Глава V. Тыкоцин - собственная крепость короля (часть 1 из 4): оригинал
Глава V. Тыкоцин - собственная крепость короля (часть 1 из 4). С. 309-337. Польский текст издания.
Rozdział V. Tykocin – własna twierdza Zygmunta Augusta
1. Budowa twierdzy tykocińskiej
Projekt budowy twierdzy w Tykocinie, która mogłaby w razie potrzeby stać się schronieniem samego króla, jego żony, ale również obiektem, gdzie miało znaleźć schowanie dobro ruchome ostatniego Jagiellona powstał pewnie już w 1542 r., w czasie przejmowania przez króla dóbr Tykocin — kaduku po bezpotomnie zmarłych Gasztołdach846. Król był świadomy bezpiecznej lokalizacji twierdzy, niemal w środku rządzonych przez niego państw. Stąd można było wyprawiać artylerię dla obrony wszelkich granic Rzeczpospolitej. Z Krakowem komunikował się bowiem Tykocin za pomocą Narwi i Wisły, ze Lwowem za pomocą Narwi i Bugu lub Narwi, Wisły i Sanu, z Wilnem Biebrzą, i dalej suchą przewłoką na Niemen, Niemnem i Wilią, z Prusami Biebrzą, Pisą lub Ełkiem847. Wraz z sąsiadującą rezydencją knyszyńską Tykocin miał stanowić klamrę spajającą unifikowane dwa obszary państwowe — Koronę Polską i Wielkie Księstwo Litewskie. W liście z 17 III 1550 r. adresowanym do Mikołaja Radziwiłła Rudego pisał: Tykocina z wielu przyczyn potrzebujemy, bo myśląc na przyszłych czasów przypadłości, iż by jakie niepokoje być musiały, a k temu wojny - my nie rozumiemy miejsca bezpieczniejszego, na którym byśmy JKM małżonkę naszą, pod takowym czasem, gdzie by k temu przyszło, zostawić mieli, jako na Tykocinie, bo Tykocin leży na granicy takiej, skąd zewsząd bezpieczeństwo jest, a też tam budować chcemy, a już na to budowanie, te wszystkie prowenty tykocińskie obrócić chcemy, chocia też ci skądinąd na to nakładać będziemy. Dalej, król tłumaczył Radziwiłłowi ważną przemianę własnościową — odebranie tego starostwa z rąk Jana Janowicza Radziwiłła krajczego WKL (zm. 27 IX 1551): A już owszeki teraz ten Tykocin z ręku krajczego weźmiemy, dla tych wyżej pisanych przyczyn, lecz p. podczaszy tak cię, iż my nie chcemy brać starostwa p. krajczemu, niechaj on przecie starostą tykocińskim będzie, lecz pożytki, które do łask naszej brał, mieć chcemy848. Bardzo charakterystyczną wypowiedź na temat własności twierdzy tykocińskiej zawarł król w swym testamencie z 1571 r.: Działa wszytki, jakkolwiek je zowią, hakownice ruśnice drabskie i inne przyprawy i sprzęty ku strzelbie wojennej należące, co ich w Koronie Polskiej jest, ty Koronie oddajemy; także które są w Litwie w cejkauziech i gdzie indziej, te Księstwu Litewskiemu odlecamy, ale które są w Tykocinie i wszelaka strzelba i wojenny grat, to tam ma zostać, jako na własnym naszym zamku849.
11 IX 1543 r. król Zygmunt August w dokumencie dla Jana Janowicza Radziwiłła, krajczego litewskiego, nadającym mu dzierżawę tykocińską świeżo odziedziczoną po Gasztołdach stwierdzał, że nadanie to dotyczyło zamku Tykocin. Może wówczas funkcjonowało jeszcze wspomnienie zamku gasztołdowskiego, spalonego ok. 1519 r., choć nie da się wykluczyć domniemania, że sama kamienica zamkowa, przynajmniej jedno z jej skrzydeł było pozostałością nowego zamku gasztołdowskiego, wznoszonego po 1519 r. dla Olbrachta Gasztołdaś850.
