Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Часть I. Общая: оригинал

Общая часть справочника Н. Роубы: границы описания, прошлое края и воеводства, статистика, пути сообщения, природные богатства; издание, с. 3 и далее. Польский текст издания.

Скан: разворот 3, с. 3

Granice „Przewodnika”.

Nasz „Przewodnik” ma służyć źródłem podręcznem dla skromnych wiadomości, dotyczących Litwy i Białejrusi — wiadomości historyczno-geograficznych. I nawet nie dla Litwy i Białejrusi, jeno dla sześciu gubernji, wchodzących w skład Państwa Rosyjskiego, które są przecież, lubo nie w całości, i powyżej wymienionemi dzielnicami, etnograficznie odrębnemi. Boć chyba nie potrzeba dowodzić, że nie może tu być mowy o całości Litwy, gdyż do tego należałoby jeszcze zająć część Prus Książęcych oraz spory szmat gubernji suwalskiej z Królestwa Polskiego. Jak niemniej i z tej Białejrusi trzebaby wykreślić spore wycinki, np. z Podlasia, na rzecz ziem etnograficznie polskich.

O badania etnograficzne nam w danym razie nie chodzi, więc bierzemy jednostki administracyjne, jak one są obecnie i na tem tle kreślimy tkankę zgromadzonych wiadomości.

Z powyższych sześciu gub. trzy pierwsze, t. j. wileńską, kowieńską i grodzieńską nazywamy zazwyczaj Litwą, trzy zaś ostatnie — t. j. mińską, witebską i mohylowską — Białorusią. Dla wszystkich jednak sześciu Wilno jest niewątpliwie środowiskiem, gdzie się skupiają wszystkie nici życia Litwy i Białejrusi.

Przewodnik tedy ma służyć dla 6 gubernji: wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, witebskiej i mohylowskiej.

Gubernje te dzielą się na następujące powiaty:

GubernjaPowiaty
Wileńskawileński, trocki, lidzki, święciański, oszmiański, dziśnieński, wilejski
Kowieńskakowieński, poniewieski, rosieński, telszewski, szawelski, wiłkomierski, jezioroski
Grodzieńskagrodzieński, sokólski, białostocki, bielski, brzeski, kobryński, prużański, wołkowyski

Скан: разворот 4, с. 4-5

GubernjaPowiaty
Grodzieńska (ciąg dalszy)słonimski
Mińskamiński, nowogródzki, słucki, piński, mozyrski, rzeczycki, bobrujski, ihumeński, borysowski
Witebskawitebski, połocki, lepelski, drysieński, dyneburski, rzeżycki, lucyński, siebieski, newelski, horodecki, wieliski
Mohylowskamohylowski, orszański, sieński, horecki, mścisławski, czausowski, czerykowski, klimowicki, homelski, rohaczewski, bychowski

Przeszłość Litwy i Białejrusi.

W ogólnym składzie Rzeczypospolitej od czasu Unji lubelskiej (1569 r.) ziemie, zamieszkałe przez tubylcze ludy litewski i białoruski, stanowiły Wielkie Księstwo Litewskie, prowincję autonomiczną, posiadającą własnych dygnitarzy i własne prawodawstwo, złączoną węzłem federacyjnym z Polską.

Kraj ten około sto mil, od granic ziemi Pskowskiej na północy do Wołynia na południu i tyleż od granic ziemi Smoleńskiej na wschodzie do Połągi nad Bałtykiem długi i szeroki, przecięty ukośnie szerokim pasem gęstych jezior, przecinają cztery wielkie rzeki: Niemen, Dźwina Zachodnia, Dniepr i Prypeć. Z tych trzy pierwsze znane już były w starożytności pod nazwami: Chronos (Niemen), Rubon (Dźwina) i Borysthenes (Dniepr).

