wspólnego z większym przemysłem krajowym. Dzisiejsza administracja Nalibok zwróciła baczną uwagę na osuszenie łąk błotnistych w dobrach na całej ich przestrzeni, wynoszącej przeszło 35 tys. dziesięcin, oraz na uregulowanie gospodarstwa leśnego, po masowej i bezmyślnej trzebieży Jasów w puszczy w ciągu ostatniego półwiecza. W tym celu założono na dużą skalę prasy hydrauliczne do prasowania siana oraz wykopano mnóstwo rowów i całą sieć kanałów, które z jednej strony osuszają błota, a z drugiej są doskonałą i niemal stałą drogą komunikacyjną. Huta żelazna ma się obecnie już ku schyłkowi, gdyż ruda żelazna w Nalibokach już została podobno wyczerpana. Na miejscu jest stary pałac drewniany myśliwski i nowy, zw. Budą, w pobliżu jeziora Kromań, wystawiony przez księżnę Hohenlohe. Kościół parafjalny fundowany przez Albrechta Radziwiłła w r. 1630.
Narew, m-ko na lewym wysokim brzegu rzeki tejże nazwy w p. bielskim, gub. grodzieńskiej, położonej przy b. trakcie handlowym z Białegostoku do Pińska, o 28 w. od Bielska. Mieszkańców około 1800, po równi polaków, rosjan i katolików. Kościół parafialny pod wezwaniem W niebowzięcia N. M. P. wzniesiony wr 1728. Ludność tubylcza trudni się rolnictwem, a żydow- ”ska handlem i rzemiosłami. Niegdyś miasto miało lepszą przeszłość, gdyż w r. 1528 zostało mu nadane prawo magdeburskie przez Zyg. Aug.; musiał tu być nawet jakiś dworzec wielkoksiążęcy, gdyż tenże Zyg. Aug. bawił tu kilkakrotnie w przejeździe.
Narew rz., bierze początek we wschodniej rubieży Puszczy Białowieskiej, o pół mili od wsi Borki, a 1'/: od m-ka Nowydwór w pow. prużańskim, gub. grodzieńskiej. Narew jest prawym dopływem rz. Wisły i ma długości około 50 mil, w czem na Litwę i Białoruś przypada około 115 wiorst, Szerokość jej 8 50 sążni, a głębokość 1 —-8 sążnie. W początkowym swym biegu rozgranicza właściwą puszczę Białowieską od t. zw. Świsłockiej. Z wielu dopływów jej warto zanotować Narewkę z lewej strony i Supraśl z prawej. W miejscu połączenia Narwi z Biebrzą pod wsią Samborami oba już brzegi rzeki tej należą do Królestwa Polskiego, niegdyś rodzinnego Mazowsza. Godnem jest zanotowania iż na Podlasiu czyli w pow. białostockim i bielskim gub. grodzieńskiej spotykają się z sobą dwa języki: polski i rusiński.
Narewka, rzeka w gub. grodz., lewy dopływ Narwi, sk le Z błot Nikorskich Puszczy Białowieskiej i dzieli puszczę na dwie części. Nad rzeką tą w pow. prużańskim jest m-ko tejże nazwy, liczące około 1,000 mieszkańców, w odległości 60 w. od Prużany i 140 od Grodna.
Narocz jez.; drugie z wielkości na Litwie, na wschód od jez. Swirskiego w pow. święciańskim, g. wileńskiej, w części zaś zachodzące w p. wilejski. Przez rzekę tejże nazwy długą na 52 w. jezioro posyła nadmiar swych wód do rz. Wilji. Jest formy prawie zaokrąglonej i mierzy 16 w. długości i 12 szerokości, przy głębokości miejscami dosięgającej aż do 9 sążni. Na brzegach jeziora tu i owdzie spotykamy ogromne zwały głazów i kamieni, to samo także i na dnie w niektórych miejscach. Na cyplu ziemi na. wiorst parę posuniętym w głąb jeziora leży wieś Nanosy, typowa wioska urodzonych rybaków. Wody jeziora odznaczają się zdumiewającą czystością, a część brzegów jest nader malownicza. Na po łudniowo wschodniej części jeziora, wprost wsi Pasienki, leży wyspa przestrzeni 2 i pół dziesięcin; podanie ludowe głosi, iż na wyspie tej był niegdyś zamek i istniała grobla w kiernnku jeziora Miadzioł.
