Заключение: оригинал
Заключение. С. 531-536. Польский текст издания.
Zakończenie
Dlaczego właśnie Podlasie było tym regionem, tak szczególnym dla historii całej Rzeczpospolitej, gdzie działy się rzeczy o znaczeniu ogólnopaństwowym? Jednym z powodów była odmienność prawna tego obszaru. Prawo polskie, którym posługiwała się szlachta ziemi bielskiej nadał 22 II 1501 r. wlk. ks. litewski1647.
I. T. Baranowski przed laty zwrócił uwagę na szczególną funkcję referendariatu podlaskiego. Pisał on: referendarz podlaski a raczej „referendarius causarum Podlasiensium”, był nie tylko referentem spraw podlaskich, lecz prowadził rozpoznane sprawy i wydawał wyroki, wespół z osobami „znającymi prawo”, przez króla delegowanymi. Do referendariatu podlaskiego przychodziły sprawy w apelacji od sądów ziemskich bielskich, brańskich, suraskich, mielnickich, drohickich, sądów podkomorskich bielskich, mielnicko-drohickich, sądów adwokackich wójtowskich wszystkich miast i miasteczek podlaskich. Co najdziwniejsze jednak, iż do sądów podlaskich referendarskich należały sprawy przychodzące w apelacji od sądów magdeburskich wszystkich miast WKL. W ten sposób referendariat podlaski miał szerszy zakres działalności, niż wskazywałaby jego nazwa, był najwyższą instancją dla wszystkich obywateli, cieszących się prawodawstwem zapożyczonym z Polski czy to ziemskiem podlaskiem, czy miejskiem magdeburskiem1648.
4 III 1569 r. w czasie obrad sejmu król wezwał trzech posłów podlaskich — Adama Kosińskiego, Mikołaja Bujnę i Kaspra Irzykowicza. Kanclerz oznajmił Podlasianom, że ziemie drohicka, mielnicka i bielska, które z dawna do Polski należały król postanowił ponownie przyłączyć do Korony Polskiej. Działo się to już po wyjeździe posłów litewskich. Okazało się, że poseł ziemi bielskiej, Irzykowicz odjechał już w przeddzień, w piątek 3 III, oświadczając, że nie jest już posłem, bo po wyjeździe Litwinów mandat jego ustał i nie chce być poczytywany przez panów litewskich za zdrajcę. Litwini pragnęli go przekupić, napominali, że jest z rodu Olechnowiczów.
Kosiński i Bujno dziękując królowi za obiecane łaski, urzędy prosili, aby dla swego bezpieczeństwa i honoru, słysząc pogróżki na się od Litwy, bośmy byli u nich zawsze w niemiłości, w fukaniu, a nie dufali nam panowie litewscy, jako jednych psów wystrzegając się musieliśmy się czuć. A też nie p. wojewodzie wileńskiemu, ani staroście źmudzkiemu służamy, jedno królowi polskiemu i samemu wlk. ks. litewskiemu i teraz nie czyje inne rozkazanie pełniemy i nie odjechaliśmy jako drudzy wiatrem, wszakoż prosiemy, aby to poszło autenticae, aby WKM złożył nam sejmik razem wszystkim powiatom trzem, na którym abyśmy już tę wolę WKM opowiedzieli braci i znowu wskok za dwie niedziele przyjechali. Odpowiedziano im, że jest to niemożliwe, bo gdyby Litwini przybyli na sejmik podlaski doszłoby do rozlewu krwi. Król nakazał już pisać mandaty w kancelarii koronnej do wszystkich starostów i urzędników ziem podlaskich, aby za dwa tygodnie, jeszcze na ten sejm lubelski przybyli i przysięgli wierność królowi i Koronie Polskiej. Kto nie przybędzie albo nie zechce przysięgać, temu odebrane zostaną urzędy, majętności, a w ostateczności będą karani gardłem. Posłowie podlascy usłyszawszy to oświadczyli, że muszą otrzymać poważną obronę, bo nie będzie po co do domu wracać z popiołem zmieszają nas.