Projektantem zamku tykocińskiego był Job Preytfus. Serwitorat królewski jako architekt i magister uzyskał w Radomiu w 1540 r., z roczną Schematyczny pian Tykocina z pocz. XVIII w., podpisany jako Plan de Tykocin. J. Kubiak, Tykocin - studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego, Warszawa 1975 (PSOZ Białystok). Fot. Andrzej Stasiak 1975.
pensją 100 fl851. 5 IV 1549 r. po raz pierwszy pojawił się Job Preytfus na liście osób, którym z kasy Zygmunta Augusta wypłacono 20 fl. Zanotowano przy tym, że Preytfus to architectus olim Maiestatis Regiae, a więc był architektem starego króla (zm. 1548 r.), dla którego wcześniej wykonywał prace budowlane, budując baszty i mury twierdzy w Kamieńcu Podolskim. Pierwsza z pozycji w rachunkach Zygmunta Augusta dotycząca Preytfusa odnosiła się więc do należności jeszcze po ojcu.
Dnia 5 IV 1549 r. w Piotrkowie odbyła się rozmowa króla z architektem, uzgodniono też najpewniej zakres prac, które miał on wykonywać dla Zygmunta Augusta. Zatrudnienie jego zbiegło się w czasie z rozpoczęciem inwestycji tykocińskiej, zamówienie na prace przy zamku wileńskim przyszło później — w roku 1551, w którym zmarł Fryderyk Unscherft, dotychczasowy Certeż Tykotina. Plan twierdzy Tykocin obejmujący zamek, wały, mosty, błota i klasztor, 1705 r. (?), 38 x 54 cm. BAN St. Petersburg, Kolekcja Piotra |, Е. 266, t. 3, К. 3, nr 126.
architektor, prefectus aedificiorum Vilnensem, a po którym ten zaszczytny urząd objął Preytfus. Od początku więc zatrudnienie Preytfusa wynikało z potrzeb fabryki tykocińskiej. Dzięki temu precyzyjnie można określić czas rozpoczęcia prac budowlanych w Tykocinie. W świetle rachunków królewskich dowiadujemy się o jego kolejnych wypłatach: 14 VII 1549 r. — 100 fl. (II kwartał 1549 r.), 19 IX 1549 r. — 100 fl. (III kwartał 1549 r.), 23 I 1550 r. — 100 fl. (IV kwartał 1549 r.), 26 VI 1550 r. — 200 fl. (I i II kwartał 1550 r.), 13 X 1550 r. — 100 fl. (II kwartał 1550 r.), 22 I 1551 r. — 100 fi. (IV kwartał 1550 r.), 21 Ш 1551 r. — 125 fl. (I kwartał 1551 r.), 17 М 1551 r. - 200 fl. (I kwartał 1551 r.). Wraz z budową tykocińską nadzorował budowlom realizowanym w rezydencji knyszyńskiej.
Początkowo Preytfus mieszkał wyłącznie w Tykocinie, dozorując prac, ale po śmierci Unscherfta (ten zm. 16 VI 1551 r.)852, w rachunkach 8 VII Kule armatnie w parku dworskim w Jeżewie, wydobyte przez Zygmunta Glogera z dna rzeki Narwi koło fortecy tykocińskiej. Muzeum Okręgowe Białystok, nr inw. MBHI/76.
1551 r. pojawiła się kwota 4 zł za przewiezienie rzeczy Joba do \УПпа 8. Preytfus objął wówczas funkcję architekta i zarządcy budów królewskich na Litwie, z tytułem horodniczego wileńskiego, kierując przebudową zamku wileńskiego.
Jeszcze 29 VIII 1570 r. król przesyłał Jopowi widok twierdzy w Lubowli na Spiszu, co łączyć należy z podjętą przed śmiercią króla kontynuacją rozbudowy twierdzy tykocińskiej, którą powierzono Preytfusowi855,
Przed 26 X 1569 r. gotowy był już cekhauz zamkowy, bowiem tego dnia król listem bezpieczeństwa nakazał przewiezienie dział z Wilna do Tykocina. Miał tego dokonać jurgieltnik Piotr Staręski'856.853
854 Najpewniej z pomysłem budowy twierdzy tykocińskiej związana była nominacja na starostę tykocińskiego Jana Szymkowicza, który urząd ten pełnił w l. 1554-857. Był on jednocześnie marszałkiem nadwornym i pisarzem. Król Zygmunt August powołując Szymkowicza na urząd starosty tykocińskiego, najwidoczniej liczył na zdolności i umiejętności, które odziedziczył on po ojcu — Szymku Mackowiczu (zm. 1542 r.)858. Szymko Mackowicz — ojciec budowniczego twierdzy tykocińskiej, pozostawił wśród innych obiektów budowlanych słynną obronną świątynię zwaną Murowanką w Małym Możejkowie, jego dziedzicznej własności '859.