Główną jednak arterją Litwy jest Niemen, biorący początek w powiecie ihumeńskim, a wpadający do morza Bałtyckiego już w granicach Prus. Z dopływów, do systemu wodnego Niemeńskiego należących, rzeka Berezyna (mniejsza od Berezyny, wpadającej do Dniepra) zaczyna się w okolicach Bohdanowa w pow. oszmiańskim i, przecinając lasy Wiszniewskie, wpada do Niemna między Mikołajewem a Delatyczami; Szczara wypływa z bagien poleskich i wyżej Mostów łączy się z Niemnem; Merecz, rzeka bystra i przezroczysta, wynurzywszy się z lasów Wialbutowa w pow. oszmiańskim, wpada do Niemna pod miastem Mereczem; Strawa, ukazując się blisko jezior Trockich, krótkim swym biegiem skrapia żyźniejsze okolice powiatu trockiego i niknie w Niemnie między Rumszyszkami i Dorsuniszkami; wartka Wilja (Neriżs po litewsku) ma swoje źródło w bagnistych lasach, ciągnących się od Borysowa wzdłuż Berezyny pod wsią Szylińcami i w Kownie łączy się z Niemnem. Za Kownem Niemen przyjmuje do siebie Niewiażę, która, wypływając z żyznych równin powiatu wiłkomierskiego, oddziela Zmudź od województwa Trockiego, Dubissę, zaczynającą się w pow. szawelskim, Szeszupę, Mitwę i Jurę, które wpadają doń blisko już granicy pruskiej.

Dźwina Zachodnia, zaczynając się po za granicami województwa Witebskiego, płynie środkiem jego i województwa Połockiego, a następnie, rozgraniczając Inflanty Polskie od Litwy, a Księstwo Kurłandzkie od dalszych Inflant, wpada pod Rygą do morza Baltyckiego. Piękna ta rzeka, rybna i spławna, przybiera do siebie w różnych miejscach liczne strumienie, z których znaczniejsze są: Widźba, Łycząca się z Dźwiną pod Witebskiem, Łuczosa, Uła, Obola, Połota. wpadająca do Dźwiny pod zamkiem Połockim, Dzisna, Dryssa, Druja.

Dniepr, w głębi Rosji biorąc swój początek, przepływa przez dawne województwa Mścisławskie i Mińskie i toczy dalej swe fale przez żyzne równiny Ukrainy. Znacznym jego dopływem z lewego brzegu w obrębie W. Ks. Litewskiego jest Soż, równolegle prawie płynący od Mścisławia przez powiaty mohylowski, rohaczewski i rzeczycki. Z prawej strony wpada do Dniepru powyżej Rzeczycy Berezyna, mająca swe źródło w Jasach Borysowskich opodal miasteczka Berezyny. Dalej łączy się z Dnieprem jedna z najznaczniejszych rzek W. Ks. Litewskiego, Prypeć, która swą wielkością i obfitością dopływów, zdaje się, tworzyć osobny system wodny. Na początku nazywana Strumieniem, wysączywszy się z błot ziemi Chełmskiej pod miastem Hołownem, niedaleko Lubomli, zabiera z lewej strony rzekę Pinę i odtąd przybiera nazwę Prypeci, następnie zagarnia z tegoż boku Jasiołdę, Słucz i Ptycz; z prawej zaś strony Turję, Styr i Horyń. Zaczynając od Ratna do Pińska i dalej do Mozyrza, przepływa Prypeć całą tę płaszczyznę, która od północy Litewskiem, a od południa Wołyńskiem Polesiem się nazywa i poniżej Czarnobyla wpada do Dniepru.

Ostatnia wielka rzeka, która od granic Małopolski sam kraniec prowineji Litewskiej w województwie Brzesko-Litewskiem przecina, jest Bug. Źródła jego sa aż w Rusi Czerwonej. Pod Brześciem Bug przyjmu'e do siebie wody Muchawca, a pod Serockiem wpada do Narwi.

Obfitość rzek i jezior oddawna zachęcała przemyślnych obywateli W. Ks. Litewskiego do kopania spławnych kanałów wodnych. Istnieje dotąd kanał z jeziora Sporowskiego do m. Bezdzieża w Kobryńskiem. Za Stanisława-Augusta wykopany został kosztem skarbowym za 40.000 dukatów kanał, zwany Królewskim, Brzeskim lub Rzeczypospolitej, 10 mil długi, który połączył Pinę, wpadającą do Prypeci, z Muchawcem, dopływem Bugu, a tem samem Baltyk z morzem Czarnem. Prawie jednocześnie> Michał Ogiński, hetman wielki litewski, przez wykopanie własnym kosztem siedmiomilowego kanału (zwanego kan. Ogińskiego). połączył Jasiołdę, dopływ Prypeci, ze Szczarą, uchodzącą do Niemna, „Był jeszcze i czwarty stary kanał, zwany Batowym lub Publicznym, a ine z jeziora Turskiego od źródeł Prypeci do Mochawca kierowany. Wreszcie do najmłodszych należy kanał Windawski, rozpoczęty w r. 1826 ' i w pięć lat później zaniedbany. Miał on połączyć Niemen z Baltykiem, z pominięciem Królewca.