Narowla, wielkie dobra poleskie nad Prypecią, powiat rzeczycki, gub. mińska. Niegdyś królewszczyzna, weszła do Oskierków. W pierwszej połowie XIX. wieku habyli N. Horwattowie i do dziś dnia pozostaje w tem imieniu. Olbrzymi pałac, wzniesiony przez Horwattów, zawiera liczne dzieła sztuki i pamiątki. Na rzece Sławecznie zimą sławne rybołówstwo, Stan policyjny 2-gi w Jurewiczach, poczta Jurewicze.
Nerejsza, dużą wieś cerkiewna, w pow. sieńskim, gub. mohylowskiej położona. Młyn wodny folusz. Własność rodziny 'Ma-
Newel, m-ko powiatowe w gub. witebskiej, położone jest nad jeziorem Newelskiem -i rz. Kmienką przy dwuch linjach kolejowych: Petersburg-Złobin i Siedlce Bołogoje, w odległości 95 wiorst od Witebska. Kościół katolicki (jedyny w całym powiecie) pod wezwaniem św. Jerzego, wzniesiony został w r. 1785, zniesiony w skutek pożaru w r. 1865 i odnowiony w roku 1876. W w. XVI Newel, posiadający tylko drewniany zamek warowny, kilkakrotnić przechodził z rąk litewsko-polskich do rosyjskich i odwrotnie. W Fr. 1649 Jan Kazimierz oddał dożywociem starostwo newelskie hetmanowi Rądziwiłłowi. Przedmieścia: Waraksino, Kucharzewo i Murowanka.
Nidermujża, pow. dyneburski, g. witebska. Dawne dobra koronne, od 1678 r. własność farnego kościoła w Dyneburgu. Kościół założony w 1748 r.
Niedźwiadka, dwie wsie i dobra, położone nad rz. Uszą w pow. nowogródzkim, gub. mińskiej, o 2 m. od st. Horodziej kol. żel.
Mosk, Brzeskiej. Okolica bezleśna, obfitująca w łąki w wybornej glebie. We wsi Niedźwiadka Wielka jest cerkiew pounicka, fundowana niegdyś przez Jabłońskich, We dworze, d. 22 sierpnia 1801 r. ujrzał światło dzienne Ignacy Domejko, kolega i przyjacjel Mickiewicza, b. rektor uniwersytetu w Sant-Jago w Brazylji. W r. 1884 sędziwy uczony odwiedził kraj i bawił śród rodaków w Niedźwiadce.
Niedźwiedzica, m-ko w pow. słuckim, gub. mińskiej, nad Brodnicą, dopływem Szczary położone, o 76 w. od Słucka. Parafjalny kościół katolicki pod wezw. św. Piotra i Pawła, fundowoany w r. 1645 przez biskupa wileńskiego ks. Radziwiłła. Ludność chrześcijańska trudni się rolnictwem i ogrodnictwem, a żydowską drobnym handlem i rzemiosłami.
Niehniewicze, miasteczko i dobra w powiecie nowogródzkim, gub. mińskiej, o w. 15 od Nówogródka, przy gościńcu między Koreliczami i Lubczem położone. Należały dobra niegdyś do Radziwiłłów, następnie do Chreptowiczów, wreszcie do Butenjewych. Obszar dóbr przeszło 10 tys. dzies. wybornej ziemi; stanowią atynencję głównego fundum w Szczorsach. Do r. 1868 w: miasteczku był kościół, odtąd: tylko kaplica filjalna do par. Nowogródek.