Nie umiemy dziś w pełni docenić zasług Jana Szymkowicza jako starosty tykocińskiego i realizatora planów królewskich, nie pozwalają na to zachowane źródła historyczne. W czasach jego zarządu prowadzono aktywne prace budowlane w twierdzy i w mieście Tykocinie, zwożono depozyt królewski itd. O udziale w tych pracach Szymkowicza na ogół źródła milczą. W ostatnich latach życia (zm. po 23 IX 1568 r.) pewnie był schorowany i bliski śmierci. Wiele jednak lat wcześniej, w akcie wystawionym w Wilnie 13 VI 1561 r. Zygmunt August o staroście tykocińskim Janie Szymkowiczu pisał, że ustawicznie przy nas królu na służbach naszych i ziemskich jest, a w czasie jego nieobecności w Tykocinie zastępować go miał podstarości tykociński!5. Bliżej nie datowana wzmianka sprzed 1561 r. stwierdzała, że król polecił urzędnikom potrącić z sum płaconych do skarbu nakłady poniesione przez Szymkowicza dla budowania zamku Tykotynie861,
Inwentarz z 1571 r. w Tykocinie wymieniał istniejące w mieście dwa dworce królewskie — stary i nowy. O ile pierwszy z nich, który usytuowany był jak wyżej pisano w miejscu dzisiejszego tzw. Alumnatu, w narożu Rynku powstał bezsprzecznie w czasach Gasztołdów, to budowa Dworca Nowego, ulokowanego na Nowym Mieście (założonym w czasie przeprowadzania pomiary włócznej, w 1559 r.) dziwi, gdy weźmie się pod uwagę fakt, że jednocześnie prowadzono zakrojoną na szeroką skalę budowę twierdzy. Translokacja dworca związana była bezsprzecznie z faktem, że miejsce po starym dworzyszczu potrzebowano dla innych celów — do rozbudowy twierdzy tykocińskiej. Z analizy słów rejestru 1571 r. wynika, że Nowy Dworzec sąsiadował z ogrodami miejskimi założonymi w trakcie pomiary włócznej na Nowym Mieście, niedaleko nowo budującego się klasztoru bernardyńskiego, tam przenoszonego w związku z budową twierdzy. Blisko dworu i ogrodu królewskiego biegła droga do Sanik862. To pewnie o tym dworze tykocińskim pisał Łukasz Górnicki w Dziejach w Koronie Polskiej, że gdy w 1572 r. schorowany Zygmunt August zjechał do Knyszyna, gdzie na łożu śmierci odwiedził go starosta tykociński: Odszedłem zaraz z oczyma zapłakanymi, a widząc pana zbytnie schorzałego i rozumiejąc, że ledwie jutra doczekać miał, jechałem zaraz na zamek (bo przedtym mieszkanie było moje w mieście, w dworcu) i tam przeniosłem się ze wszystkim863, Najprawdopodobniej nowy dworzec tykociński usytuowany był w miejscu, gdzie w XVIII w. wzniesiono tzw. rezydencję ekonomiczną, obiekt istniejący do dziś.
Należałoby spodziewać się, że twierdza tykocińska, która była najstarszą W kraju (1549 r.) realizacją typu rezydencji palazzo in fortezza będzie jednocześnie pełniła funkcje rezydencjonalne, magazynowe i obronne. Tak jednak nie było. Król w niej nie zamieszkiwał przybywając na północne Podlasie, a nawet w niej nie rezydował starosta tykociński. Funkcje rezydencjonalne pełniły odrębne dworce, położone z dala od zamku.