5 Ш 1569 r. kazano posłom podlaskim zasiąść między posłami koronnymi. Nieobecny był Kasper Irzykowicz, który wyjechał, a drugi poseł ziemi bielskiej Teofil Brzozowski, (który był nieobecny w dniu 4 IIT) tłumaczył się, że inni posłowie podlascy także zamierzali być wówczas nieobecni. Posłano więc dwóch komorników, aby dogonili Irzykowicza — dwiema drogami wiodącymi na Podlasie — jednego na Lewartów, drugiego na Parczew1649.
5 Ш 1569 r. sejm lubelski podjął postanowienie o inkorporacji Podlasia do Korony Polskiej1650. Postanowienia te stały się podstawą do przeprowadzenia korekt w zakresie granicy Podlasia. 21 IV 1569 r. na tymże sejmie król Zygmunt August zatwierdził fundację miasteczka Wasilków, jak to określono położonego w ziemi podlaskiej, dokonując jednocześnie tłumaczenia dokumentu lokacyjnego z języka ruskiego na język polski. Sam dokument lokacyjny wystawiony przez tegoż króla Zygmunta Augusta w Grodnie 8 XII 1566 r. zaznaczał, że Wasilków położony był w puszczy grodzieńskiej1651. Może pretekstem do tej zmiany był fakt, że część gruntów miejskich wasilkowskich położona była za graniczną z Podlasiem rzeczką Sokołdką, gdzie też znajdowało się przedmieście wasilkowskieŚ.
Przeniesienie głównej siedziby władcy w miejsce ustronne, gdzie na decyzje monarsze wpływ mieli tylko najbliżsi politycy, w czasach, gdy kształtowały się nowożytne państwa nie było rozwiązaniem, które zastosował jedynie Zygmunt August. Znacznie powszechniej znany jest dużo późniejszy przykład Wersalu, gdzie król Ludwik XIII kazał wznieść w 1624 r. pawilon myśliwski, a ten przebudowano w 1634 r. W 1661 r. Ludwik XIV zlecił budowę w Wersalu nowego zespołu pałacowo-ogrodowego, który stał się główną jego siedzibą i najważniejszą rezydencją monarszą. Wersal od 1682 r. był nieoficjalną stolicą Francji. Pomysł budowy w Knyszynie i na północnym Podlasiu własnego dziedzictwa jagiellońskiego jest fragmentem wielkiego planu królewskiego wzmocnienia pozycji monarchy w państwie, ale też tendencji centralistycznych Zygmunta Augusta.
Na sejmie koronacyjnym król Henryk Walezy wbrew skargom i protestom nadał dobra knyszyńskie Janowi Zamoyskiemu. Był to akt godzący i burzący całą koncepcję poprzedniego władcy, który wraz ze swa matką, w oparciu o prywatną własność Knyszyna zbudował niezależne od królewszczyzn rozległe, prywatne, świetnie zagospodarowane i intratne dziedzictwo Jagiellonów. Zamoyski stał na stanowisku, że Knyszyn w niczym nie różni się od innych królewszczyzn i nie miał zamiaru respektować testamentu Zygmunta Augusta z 1571 r. Oddanie Knyszyna Zamoyskiemu w jaskrawy sposób1652 było sprzeczne z prawami spadkobierczyń dóbr własnych Zygmunta Augusta. 6 IV 1574 r. kazał dotychczasowemu zarządcy Stefanowi Bielawskiemu odstąpić Zamoyskiemu starostwo knyszyńskie wraz z zamkiem w Goniądzu. Ten objął włość knyszyńską 8 V 1574 r.” Doszło wówczas do walk
1653 pomiędzy Zamoyskim a Bielawskim. Anna Jagiellonka pisała 20 V w liście do siostry Zofii, że król Knyszyn dał Zamoyskiemu, który najechał wielkim gwałtem w 1000 koni, wybił, wygnał tego starostę, który to trzymał od króla nieboszczyka. Kiedy Bielawski udał się ze skargą na dwór J agiellonki, przyjaciele Zamoyskiego wypędzili żonę Bielawskiego z dwojgiem małych dzieci z Knyszyna do folwarku w Zabielu. S. Bielawski złożył wówczas pozew sądowy, a po ucieczce Walezego z Polski przy pomocy Anny Jagiellonki postanowił zbrojnie odebrać Knyszyn i zgromadził wojsko w Tykocinie. W sierpniu doszło do utarczki zbrojnej o Zabiele1654. Podstarości Zamoyskiego Stanisław Trojan bronił zabudowań rezydencji królewskiej w mieście oraz folwarku przy siole Krypnie. Wzniesiono wówczas nawet fortyfikacje służące obronie. Zapewne wówczas knyszyńska rezydencja uległa poważnej dewastacji. Ostatecznie 22 II 1577 r. starostwo knyszyńskie przeszło w ręce Jana Zamoyskiego. Przejęcie przez Zamoyskiego świetnie zagospodarowanego przez Bonę i Zygmunta Augusta jednego z najbogatszych starostw, które było centrum dóbr własnych króla przekreśliło plany budowy kompleksu dóbr własnych monarchy.