Niemen, rzeka uchodząca do Baltyku przez zatokę Kurońską. Źródło jej w błotnistych lasach pow. ihum., gub. mińskiej, pod wsią Dolhinicze, poczem bierze większe od siebie dopływy Łoszę i Uszę. W guber. wileńskiej Niemen przebiega 335 w., zaś w gub. kowieńskiej płynie na przestrzeni 130 w. i pod wsią Poświęte uchodzi do Prus poniżej o 10 w. od Jurborga. Długość Niemna wynosi 841 wiorst. Żeglownym jest Niemen od Stołpców, a więc na przestrze- -ni 729 w. Przy normalnej głębokości 3'/4 do 16 stóp, Niemen bywa nader często dużo płytszy i skutkiem tego ma mnóstwo ławin piasczystych, które wraz z rapami stanowią rzeczywistą klęskę dla żeglugi po nim: Statki parowe kursują w okresie letnim pomiędzy Grodnem a Druskienikami, oraz Druskienikami i Kownem; atoli jedynie dobrą i stałą jest komunikacja pomiędzy Kownem i Jurborgiem. Niemen nie obfituje w ryby, natomiast morskie rybitwy stale towarzyszą podróżnym częstokroć i po za Kownem. W granice Prus W. Niemen wchodzi pod wsią Smolnikami i ośmiu rękawami uchodzi do zatoki Kurońskiej. Dopływów rzeki tej tu nie wyliczamy, gdyż o każdym z tych dopływów jest mowa przy danej miejscowości.
Niemenczyn, m-ko rządowe na prawym brzegu Wilji, w powiecie wileńskim, przy ujściu rz.
Niemenczyn, o wiorst 22 od Wilna położone. Piękny kościół parafjalny pod wezw św. Michała, młyn wodny, przewóz na Wilji, st. pocztowa przy trakcie święciańskim. Kościół tutejszy, pierwotnie drewniany, należał do liczby tych najpierwszych, które w r. 1387 fundował na Litwie WŁ Jagiełło, w r. 1848 wzniesiony z muru przez Aleks. Parczewskiego. Przy kościele był swojego czasu proboszczem słynny filolog, klasyk ks. Florjan Bobrowski, którego „Słownik łacińsko-polski” stanowi pracę pomnikową i jedyną w swoim' rodzaju. Z dóbr ziemskich w pobliżu Niemenczyna jest troje tejże nazwy, dla odróżnienia inaczej przezwane: 1) Czerwony Dwór wł. Ign. Parczewskiego ze znanym browarem na ogromną skalę i cegielnia; pięknie zagospodarowany majątek, 2) Podkrzyże wł. Stan. Parczewskiego, i trzecie należące do rządu. iNiemież, obszerne dobra i m-ko, przy trakcie oszmiańskim, o w. 7 od Wilna. Jedna z najstarszych osad tatarskich na Litwie, kolonizowanych tu przez -W.-ks. Witolda. Z mieszkańców dzisiejszych, a potomków owych tatarów, większość zupełnie się spolonizowała i przyjęła katoli- <cyzm, inni zaś wiernie trzymają się islamu. Na miejscu jest mały meczet drewniany i starożytny cmentarz muzułmański. Dobra stanowią własność Ben. hr. Tyszkiewicza z Czerwonego Dworu (g. kowieńska). Piękna rezydencja i park w zaniedbaniu, gdyż od lat wielu Niemież pozostaje w dzierżawie i służy za miejsce pobytu administracji leśnej dóbr.
Niemirów, m-ko nad Bugiem, w pow. bielskim, g. grodzieńskiej położone, o 5 w. od Bielska, około 750 mieszkańców. Zarząd mieszczański. Niegdyś własność ks. Mich. Czartoryskiego. Niegdyś kościół parafjalny, dziś cerkiew.
Niemokszty, m-ko w pow. rosieńskim, gub. kowieńskiej, o 23 w. od Rossień, przy trakcie z Kowna do Możejk. Ludności około 800 osób płci obojej. Parafjalny kościół katolicki drewniany pod wezw, św. Trójcy, pierwotnie wzniesiony w roku 1636 przez Hieronima Wołłowicza, starostę żmudzkiego. Stacja pocztowa.
Niemonajcie, m-ko i dobra rządowe na prawym brzegu Niemna w pow. trockim, gub. wileńskiej, o w. 10 od gm. Aleksandrowo (Olawy), 14 od Olity, 85 od Trok i 111 od Wilna, około 700 mieszkańców. Parafjalny kościół katolicki, pod wezwaniem N. M. P., stacja obserwacyjna na Niemnie. O w. 5 od miasteczka, a o 40 sążni od Niemna znajduje się źródło mineralne solankowe, niewielkiej wartości leczniczej. Niegdyś było to starostwo niegrodowe, z którego Michał Wołłowicz opłacał kwarty 2169 złot. i 20 gr., a hyberny 900 zł.