Скан: разворот 5, с. 6-7

Chociaż Ruś południowa wcześnie, bo od czasu Gedymina i Olgierda, hołdowała Litwie, a dzielnice: kijowska, wołyńska, bracławska i inne, już w dobie Rzeczypospolitej rządziły się statutem litewskim, to jednak w skład terytorjum W. Ks. Lit. wchodziło tylko 11 prowincyj, mianowicie województwa: wileńskie, trockie, mińskie, nowogródzkie, brzeskie, mścisławskie, smoleńskie, witebskie, połockie, inflanckie i księstwo Żmudzkie. Wszystkie one zajmowały przestrzeni mniej-więcej 9.900 mil kwadratowych.

Niezależnie od nazw urzędowych weszły do mowy potocznej nazwy z charakterem etnograficznym. Tak np. województwa: połockie, witebskie, mścisławskie i część mińskiego, zaczęto w wiekach ostatnich nazywać Białorusią. Województwo zaś nowogródzkie i strony grodzieńskie, po PodJasie, nazwano Rusią Czarną. Bagniste dorzecze Prypeci, zajmujące większą część województwa brzeskiego, część wschodnią nowogródzkiego, południową mińskiego i północną wołyńskiego, zowie się Polesiem. Część południowa księstwa Źmudzkiego, położona w klinie między Niemnem, Prusąmi i Szeszupą, zwała się „traktem Zapuszczańskim”, Herb W. Ks. Lit., zwany „Pogonią”, przedstawia w polu czerwonem, pod mitrą książęcą, jeźdźca w zbroi i hełmie, z mieczem do cięcia podniesionym, i tarczą, na której dwa krzyże złote w jeden spojone. Koń pod nim biały, rozpędzony, okryty czaprakiem czerwonym, długim prawie do kopyt, z potrójną złotą frendzlą.

Prócz tego był jeszcze inny herb Litwy, a właściwie domu Jagiellonów, zwany Kolumnami, przedstawiający trzy Żółte słupy Z podstawą, w czerwonem polu.

Województwo Wileńskie, rdzenna dzielnica Litwy, ustanowione od r. 1418, czyli od pierwszej unji horodelskiej, graniczyło na północy i półn.-zachodzie--z Semigalją i województwem trockiem; na zachodzie z woj. trockiem; na południe—z woj. nowogródzkiem, przypierając do. Niemna; na wschodzie—z woj. mińskiem i połockiem. Liczyło powiatów 5: wileński, oszmiański, lidzki, wiłkomierski i brasławski. Miało herb Pogoń białą w polu czerwonem. Miastem stołecznem było Wilno; inne znaczniejsze: Oszmiana, Lida, Wiłkomierz, Brasław i Zołudek.

Województwo Trockie iniało początek razem z woj. wileńskieni w r. 1413, od pierwszej unji; herb: biała Pogoń w czerwonem polu. Graniczyło na północy z Semigalją, na zachodzie z ks. Źmudzkiem, Prusami i woj. podlaskiem, opierając się o rzekę Narew i województwo brzeskie; na wschodzie z wojew. nowogródzkiem i wileńskiem. Miało powiatów 4: trocki, grodzieński, kowieński i upieki. Miasta ważniejsze: Grodno, Kowno, Troki, Upita, Białystok, Swisłocz, Skidel, Lipsk, Merecz, Olkieniki, Olita, Choroszcza, Wigry.

Województwo Mińskie, ziemia krywiczańska, zhołdowana Litwie za Gedymina, powstało w r. 1569, czyli od unji lubelskiej. Miało herb:

Pogoń cielistego koloru w polu białem. Graniczyło na północ z woj. połockiem i witebskiem, na zachodzie z woj. wileńskiem i nowogródzkiem, na południu z woj. brzeskiem i kijowskiem, na wschodzie z Ukrainą moskiewską, opierając się o Dzisnę i woj. mścisławskie. Miało powiatów 3: miński, mozyrski i rzeczycki. Ważniejsze miasta: Mińsk, Radoszkowicze, Kojdanów, Ihumeń, Borysów, Raszów, Doktryn, Mozyrz, Rzeczyca.