Nowy posesor dóbr knyszyńskich (l. 1574-1602) walczył o Knyszyn nie tylko ze względu na walory ekonomiczne jednego z najintratniejszych kluczy dóbr królewskich, ale i prestiżowych. Posiadanie na terenie starostwa knyszyńskiego rezydencji królewskiej łączyło się z politycznymi planami kanclerza, dawało możliwość ingerencji w życie dworu monarszego. Dlatego też Jan Zamoyski kontynuował dzieło Piotra Chwalczewskiego, rozbudowywał rezydencję królewską w mieście Knyszynie, wzniósł tam obok gmachu króla Zygmunta Augusta swój starościński gmach, a obok nowe budynki mieszkalne i kaplicę rzymskokatolicką. Pomimo to ani Henryk Walezy, ani Stefan Batory, ani Zygmunt III nie użytkowali knyszyńskiej rezydencji królewskiej, nie chcąc widocznie korzystać z gościnności potężnego hetmana.
Podobnie jak w przypadku Zygmunta Augusta dają się określić w oparciu o zachowaną korespondencję kanclerza okresy przemieszkiwania w Knyszynie: VIII 1574-30 XI 1574, 9-21 III 1580, 12 V 1580, 2 VII 1581, 19 IV- -25 VII 1582, 9 XI 1583-3 IV 1584 r.1655 Zamoyski w dworcu knyszyńskim m.in. przyjmował poselstwo miasta Rygi, odesłane tam przez króla, gdzie naradzali się wspólnie nad warunkami poddaństwa Rygi w zwierzchnictwo polskie. W 1580 r. w Knyszynie został opublikowany piękny druk dedykowany Zamoyskiemu, zawierający pochwałę drugiej żony Zamoyskiego zmarłej w Warszawie 29 II 1580 r.: Christina Radivila vel de illustres principes d. Georgium episcopum vilnensem, d. Nicolaum Chritophorum, summum Magni Ducatus Lithuaniae, praefectum Caunensem, d. Stanislaum Radźivilos fratres Olicae et Nesvisias duces, T. Gisii sereniss. regis Poloniae secre-
Z faktu, że wiele ksiąg z librarii Zygmunta Augusta przeszło przez bibliotekę Akademii i Ordynacji Zamojskiej wnosimy, że również poważna część majątku ruchomego ostatniego Jagiellona dostała się w ręce kanclerza i hetmana koronnego w jednej osobie.
Sadzę, że na przeistoczeniu trybuna szlacheckiego w pierwszego oligarchę Rzeczpospolitej w największym stopniu zaważyło objęcie knyszyńskiej schedy po królu Zygmuncie Auguście, dostarczyło mu podstaw finansowych kariery, dobrze zorganizowane dobra dostarczyły wzorca do zorganizowania własnej Ordynacji Zamojskiej, rezydencja dostarczyła splendoru, dla innych służyła przykładem jak w oparciu o królewszczyzny należy budować magnackie kariery, decydowała o nonszalancji z jaką stan szlachecki odnosił się do monarchów. W tym względzie poznanie i docenienie dziejowej roli kazusu Knyszyna jest niezwykle ważne, jak sądzę, dla zrozumienia przeobrażeń struktury władzy z demokratycznej w oligarchiczną. Udowadnia też, że historia ogólna, przy użyciu metody regionalnej jest ważna dla dogłębniejszego poznania procesu dziejowego.