Niemoniuny, m-ko nad Niemnem, w p. trockim, gub. wileńskiej, 0 7 w. od Jezna, 65 w. od Trok i s9 w. od Wilna. M-ko ma mieszkańców około 450. Parafjalny kościół drewniany pod wezw. śśw. Piotra i Pawła, wzniesiony pierwotnie w r. 1766 przez sędziego Kazanowskiego i kaplica na cmentarzu.
Niesin, dobra. pow. lepelski, gmina Niesin, niegdyś dziedzietwo i rezydencja książąt Druckich Sokolińskich, następnie były w posiadaniu rodziny Kulniewych, Mokrzyckich, Rypińskich, wreszcie Stefanowskich. Do Niesina należały: Dziemieszków, Wiły, Bychów, Kołajewszczyzna, przezwana teraz Klarenpolem i Niekłocz. Większość tych majątków dotąd w ręku Stefanowskich. W okolicy sporo kurhanów. Cerkiew fundacji ks. Druckich Sokolińskich. Obecnie Niesin ma 451 dziesięcinę ziemi i kilka rybnych jezior.
Nieśwież, miasto powiatu słuckiego, gub. mińskiej, leży nad olbrzymiemi stawami, z których bierze początek rz. Usza, wpadająca do Niemna. Jest w stronie zachodniej połączony szosą długości w. 13 ze stacją Kolei Mosk.-Brzesk: Zamirze (dawniej Horodziej) gościńce (trakty) łaączą go na połud. z m. Kleckiem, (od którego dzieli go odległość 17 w.) na wschodzie z m. Vimkowicze (odl. 24 w.) na północy z m. Swierzeń (28 w.) Nieśwież posiada 9,500 mieszkańców, w tym: polaków 1,500, rosjan 1,050 przeważnie urzędników i żołnierzy. Białorusinów prawosławnych 1300, żydów 5,600 innych narodowości 56. Domy w śródmieściu, t. j. przy rynku, i ulicach: Studenckiej, Wileńskiej, Farnej, Senatorskiej, Benedyktyńskiej, Słuckiej murowane, a wyszczególnione ulice brukowane. Przedmieścia; Kazimerz, Nowe miasto, Michaliszki mają charakter wiejski. Ludność trudni 'się handlem, rolnictwem i rzemiosłami. Największą ozdobą Nieświeża i ostoją w nim życia polskiego stanowi zamek ordynacji Nieświeskiej i Kleckiej ks. Radziwiłłów. Po drugiej od miasta stronie stawów wznosi się potężny siedmiobok murów zamkowych, strzelając ku niebu szczytami wież, okolony prześlicznemi parkami. W zamku przechowuje się nieoszacowanej wartości archiwum, zawierające mnóstwo dokumen- -tów nieznanych jeszcze w świecie naukowym i unikatów w rodzaju naprz. oryginału Unji Horodelskiej. Archiwum to niestety pozostaje w zawiadywaniu nie fachowców i nie miłośników dziejów, dla tego też mało znane jest i literalnie dla celów naukowych niewyzyskane. Dalej mieści się tam drogocenna miljonowej wartości zbrojownia i bogata galerja historyczno-portretowa: są to wizerunki panujących w Polsce i krajach ościemnych, a także Radziwiłłów i rodów z nimi spokrewnionych; pozatem wielka ilość rzadkich a szacownych pamiatek historycznych; na szczegółowe opisanie zamku Nieświeskiego trzebaby całej monogralji. Posiada Nieśwież jeden kościół wspaniałej architektury, ze ślicznemi freskami, pomnikiem Syrokomli (pierwszym w kraju całym) i grobami Radziwiłłów; W archiwum kościelnem w zupełnym porządku przechowują się metryki od roku 1650, a także są własnoręczne listy wielu królów polskich. Istnieje też cerkiew prawosławna, przerobiona z kościoła po Bernardyńskiego. Dalej miasto posiada następne urzędy: zarząd policyjny na czele z „nadziratielem”, pncztowotelegraficzny, akcyzy, lasów, 2 ziemskich "naczelników, sędziego miejskiego, sędziego śledczego, rejenta. Z zakładów naukowych egzystują tutaj: seminarjum nauczycielskie w murach byłego gimnazjum po Dominikańskiego, wstęp mają tylko prawosławni, szkoła 4 klasowa miejska, szkoła ludowa początkowa oraz 2 zakłady