Utrzymanie zespołu budowlanego i załogi zamku tykocińskiego wymagało odpowiedniej aprowizacji. Zwiększone potrzeby żywnościowe starali się zaspokajać dzierżawcy włości. Zamówienia w zasadniczy sposób wpłynęły na
860 Lipniki. Siedziba dworska założona w 1559 г. Jeden z głównych folwarków starostwa tykocińskiego. E. Bończak-Kucharczyk, Plan założenia dworsko-ogrodowego w Lipnikach, gm. Tykocin. Skala 1:1000, Białystok 1983. ROSIOŚK Białystok, Fototeka.
bogacenie się gminy żydowskiej. W 1554 r. skarżył się królowi tamtejszy Żyd, Abram (Auron) Izakowicz, że zmarły Stanisław Kieżgajło, dzierżawca majętności tykocińskiej, był mu winien poważną kwotę za miód przaśny 864. Również przeprowadzenie pomiary włócznej starostwa tykocińskiego przez Pawła Kotowicza związane było ściśle z nowymi funkcjami tych dóbr ziemskich, przede wszystkim z aprowizacją załogi zamkowej i dość licznego grona osób związanych z obsługą twierdzy, ale i również zgromadzonego na zamku depozytu. 24 X 1558 r. Zygmunt August w liście do starosty Szymkowicza wspominał, że Paweł Kotowicz mierniczy rozmierzył folwark w Lipnikach, a odbieraną siedzącym tam bojarom ziemię ku zamku nasomu tameśnemu pryvernul865. W 1561 r., gdy mierzono wójtostwo trzcianeńskie wyraźnie zaznaczono, że wsie wchodzące w jego skład mają należeć do gruntów zamku naszego tamtejszego tykocińskiego. Również i w przypadku pomiaru Trzciannego zorganizowano tam folwark. Odebrano wówczas Stanisławowi Kuleszy wójtowi trzcianeńskiemu 10 wł., gdyż nie dysponował on odpowiednim dokumentem prawnym, choć jego przodkowie Już od kilku pokoleń pełnili funkcje wójtów i służbę ziemską wojenną służywali. I w tym wypadku, tak jak było to w przypadku Matysa, Jana, Stanisława i Jurgiego Makowskich z Lipnik, również i Stanisławowi Kuleszy król nakazał wynagrodzenie (co prawda w innym miejscu) odebranej własności866. Przed 1561 r. król zezwolił staroście tykocińskiemu Szymkowiczowi na budowę browarów i słodowien w mieście Tykocinie, z 6-letnią wolnizną od podatków i płatów??,
W rejestrze Stanisława Fogelwedera wydatków królewskich (rozpoczynających się od 1568 r.) konsekwentnie notowano:
22 VIII 1568 r. Knissini. Dałem z własnego rozkazania КЛМ p. Jopowi Bratfusowi h[ojrodniczemu wilienskiemu na budowanie tykoczinskie i kniszi[ynskie... 100 fl.
29 VIII 1569 г. Cnissini. Dałem z własnego rozkazania КЛМ Jopowi Brai-Jusowi h[o]rodniczemu wilienskiemu na budowanie tykoczkie i knyszynskie...
5 X 1569 r. Knissini. Dałem z własnego rozkazania KJM na budowanie knyszyńskie i tykockie do rąk p. Jopa hrodniczego Wilieńskiego fl. 257, do rąk Herkulesa Jurczyńskiego fl. 537 gr 28. Suma uczyni quemlibet per 30 gr computando zł 794 gr 28. Na co mam od każdego osobny kwit868.
Job Preytfus budowniczy twierdzy tykocińskiej i rezydencji knyszyńskiej, tak jak i inni realizatorzy woli monarszej na stałe osiadł w bliskim sąsiedztwie. W 1562 г.(?) Zygmunt August wydzierżawił mu 3 wsie wraz z chłopami w starostwie knyszyńskim pod miastem Augustowem. Były to: Grabowo z Giniówką — 40 wł., Kamionka — 34 wł. i zaścianek wójta Trojana zwany Pruska — 3 wł. 23 m869. 18 I 1564 r. Chwalczewski na rozkaz króla wprowadził go w posiadanie, dał odpowiedni dokument szczegółowo opisujący granice nadania, na których usypano kopce graniczne?ś870.
867 18 V 1564 r. przywilejem wystawionym w Knyszynie Żygmunt August nadał Jobowi Preytfusowi horodniczemu wileńskiemu, dzierżawcy olkiennickiemu i lejpuńskiemu te wsie na własność 871. Job Preytfus przed śmiercią zdążył za konsensem króla zbudować w Grabowie kościół parafialny, który uposażył w 3 wł. i dziesięcinę z własnych dóbr872.