Województwo Nowogródzkie, niegdyś dzielnica księstwa wołyńskiego, do r. 1500 była namiestnictwem, odtąd przybrało miano woje - wództwa. Miało herb: Pogoń biała w polu czerwonem. Składało się z 3 powiatów: nowogródzkiego wraz z księstwem słuckiem, słonimskiego i wołkowyskiego. Graniczyło na północy z województwami mińskiem i wileńskiem; na zachodzie z pow. grodzieńskim woj. trockiego, na południu 7 pow. pińskim woj. brzeskiego, na wschodzie z powiatami mozyrskim i rzeczyckiu. woj. mińskiego, zajmowało przestrzeni około 900 mil kw. Ważniejsze miasta: Nowogródek, Słuck, Nieśwież, Kopyl, Hłusk, Mir, Lubcz, Kleck, Zdzięcioł, Słonim, Różana, Wołkowysk, Wołpa.

Województwo Brzesko-Litewskie, dawna dzielnica księstwa wołyńskiego, zagarnięta przez Gedymina około 1316 r., ukonstytuowane od unji lubelskiej, miało herb Pogoń białą w polu czerwonem z rycerzem, przybranym w barwy błękitne. Dzieliło się na 2 powiaty: brzeski i piński. Graniczyło od północy z pow. mozyrskim w. mińskiego, z ks. słuckim, woj. nowogródzkiem, oraz pow. grodz. woj. trockiego; od zachódu z ziemiami: bielską, drohicką i miełnicką woj. podlaskiego i woj. lubelskiem; od południa z ziemią chełmską i woj. wołyńskiem; od wschodu z pow. owruckim wojew. kijows. Ważniejsze miasta: Brześć-Lit., Wysokie-Lit., Prużana, Kobryń, Biała, Włodawa, Kodeń, „Pińsk, Dawidgródek, Kożangródek, Łachwa, Łunin, Turów.

Województwo Mścisławskie, niegdyś dzielnica kniaziów Rurykowiczów, za Olgierda już Litwie hołdująca, utworzone w r. 1569, miało herb: Pogoń biała w polu czerwonem na żółtej chorągwi. Od północy graniczyło z wójewództwem smoleńs., z pow. orszańs. wojew. witebskiego; od zachodu i południa z powiatami: mińskim i rzeczyckim wojmińskiego; od wschodu z gub. białogrodzką, należącą do posiadłości Moskwy. Znaczniejsze miasta: Mścisław, Mohylów, Czeryków, Bychów.

Województwo Połockie, część dawnego obszernego księstwa połockiego, zhołdowanego Litwie w w. XIII, graniczyło na północy z posiadłościami W. Ks. Moskiews., od zachodu z Inflantami i woj. wileńs., od południa z w. mińskiem, od wschodu z woj. witebs.; miało zawierać około 1.000 mil kw. Województwem już było w 1500 r., lecz pew. niej się ukonstytuowało od r. 1569, miało herb: Pogoń w białem polu.

Województwo Witebskie, dzieliło się na 2 powiaty: witebski i orszańs., od woj. smoleńs. w r. 1667 dołączony; graniczyło na północy z ziemią pskowską, na wschodzie z ziemią smoleńską i woj. mścisławskiem, na południu z pow. mińskim woj. mińs., na zachód z województwami: mińskiem i połockiem.

Województwo Smoleńskie, niegdyś dzielnica książąt ruskich, zhołdowana Litwie przez Witolda, miało herb: złotą laskę na chorągwi czerwonej w polu szarem. W r. 1667 zostało ustąpione na mocy traktatu Andruszewskiego Moskwie w znacznej części, mianowicie, oprócz okręgów siebieskiego, newelskiego i orszańskiego. Województwo składało się z powiatów: smoleńskiego i starodubowskiego.