prywatne. Progimnazjum. klasyczne 4 klasowe i progimuazjum żeńskie żydowskie 4 klasowe. Egzystują tu następujące instytucje społeczne: 1) Ognisko Polskie,—250 członków w połowie z rzemieślników i mieszczan, bibljoteka 5,000 tomów. Co sobotę odczyty i tańce, często teatry amatorskie i koncerty; karty trunki wykluczone, 2) Oświata Polska, 100 członków, działalność skrępowana, więc ogranicza się na wspomaganiu uczących się w formie zasiłków pieniężnych i książkowych, 3) Dobroczynność katolicka członków 50, towarzystwo utrzymuje ochronkę dla dzieci i udziela zapomóg w w obuwiu, ubraniu, produktach, dostarczaniu pracy i t. d., 4) Kółko rolnicze członków 60, 5) Stowarzyszenie spożywcze 100 człon. obrót roczny 18,000 rubli, 6) Stow. pożyczkowooszczędnościowe chrześcijańskożydowskie 270 członków obrót roczny 40,000 rubli (egzystuje 1 rok), 7) Straż ogniowa ochotnicza 40 człon. i 69 strażaków; własny gmach murowany 4 Komie, obóz it: d. wartości 10,000 rubli. Towarzystwo to również chrześcijańsko-żydowskie, 8) Towarzystwo Dobroczynności Żydowskie posiada kilka zakładów dobroczynnych, 9) Towarzystwo artystyczno-literackie. żydowskie (świeżo utworzone). Jak widać z powyższego wykazu życie społeczne w Nieświeżu bije zachodnio europejskiem tętnem, cała inteligencja tutejsza, a także młodzież rzemieślnicza czas wolny od. zajęć faćhowych spędza na pósiedzeniach, odczytach, śpiewach, muzyce, teatrach amatorskich i t. d. karty i knajpy do tego stopnia zostały zbojkotowane, iż winto- -'wiczów możnaby do. Nieświeża przysyłać na wygnanie.
Nieszczorda, jezioro w pow. poockim, o w. 10 od granicy 'siebieskiego i newelskiego, jedno z większych jezior w gub. witebskiej, o powierzchni wynoszącej 24 w. kwadr. Z jeziora wypływa rzeka Ujście, dopływ Dryssy, długa. w. 155. Głębokość jeziora nie przenosi 5 sązai. ' Nad jeziorem leży m-ko tejże naźwy i dobra skarbowe, które niegdyś stanowiły własność Szczyttów i zostały _zapisane Dominikanom Zabialskim. Jezioro w części należy do dóbr skarbowych Obytoki, w części zaś stanowi własność prywatna:
Obfitość ryb znaczna, ale rybołóstwo jest zagrożone, na: przyszłośći wysoce rabunkowe. Znane są na rynkach gubernji loszcze z jeziora Nieszczorda.
Niewiaża rz., przepływa powiaty: wiłkomierski, poniewioski i kowieński, w kierunku z północy na południe i wpada do Niemna, o milę od Kowna, pod Czerwonym Dworem. Od ujścia uż do miasta Bobt jest dostępna dla, > statków parowych, które tu regularnie kursują w lecie. Nad nią leżą miasteczka i kościoły:
Troupie, Poniewież, Nowe-Miasto, Krakinów, Surwiliszki, Swiętobrość, Opitołoki, Kiejdany, Bobty.
Nobel, starożytne m-ko i dobra w pow. pińskim, gub. mińskiej, położone nad jez. t. n. Około 1,200 mieszkańców; cerkiew parafjalna. Dobra zostały podzielone -w r. 1870 między gen. Belgrada i urzędnika Nienarukomowa, Który otrzymał 120 włók i rybołóstwo na jeziorze. Na miejscu dzisiejszego miasteczka istniał niegdyś gród warowny. Jezioro Nobel ma przestrzeni 4,2 wiorsty kw., łączy się Kilka strugami z odnogami Prypeci. Jest bardzo rybne. N. Miasto, m-ko na prawym brzegu Niewiaży, w pow. poniewieskim, gub. kowieńskiej, o w. 14 od Poniewieża. Ludności około 850 osób. Parafjalny kościół drewniany pod wóźw.. śś. Macieja i Eustachego: Dokoła piękne lasy. M-ko należało niegdyś do Birź, dziś stanowi własność rodziny Karpiów. Jest tu b. zbór ewangelicki murowany, dziś przerobiony na inny użytek. Zarząd gminny.