Preytfus był następcą na stanowisku starosty tykocińskiego Jana Szymkowicza zmarłego w czasie sejmu lubelskiego. Sprawował ten urząd do swej śmierci, która nastąpiła krótko przed 15 X 1571 r., bowiem zachowany inwentarz starostwa tykocińskiego, z taką datą został spisany właśnie z powodu wakatu starostwa, a te król polecił przekazać Łukaszowi Górnic- Кети 28,
Jeszcze przed śmiercią Preytfusa, pewnie z powodu choroby starosty, bezpośrednio pracami kierował Wojciech Zakrzewski. 2 IV 1571 r. w księdze rachunków królewskich odnotowano kwotę 12 fl., którą otrzymał Alberto Zakrzewski, który z fizerunki z Tykocina przyjechał do КЛМ i czekał odprawy kilka niedziel874. Wojciech Zakrzewski w źródłach zwany jest również Wojtalem Murarzem875. Żył jeszcze wówczas Job Preytfus starosta tykociński, może autor owych fiserunków876. W rachunkach królewskich Wojciech Zakrzewski pisarz przy budowaniu tykockim pojawia się jeszcze
873 kilkakrotnie. 3 IX 1571 r. dodano, że kilka niedziel odprawy czekał królewskiej. Później notowany był 29 X 1571 r., a 26 1 1572 r. (tak jak za poprzednimi razami w Warszawie) dano Wojciechowi Zakrzewskiemu wedle kwitu, że mieszkanie i czekanie odprawy u KJM, a die 10 Decembris ad 26 Januarii, przez 7 niedziel... fl. 15. Można, się tylko domyślać, że przedmiotem kolejnych wizyt było dokładne konsultowanie z królem planów rozbudowy twierdzy tykocińskiej. Zakrzewski kontynuował widocznie dzieło zmarłego twórcy fiserunków — Joba Preytfusa. Długość oczekiwania na posłuchanie królewskie jest miarą wagi, jaką do tej sprawy przywiązywał władca, który nie załatwiał sprawy natychmiast, lecz kazał czekać murarzowi na dogodny czas?,
Inwentarz tykociński z 31 XII 1571 r. pominął opis budującej się twierdzy. Kasper Kłodziński i Marcin Podgórski z rozkazania КЛМ spisujący go zaznaczyli: zamek tykoczinsky - ten zamek aczkolwiek jest p. staroście [Łukaszowi Górnickiemu — przyp. J. M.] z strony budowania w moc zlecony, ale iz się sam КЛМ nim opiekować i [w] wiadomości swej zawsze mieć raczy około budowania jego, dlatego się spisować jego w tym inwentarzu opuś-
Król nawet w ostatnich dniach życia chciał kierować sprawą budowy twierdzy. 6 VII 1572 r., w przeddzień śmierci w dworze knyszyńskim, umierającego władcę odwiedził Górnicki starosta tykociński, który po Jobie Preytfusie kontynuował dzieło budowy, gdy przyszedł przed króla do łożnice, spytał mię, jeślim z sobą przywiózł. Odpowiedziałem, żem ich nie wziął, rozu-miejąc, iż WKM tego czasu tym bawić się nie miałeś. Król zatym: Jedźże do Tykocina, a bądź u mnie jutro z nimi. Odszedłem zaraz z oczyma zapłakanymi, a widząc pana zbytnio schorzałego i rozumiejąc, że ledwie jutra doczekać miał, jechałem zaraz na zamek (bo przedtym mieszkanie było moje w mieście w dworcu) i tam przeniosłem się ze wszystkim. Górnicki, jak można wnosić ze wspomnień w Dziejach w Koronie Polskiej, niezbyt przykładał się do obowiązków starosty i pewnie nie frapowały go zajęcia877878
879 Makieta zamku tykocińskiego. próba rekonstrukcji. Muzeum Wojska w Białymstoku. Fot. Jan Podziewski
Wspomniane przez Górnickiego wizerunki mógł sporządzić nie Preytfus, a wybitny kartograf Maciej Strubicz, który w sąsiedztwie zamku tykocińskiego otrzymał w leśnictwie tykocińskim w Brzezinach pewny grunt od КЛМ Zygmunta Augusta880. Niestety nieznany nam jest wkład Strubicza w dzieło budowy twierdzy. Odnajdujemy też jego nazwisko w królewskich rejestrach rachunkowych. Strubicz pojawia się w zygmuntowskich rachunkach. 25 VI 1571 wypłacono: na rozmaite farby potrzebne Strubiczowi, a 28 VI 1571 г. 5. Fogelweder zanotował: dałem z własnego rozkazania КЛМ p. Maciejowi Strobiczowi jurgielinikowi КЛМ na rozmaite potrzeby КЛМ w kwicie strubiczowskim opisane fl. 200. Z zapisów wynika, że farby te zakupił dla króla mieszczanin warszawski Bartosz Baryczka aż we Wrocławiu. Suma 200 fl. którą płacono kartografowi była bardzo duża881. Rzeczą charakterystyczną jest fakt, że Strubicz ożenił się z wdową po budowniczym twierdzy i staroście tykocińskim — Jobie Preytfusie, zamieszkał z nią i pasierbami w mająteczku Grabowo, ofiarowanym przez Zygmunta Augusta — Preytfusowi882.