Скан: разворот 6, с. 8-9

Księstwo Żmudzkie, dolna kraina historycznej Litwy, niegdyś obszerne i posiadające udzielnych książąt, w w. XIII już zhołdowane władcom pokrewnej sobie Litwy; jako dzielnica całkiem uporządkowana występuje od r. 1569; miało herb: Pogoń białą z jednej strony, a z drugiej Czarnego Niedźwiedzia w polu czerwonem. Graniczyło od północy z ks. Kurlandzkiem, od wschodu i południa z woj. trockiem, dosięgając źródeł rzeki Lepony, za Wierzbołowem; od zachodu z Prusami elektoralnemi po rzece Szeszupie i dalej linją ku Memlowi, oraz paromilową przestrzenią z morzem Baltyckiem. Zawierało 23 powiaty, mianowicie: berżański, berżyniański, dyrwiański, ejragolski, godejński, jaszwojński, korkleński, korszewski, kroski, pojurski, połągowski, płotelski, retowski, rosieński, szadowski, twerski, telszewski, użwencki, wendziagolski, wieszniański, widuklewski, wiklijski i wieloński. Stołecznem miastem były Miedniki, późniejsze Wornie z rezydencją biskupią. Inne ważniejsze miasta: Wierzbołów, Władysławów, Wielona, Ejragoła, Kiejdany, Rosienie, Widukle, Twery, Retów, Szawle, Płungiany, Użwenta, Telsze, Kretynga, Połąga, Płotele i inne. Terytorjum obecnej Zmudzi po zaborze w r. 1795, przechodząc rozmaite rozgraniczenia i zawarłszy się od r. 1845 w gub. kowieńskiej, całkiem się zmieniło przez dołączenie do niej z jednej strony części dawnych województw trockiego i wileńskiego i odcięcie do Królestwa Kongresowego, mianowicie do województwa augustowskiego (dziś gub. suwals.) całej przestrzeni po rzekę Niemen, prawie od Kowna aż po za Jurborg, do granicy pruskiej.

Województwo Inflanckie. Kraj, przez polaków nazywany Inflantami, po łacinie Livonia, po niem. Liefland, po łotews. Widzemme, obejmował przestrzeń mil kwadr. 1.092 i graniczył na północ z położoną przy zatoce Fińskiej Estonją, na wschód z jeziorem Pejpus, ziemią Pskowską i woj. połockiem, na południe z Kurlandją i Semigalją, na zachód z morzem Baltyckiem, Granicę Inflant południową od Kurlandji, począwszy od Drui, stanowiła na długości około mil 30 rzeka Dźwina. Lud tej krainy, zwłaszcza ku południowi nąd rzekami Dźwiną i jej dopływem Ewiksztą, jest szczepem litewskim i ńosi nazwę łotyszów.

Inflanty były przedmiotem ciągłych wojen pomiędzy Rzeczpospolitą a sąsiedniemi mocarstwami, przechodziły też rozmaite koleje. Dnia 28 listopada 1561 r. w Wilnie, mistrz Kettler aktem uroczystym poddał dobrowolnie Inflanty królowi Zygmuntowi Augustowi. Tegoż roku na sejmie grodzieńskim Zygmunt August. stwierdził wiekuistą unję In- Hant z Litwą, nadając tymże przywilejem ziemi inflanckiej tytuł księstwa i herb: gryfa białego, w czerwonem polu, z koroną złotą na głowie, trzymającego miecz dobyty u podniesionej nogi prawej i mającego na piersi związane litery imion królewskich S. A. Krwawa i długa;wojna z Moskwą i Szwecją zakończyła się stanowczem zwycięstwem Stefana Batorego. Po traktacie r. 1582, Inflanty podzielono na 3 województwa: Derpskie czyli Dorpackie, Wendeńskie i Parnawskie. Za Jana- Kazimierza Inflanty zagarnęła Szwecja. Traktat Oliwski r. 1660 zwrócił Polsce tylko południowy kraniec Inflant, między Dźwiną, Ewiksztą i województwem połockiem położony. Z ogólnej przestrzeni Inflant, 1.092 mil kw. wynoszącej, pozostała przy Rzeczypospolitej mniej-więcej część ich piąta, na 209 mil kw. obliczana; resztę zatrzymała Szwecja. Sejm warszawski 1677 r. zrobił ostateczną ordynację Inflant polskich, nadając im tytuł księstwa i województwa. Tak ukonstytuowane województwo graniczyło od północo-wschodu z ziemią Pskowską, a od południowschodu z woj. połockiem, od południa i zachodu z Kurlandją przez Dźwinę; ścianę zaś północno-zachodnią stanowiły Inflanty szwedzkie. W województwie tem nie było już powiatów, tylko 4 t. zwane trakty, biorące swoje nazwy od starostw i zamków, a mianowicie: dyneburski, rzeżycki, lucyński i marienhauski.