Nowe Miasto, m-ko rządowe nad rzekami Szustis, Wanagis i Tynowza w pow. rosieńskim gub. kowieńskiej, 98 i pół w. od Rossień. Komora celna 3 Kkl., zarząd gminny i szkoła elementarna. Ludności około 1900 osób płci obojej, handel dość rozwinięty. Kościół parafjalny drewniany pod wezw. św. Michała.
Pod m-kiem leży dwór Suginty, niegdyś dziedzictwo Ronikierów.
Nowogródek, Niegdyś był stolicą książąt litewskich, a potem miastem wojewódzkiem; po rozbiorze Polski miasto powiatowe gubernji grodzieńskiej, od roku zaś 18483 gub. mińskiej. W roku 1860 liczył 5844 mieszkańców.
Wybudowany na górze, która ad się z innemi wzgórzami. a urwisku zwaliska zamku, fundowanego w XHI wieku przez litewskiego księcia Erdźwiłła. Obecnie pozostały od zamku tylko dwie baszty. Na jednej z tych baszt znaczne dotychczas na ścianach są miejsca, gdzie się poczynały dwa wyższe piętra wieżowych komnat; na rogu zaś pozostały szczątki wązkiego kurytarza i murowanych w nim schodów. W tej baszcie na dole jest ciemny otwór do podziemnego lochu. Jest mniemanie, że loch ten ciągnie się na trzy, czy cztery mile pod ziemią, aż do Świtezi, czy do jakiegoś zamku, którego i śladu dziś nie pozostało. Na drugim wzgórzu wznosi się storożytna fara fundacji Witolda, początkowo drewniana, wymurowana W 1719-—1726 Fr. kosztem seminarjum duchownego wileńskiego i konsekrowana: w 1776 r. przez biskupa Zółkowskiego, pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, od r. 183% filja parafjalnego po-Dominikańskiego kościoła. Kościół posiadał piękne obrazy i miał trzy dzwony, z których największy ważył pudów 50 o głosie wybornym i potrzebował 8 ludzi do jego poruszania. Na chórze były dwa kotły miedziane. Kościół zamykał się zamkiem angielskiej roboty, który kosztował 100 talarów. W kościele zachował się pomnik marmurowy, wzniesiony przez Jana Rudominę, kasztelana. nowogródzkiego, jego dziewięciu towarzyszom broni, poległym w bitwie pod Chocimem 1621 r. z turkami. Widać na nim 9 klęczących rycerzy bez głów, a pod spodem napisane nazwiska: Wieliczko, Wojno, Mogielnicki, Tyszkiewicz i inni, a przy nich klęczy na przodzie i modli się za ich duszę z różańcem w ręku Rudomina-Dysiatyn. Na cmentarzu koło fary w początku w. XIX jeszcze stałą drewniana figura Jana Nepomucena. Trzecie wzgórze zowie się górą Mendoga. Na niem był cmentarz, a 1810 r. stała jeszcze murowana kapliczka. Do 1863 r. w Nowogródku było gimnazjum, pensja żeńska prywatna, oraz odbywały się co rok w marcu kontrakty, na które licznie zjeżdżało się obywatelstwo. W Nowogródku były kościoły: Jezuitów, Bonifratrów fundacji Kaźmierza Leona Sapiehy, Bazyljanów, zbudowany w 1620 r. przez podko-" morzego nowogródzkiego Adama Chreptowicza, przerobiony w r. 1860 na cerkiew prawosławną, Borysa i Gleba, Franciszkanów, zabrany na cerkiew w 1845 F., Dominikanek, skasowany w 1863 r. i Dominikanów, obecny kościół parafjalny, fundacji wojewody wileńskiego Karola Chodkiewicza. Przy kościele Dominikanów były szkoły, do których uczęszczał nasz wieszcz Adam Mickiewicz. Do pamiątek Nowogródka należy istniejący dotąd dom, będący niegdyś włąsnością ojca Adama Mickiewicza. i przez niego wystawiony, w którym mieszkali stale po śmierci jego rodzice i w którym sławny poeta. mieszkał od niemowlęcia aż do ukończenia nauk w nowogródzkich szkołach. Obecnie dom ten należy do adwokata przysięgłego T. Dąbrowskiego.