Tablica XIX. Orzeł Polski oraz herb i inicjały Krzysztofa Krupskiego, starosty horodelskiego, na tle krajobrazu ze zwierzętami.
Tablica XX. Nagrobek Piotra Wiesiołowskiego, oboźnego królewskiego, z 1634 r. w kościele bernardynów w Wilnie.
Twierdzę tykocińską usytuowano na prawym, przeciwległym niż miasto brzegu rzeki Narwi. Obok niej, na sąsiedniej kępie wśród mokradeł rzecznych od 1479 r. egzystował klasztor bernardyński. W czasie najintensywniejszych prac przy rozbudowie twierdzy, które prowadzono w l. 1567-1572 postanowiono stamtąd usunąć klasztor, by nie umniejszał obronność miejsca. Kroniki klasztoru notują, że bracia nie ustąpili z klasztoru, grobli muniiii zamkowej, ale jednak ustąpili klasztornego ogrodu, sadu, budowania cel, izb, które popsowano, tak, iż same mury tylko prawie zostały, co po śmierci regis Augusti caetera zatopiono, ziemię biorąc na wały zamkowe, tak iż dotąd nie mogą się bracia poratować...38, Wzmiankowane inwestycje zamkowe, budowa obwałowań po śmierci króla wykonywano na podstawie nakazu rad koronnych z 1574 r. dzierżawcom dóbr podlaskich. Może ich autorem był Maciej Strubicz, według przygotowywanych w l. 1571-1572 wizerunków, o których Żygmunt August wiedział, że znalazły się w ręku Górnickiego, a które w związku z nieobecnością w Knyszynie w 1571 r. i pierwszym półroczu 1572 r. nie widział.
Zygmunt August tłumaczył bernardynom, że likwidacja ich zespołu klasztornego na Kępie działa się dla potrzeb naszych królewskich, zajęty plac ku klasztorowi tykocińskiemu należący, także i sianożęci kilka morgów. Król zasięgnął opinii Joba Preytfusa budowniczego twierdzy, który sprawę dał, że plac i sianożęci onego klasztoru na potrzeby nasze są wzięte. Zakonnicy bili czołem królowi i prosili, by im krzywdy nie czynił. Król 23 VIII 1568 r. polecił staroście tykocińskiemu Janowi Szymkowiczowi, aby odmianę gruntem naszem wedle kuklu [kasztelu?], tykocińskim tamecznym zakonnikom zawiódł i podał, by sobie nie szkodowali i przed nami się o to nie skarżyli39, Pomiaru dokonał Florian Łobeski podstarości tykociński wraz z Sebastianem Lipieńskim miernikiem JKM. Stwierdzili oni, że wskutek rozbudowy twierdzy bernardynom zajęto gruntu piaszczystego pr. 10, a grądu popławnego m. 8. 2 IX 1568 r. nagradzając ich straty dano 8 m. i 15 pr. sianożęci leżącej nad rzeczką Nereślą pod Żyranem (?). Król starał się bernardynów ułagodzić innymi jeszcze darami. Potwierdził daniny z dworów tykocińskich dla bernardynów, wedle pierwszego zwyczaju i nadania nieboszczyka p. Gasztołda. Dokument precyzyjnie określał jako wiele im której żywności na wychowanie ich do klasztoru tykocińskiego na każdy rok ma być od panów dzierżawców tykocińskich dawano. Polecenie skierowane było do Jana Szymkowicza, po nim 12 I 1572 r. takie rozkazanie otrzymał ko-
38 Archiwum Prowincji OO. Bernardynów w Krakowie, nr W-37, К. 336v-337v. 39 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 41, s. 412-413.