W czasie podziałów Rzeczypospolitej i później, granice pojedyńczych dzielnic ciągłe się zmieniały, stosownie do woli nowego rządu; to też i województwa litewskie podlegały także nieustannym przemianom terytorjalnym, póki się nie ustaliły granice gubernij takie, jakie dziś widzimy. W r. 1795, zaraz po ostatnim zaborze, cesarzowa Katarzyna kazała utworzyć z województw: wileńskiego, trockiego, nowogródzkiego i księstwa żmudzkiego dwie gubernie: wileńską i słonimską. W skład pierwszej wchodziło całe księstwo żmudzkie, z częścią województwa wileńskiego, a stolicą było Wilno; słonimską zaś gubernję składały ziemie, odcięte od województw: nowogrodzkiego, brzeskiego, wileńskiego i trockiego, mianowicie powiaty: słonimski, nowogródzki, wołkowyski, lidzki, brzeski, kobryński, prużański i grodzieński, a stolicą jej był Słonim. W r. 1796, na mocy ukazu cesarza Pawła z d. 12 grudnia, obie te gubernie złączono w jedną, pod nazwą gubernji litewskiej; atoli 5 lat tylko trwały jej granice, gdyż w r, 1801 cesarz Aleksander I rozkazał ją rozdzielić znów na dwie: wileńską i grodzieńską, jednak z zostawieniem im tytułu gubernji litewskich. Słonim wówczas, stawszy się miastem powiatowem, przeszedł do gub. grodzieńskiej, a Grodno zamianowano gubernjalnem. Jakkolwiek do r. 1840 zachodziły nieznaczne zmiany terytorjalne, istniały wszakże dwie powyższe. gubernje litewskie, lecz w tym czasie z woli cesarza Mikołaja I odjęto im nazwę litewskich, a w r. 1843 zmieniły się nawet zupełnie ich granice przez utworzenie gub. kowieńskiej z księstwa Zmudzkiego i rozmaite dokonane zmiany graniczne w innych gubernjach byłego W. Ks. Lit.

Nieco statystyki oraz danych porównawczych.

Źródła urzędowe dostarczają nam następujących danych, dotyczących przestrzeni i zaludnienia 6-ciu gub. Litwy i Białorusi:

Скан: разворот 7, с. 10-11

GubernjaPrzestrzeń, □ w.Ilość ludności
wileńska37,371.31,842,346
kowieńska35,711.91,707,558
grodzieńska33,9791,734,695
mińska78,502.32,626,294
witebska39,7081,740,700
mohylowska42,218.72,099,417
W 6-iu gub.267,491.211,746,010 osób

Rosja Europejska obejmuje na ogół przestrzeni 5,047,297 □ w. Zatem Litwa i Białoruś w stosunku do całości państwa stanowią niewiele więcej nad 5%.

W rzędzie zaś czterech odrębnych pod względem etnograficznym dzielnic Państwa, Litwa i Białoruś zajmują przedostatnie miejsce, bo:

DzielnicaPrzestrzeń, □ w.
Kaukaz411,589
Finlandja286,042
Litwa i Białoruś267,491.2
Królestwo Polskie111,554

Litwa i Białoruś tedy, przy rozległości nieledwie dwa i pół raza większej od Królestwa Polskiego, mają ludność prawie tę samą, co najlepiej świadczy o wyższości kultury i zamożności Królestwa Polskiego.

A teraz wyraźmy tę przestrzeń ogólną Litwy i Białorusi w kilometrach kwadrat., abyśmy mogli zrobić kilka porównań z państwami Europy Zachodniej.

Litwa i Białoruś mają 305,704.2 kilom. kwadrat.

PaństwoObszarLudność
Anglja Europejska314,33941,976,827
Prusy348,65834,472,509
Włochy286,68233,476,117

Widzimy tedy, iż Litwa i Białoruś obszarem są bardzo zbliżone do powyższych trzech państw pierwszorzędnych, lecz z drugiej strony jakże bardzo im ustępują pod względem gęstości zaludnienia, zamożności i wysokości kultury.

Lecz wróćmy ponownie do źródeł urzędowych. Źródła te podają następującą ilość polaków:

GubernjaIlość polaków
wileńska152,911 osób
kowieńska153,684
grodzieńska175,205
mińska78,636
witebska59,184
mohylowska20,994

Zatem na Litwie i Białorusi 640,614 polaków.