Gdy 22 II 1577 r. Bielawski zrzekł się pretensji do Knyszyna, w zamian otrzymał wpierw starostwo kruszwickie, a w 1580 r. bogatą ekonomię grodzieńską. Zbiegło się to w czasie z działaniami Stefana Batorego, który objął za miejsce przemieszkiwania Grodno, podobnie jak Zygmunt August Knyszyn. Grodno zresztą, wraz z rozległym i bogatym starostwem było już za Bony i Zygmunta Augusta niezwykle ważnym składnikiem dóbr własnych ostatnich Jagiellonów. Stało się to w 1578 r., gdy król Stefan Batory po śmierci starosty Aleksandra Chodkiewicza zdołał zatrzymać sobie starostwo grodzieńskie!?. Jeszcze przed powstaniem dóbr stołowych, w Grodnie wybudował władca swoją rezydencję, a w lasach zorganizował dworce myśliwskie, w jednym z nich — Kundzinie przebywał kilka dni przed śmiercią.16561657
1658 28 I 1588 r. Zygmunt III wydzielił z dóbr królewskich na Litwie dobra stołowe, a dopiero sejm konstytucją Ordinatio o prowentach królewskich w Wik. Ks. Litewskim zatwierdził ten podział. Na dobra stołowe na Litwie przeznaczono dobra grodzieńskie, brzeskie, kobryńskie, mohylewskie i szawelskie 13,1659
Сноски
1647 Akty otnosjaściesja k istorii Zapadnoj Rossi, t. I, nr 189, s. 223-228.
1648 I. T. Baranowski, Adam Pilchowski, s. 144-145.
1649 Nowiny Lubelskie [Anonim] - Zob. MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 77, s. 89-103.
1650 Akta unji Polski z Litwą 1385-1791, s. 196-207. Por. też O. Halecki, Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszyzny, Kraków 1915.
1651 AGAD Warszawa, MK, nr 101, k. 418; MRPS, t. V, cz. 1, nr 3541 i 3916, s. 202 i 223; CGIAB Mińsk, Е. 1706, op. 1, nr 2, К. 230v-232 (1566 r.).
1652 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV.1777, s. 541-542,
1653 Por. Inwentarz imienia knyszyńskiego i gonięckiego jako budowanie we dworcech, tak też zboża, bydła, statków, zasiania, jak też pożytków i dochodów wszelakich z rozkazania JKM przy podawaniu w starostwo JMP Janowi Zamoyskiemu sekretarzowi JKM... przez nas na to za listem i rozkazaniem JKM wysłanych Hieronima Makowieckiego, sekretarza JKM, Jozefa Hołownię podsędka ziemskiego nowogrodzkiego, rewizorów JKM, wedle dania sprawy wójtów miejskich i sielskich z każdego folwarku, spisany i sprawiony w roku 1574 miesiąca maja 8 dnia — A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 127-128.
1654 К. Lepszy, Bielawski Stefan, PSB, t. 2, s. 39; A. Jabłonowski, Jan Zamoyski na Podlasiu.
1655 Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1-4, nr 50, 54, 55, 65, 71, 369, 371, 372, 376, 403, 420, 772, 775-778, 901, 903, 908, 909, 912, 913, 915, 920, 929, 930, 932, 933, 934, 936, 940, 943, 947; BU Kraków, nr 1132.
1656 M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska, t. 3, s. 458.
1657 т. Gisii, Christina Radivila; Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 2, s. 5.
1658 AGAD Warszawa, Arch. Kameralne, nr I - 10.
1659 Volumina legum, t. II, s. 271; W. Pałucki, Drogi i bezdroża skarbowości polskiej XVI i pierwszej połowy XVII w., Wrocław 1974, s. 3.