Do powstania w nowogródzkim powiecie było 16 kościołów, obecnie pozostało tylko 6, mianowicie: 1) we Wsielubiu, 2) w Worończy, 3) w Nowej Myszy, 4) w Kroszynie, 5) w Darewie i 6)
w Połoneczce, zaś zkasowane zostały: 1) w Nichniewiczach, 2) w Starojelnej, 3) w Horodyszczu, 4) w Mirze, 5) w Iszkołdzi (arjański), 6) w Snowie, 7) w Stołowiczach, 8) w Krzywoszynie, 9) w Swojatyczach i 10) w Zadwiei.
Nowosiółki, znaczne dobra w pow. oszmiańskim, gub. wileńskiej, niegdyś własność łącznie z Żupranami ks. Radziwiłłów, potem po kądzieli przeszły w dom hr. Hutten - Czapskich. Wspaniały pałac rezydencjonalny, zresztą bardzo świeżej daty, lasy już silnie zniszczone. Od Zupran wiorst 4, od st. Soły wiorst 11. Obecnie własność Ad. hr. Czapskiego.
Nowy Dwór, m-ko pow. lidzkiego, Lida w. 56, st. kol. Pet.-Warsz.
Porzecze w. 28. Narb. (VIII, 13) po raz pierwszy wspomina pod r. 1440 w opisaniu wjazdu Kazimierza Jagiellończyka do Litwy. Dawniej st-wo niegrodowe nowodworskie za czasów Zygmunta Starego zostawało w dzierżawie biskupów wileńskich; w r, 1766 Ignac. Gonseckiego, później Romera. M-ko Nowy Dwór otrzymało prawo magdeburskie na mocy przywileju króla Augusta II r. 1720. Kościół paraf. pod wezw. Wniebowzięcia N. M. P.- założony przez Czółgina roku 1480, odnowiony przez Półjanowskiego r. 1749. Królowa Bona r. 1547 nadaje mu na fundusz młyn, co r. 1597 potwierdza Zygmunt NI, a r. 1670 Michał Altarja przy kościele fundacji ks. Wojciecha Kryczkowskiego z r. 1594 posiadała wieś Rohacze. R. 1860 m-ko ma mieszkańców 501, r. 1897—822, obecnie 977. Mieszczanie mają tu swój zarząd, posiadają ziemi dz. 303, trudnią się prawie wyłącznie gospodarką rolną. W ogóle byt ludności miejscowej biedny.
Nowy Dwór, m-ko nad dopływem rz. Babia w pow. sokólskim, gub. grodzieńskiej, o 20 w. od Grodna, 26 od Sokółki i 16 w. od Kuźnicy. Około 1600 mieszkańców. Cerkiew, szkoła elementarna, parafjalny kościół pod wezw, Jezusa Chrystusa i kaplica na cmentarzu.
Nowy Dwór, m-ko nad rz. Miedziołanką, blisko źródeł Rosi, w pow. wołkowyskim przy drodze z Prużan do Wołkowyska; Ludności około 1300. Brzydka i dzika miejscowość. Cerkiew parafjalna.
Nurzec, rzeka, bierze początek w puszczy Białowieskiej koło m-ka Kleszczele w pow. bielskim i'na przestrzeni 25 w. stanowi granicę gub. grodz. od Król. Polskiego. Wpada z prawego brze- (Oeczuna, m-ko i dobra w pow. sieńskim, gub. mohylowskiej, 42 w. od Sienna i ludności liczy około 800 mieszkańców. Dwie cerkwie drewniane, szkółką ludowa, zarząd gminay, dwa młyny wodne. Niegdyś należała do Sapiehów, w końcu w. XVIII nabyła przez Nitosławskich. Dobra z dworem imurow. przy samem m-ku liczą około 3500 dz. obszaru oraz około 1000 dz. nieużytków. Obecnie jako wiano, Obczula przeszła do rodziny Jastrzębskich.