Jednocześnie te same źródła urzędowe podają na ogół ludność 2ydowską na Litwie i Białorusi w liczbie 1,650,000 osób, czyli że żydów jest tu przeszło dwa i pół raza więcej, niżli polaków.

Lubo ilość polaków wydaje się nam znakomicie zamałą, to przecież zestawienie obu ilości powyższych daje jeden i nader>ważny efekt: oto wyjaśnia w sposób jaskrawy straszną niemoc ekonomiczną żywiołów polskich we wszystkich gałęziach gospodarki krajowej, przemysłu i handlu.

Drogi komunikacyjno-lądowe i wodne.

Litwa i Białoruś są, względnie do całego obszaru Rosji, znakomicie lepiej uposażone w komunikacje lądowe, więc przedewszystkiem w koleje żeJazne. Mniejsza o przyczyny, co się na to składają: owe strategiczne koleje żelazno służą przecie, choć ubocznie, sprawom handlu i przemysłu krajowego. Zarówno w stosunku do obszaru jak i zaludnienia Litwa i Białoruś o wiele lepiej tedy są opatrzone w koleje żelazne, niżli olbrzymie przestrzenie północne, wschodnie, a nawet i południowe państwa.

Niemasz tu więc kolei lokalnych, krom jednej jedynej, t. zw. podjazdówki „Poniewież-Swięciany-Berezwecz”, liczącej 255 wiorst, natomiast przecinają olbrzymie magistrale, na większej lub mniejszej przestrzeni. Tak naprzykład najstarsza z kolei Warszawsko-Petersburska, bieży przez Litwę i Białoruś w linji głównej od st. Łapy do Korsówki na przestrzeni 520 wiorst, a krom tego daje bocznicę od Wilna do Kowna w kierunku do granicy pruskiej. (Wierzbołowa). Kolej Libawo- Romeńska przecina Litwę i Białoruś od północn. wschodu na zachód na olbrzymiej przestrzeni 791 wiorst, licząc od st. Łusza do st. Terechówka. Koleje Poleskie z odnogami ciągną jeszcze na większej przestrzeni, wreszcie ostatnia duża linja kolejowa, Siedlce-Bołogoje wkracza w granice Litwy już od stacji „Platerowo” (g. grodz.) i przecina kraj cały, wybiegając aż po za Newel (gub. witebsk.).

A tem się bynajmniej jeszcze nie wyczerpuje spisu kolei, przecinających Litwę i Białoruś; wystarczy choćby wspomnieć takie linje jak: Rysko-Smoleńska, Windawsko-Moskiewska, Brzesko-Moskiewska i Żłobin-Petersburg.

Gorzej znakomicie przedstawia się sprawa dróg bitych na Litwie i Białorusi. Mamy tu do zanotowania tylko dwie większe linje, a mianowicie: szosę z Petersburga do Warszawy. która przecina Litwę i Białoruś od st. Mirałki na pograniczu gub. pskowskiej do Kowna; i druga, wiodącą od Brześcia na Słuck i Bobrujsk do Mohylowa. Po za tem jest nieco więcej dróg bitych w gub. kowieńskiej na pograniczu z Kurlandją, zaś w ostatnich czasach podjęto robotę kilku szos w okolicach Wilna; co przecież jest kroplą w morzu. Stan zaś naszych t zw. gościńców i dróg bocznych pozostawia jeszcze bardzo wiele do: ży_ czenia, zarówno w gub. (trzech), gdzie już od Jat kilku jest wprowadzone ziemstwo, jak i w trzech pozostałych (w generał-gubernatorstwie).

Скан: разворот 8, с. 12-13

Natomiast Litwa i Białoruś mają olbrzymią sieć wód na całej przestrzeni, stąd więc i nader liczne, lubo niezbyt stałe, komunikacje wodne. Lecz i tu są braki i braki nader poważne; wszystkie większe rzeki, krom Dniepru i jego dopływów, a więc Dźwina, Niemen i Wilja mają w swych korytach bądź to zawały kamienne, „rapami” zwane (rafami), bądź to pojedyńczo sterczące, ogromne i liczne głazy, a obok tego bywają i mielizny. Skutkiem tego ruch parowców jest względnie mały, a spław coraz bardziej ogranicza się do materjałów leśnych i odbywa się najpospoliciej na tratwach (płytach).

To wszakże, co jest złem i niewyzyskanem dzisiaj, może się stać dobrem i bardzo użytecznem jutro, przy nieco zmienionych na Jepsze warunkach i to stanowi poważny atut dla Litwy i Białorusi. To bogactwo wodnych dróg komunikacyjnych może w najbliższej przyszłości stać się źródłem znacznych korzyści ekonomicznych zarówno w stosunkach wewnętrznych jak i na zew nątrz-eksportowych.

Przyrodzone bogactwa kraju i drogi kultury.

Pod względem bogactw kopalnych Litwa i Białoruś stanowczo na” leżą do rzędu krajów najuboższych. Brak węgla kamiennego przesądza sprawę przemysłu fabrycznego, który tu tylko w wyjątkowych warunkach i gałęziach może się rozwijać; obok tego brak również wielu innych kopalin. Do niedawna jeszcze znane i funkcjonujące huty żelazne, jak w Wiszniewie, Nalibokach i in. zostały zamknięte z przyczyny wyczerpania rudy, Na olbrzymich przestrzeniach błotnistego Polesia jest wprawdzie i dziś ogrom żelaza, lecz w postaci takiej, iż jego wytapianie nie opłaciłoby kosztów przerobu.

Sama tedy przyroda niejako zakreśliła granice rozwoju kulturalnego Litwy i Białorusi, poniekąd nawet kreśli drogi na przyszłość. A odczytać je i pozwać nie trudno.

Litwa i Białoruś mają obszaru 29,691,524 dziesięcin.

Na tej olbrzymiej. przestrzeni ziem, względnie pozbawionej tak zdecydowanych nieużytków, jakie mają Prusy w pasach nadmorskich lub Anglja śród gór Szkocji, spotykamy najróżnorodniejszy dobór przestrzeni bardzo żyznych, srednio-żyznych i wreszcie małourodzajnych lub też nawet, uważanych ża nieużytki. Do tych ostatnich należą naprzykład olbrzymie przestrzenie błot, porosłych osoką, trzcinniakiem i wierzbołozą, wytrzebione puszcze leśne z gruntem lekkim, piasczystym, wreszcie olbrzymie przestrzenie wód w postaci jezior, rzek i strumieni, nie przynoszących żadnego lub dostatecznego dochodu, skutkiem zupełnego zaniedbania w kraju gospodarki rybnej.

Z drugiej zaś strony dotąd z Litwy i Białorusi czerpano pełnemi garśćmi z najpewniejszej tych krajów i najzasobniejszej spiżarni — z puszcz leśnych. Czerpały tysiące rąk i przez wieki całe, to też i tu już dno puste ostro przyświeca.

Gdy przeto trudno marzyć na Litwie i Białorusi o wielkim przemyśle fabrycznym, należy całe siły skierować na gospodarstwo rolne, na hodowlę koni i bydła, na urządzenie lasów, na osuszanie błot, na kulturę łąk, na zarybienie wód, na wieloliczny wreszcie przemysł mniej wytwórczy, jak raczej przerabiający. To krótki i istotny program.

Litwa i Białoruś mogą i powinny wyzyskać swe korzystne stanowisko, pomiędzy wewnętrznemi i wschodniemi przestrzeniami Rosji Kuropejskiej—z jednej strony, a sąsiedniemi Prusami z drugiej strony. Powinny one eksportować zagranicę nie materjały surowe, lecz ich przetwory: więc nie zboże, lecz masło, konserwy, konie; nie całe kloce odwiecznych sosen i dębów, nie tratwy całe, lecz już gotowe materjały, wyrobione zgodnie z potrzebami rynków zachodnich i t.d., i t. d.

Podobnież i w stosunku do wschodu. 'Tam zawsze pewny rynek będzie dla wszystkich rozpłodników w dziedzinie hodowli, dla nasion zbóż, roślin pastewnych i przemysłowych, dla całego mnóstwa drobnych wyrobów. przemysłu przerabiającego, a opartego na wzorach z zachodu.”

Nie tak źle jest tedy z Litwą i Białorusią, lecz przedewszystkiem należy wszystkim dobrze poznać swój kraj, a więc poznać jego warunki, jego ludzi i jego potrzeby.

Nasz „Przewodnik” robi pierwszy krok skromny w tym kierunku.