lejny dzierżawca, Łukasz Górnicki883 +. Zygmunt August nie zamierzał zmieniać swych planów i stale nalegał na wyniesienie się zakonników z pobliża zamku. Kazał wybudować im w Tykocinie na Nowym Mieście nowy kościół i klasztor. Budynki te były gotowe już w 1572 r. Kiedy król odbywał swą ostatnią podróż z Warszawy do Knyszyna, w Tykocinie spotkał się z tamtejszym dzierżawcą Górnickim i wówczas doszło między nimi do wymiany zdań na ten temat. Relacjonował to autor Dziejów w Koronie Polskiej: Tego dnia król pytał mię, jeśli się już bernardyni wyprowadzili z murowanego kościoła do drewnianego w mieście; powiedziałem, że się nie wyprowadzili. Pytał: Czemu, abo tamten klasztor jeszcze nie gotów? Powiedziałem, iż gotów ze wszytkim, lecz nie mając ja rozkazania WKM, żeby się prowadzili, nie śmiałem ruszać ich z miejsca dawnego, aż bych pierwej dowiedział się wolej WKMści. Tu król: Idźże do nich i rozkaż im, żeby się prowadzili. Szedłem zaraz i opowiedziałem zakonnikom wolą królewską którzy dali tę odpowiedź, że są gotowi wypełnić JKM rozkazanie. Nazajutrz król wyjechał do Knyszyna; bernardyni też w kilka dni tamże jechali, za którymi ks. Krasiński, bp krakowski i podkanclerzy, przyczynił się do króla, iż król użyczył im czasu do prowadzenia 6 niedziel, które niż wyszły, król Panu Bogu ducha
Zaginiona obecnie kronika klasztoru bernardynów tykocińskich zatytułowana Syntagma Archivisticum... przekopiowana z oryginalnych pism przechowywanych w konwencie opisywała również wydarzenia, które miały miej-. sce w 1572 r. Kronika wzmiankowała o tym, że król Zygmunt August za namową złych doradców, szczególnie niejakiego haeretici versipellis umyślił kościół, szczególnie klasztor już zbudowany zrujnować. Pomysł z rozbiórką wyraźnie przypisywano Jobowi Preytfusowi885. Przezwisko obłudny heretyk dano mu mimo to, że pojął za żonę katoliczkę, a nawet w swoich dobrach dziedzicznych — Grabowie fundował kościół rzymskokatolicki. Nadal posądzano go (był Holendrem) o sprzyjanie herezji886. Innym obłudnym heretykiem mógł jednak nie być Preytfus, a Maciej Strubicz, który po nim kontynuował projektowanie i rozbudowę twierdzy. Przeczy tej hipotezie
884 fakt zwożenia przez furmanów Jopowych palów do twierdzy tykocińskiej, wzmiankowany w liście króla z 23 V 1570 г. 887
Kroniczka stwierdzała, że król już zaczął z niemałym kosztem rozwa-
lać mury, a później chciał całe to miejsce wodą otoczyć. 25 IV 1582 r. królowa Anna Jagiellonka stwierdzała: Ponieważ to nie doszło, со KJ M śp. brat nasz około zamku tykocińskiego przemyśliwał bernardyni zostali w resztkach murowanych cel klasztoru. Było ich wówczas niewielu, a i ci jak opowiada kroniczka od karności zakonu bardzo odstąpili. Ciężko też szło odbudowanie nadrujnowanego klasztoru i kościoła, gdyż i fundusze były roztrwonione, a po Gasztołdzie zostały zaledwie kielichy888. Królowa Anna J agiellonka we wspomnianym wyżej liście do L. Górnickiego z 1582 r. zezwalała, by zakonnicy stalle chórowe, zwane formami, wywiezione z ich murowanego kościoła do drewnianego, mogli z tego ostatniego wziąć i na swem miejscu postawić, gdzie pierwej były889. Drewniany kościół tymczasem w 1573 r., gdy spłonęła fara tykocińska zamieniony został decyzją władz kościelnych na kościół parafialny 890. 27 VIII 1589 r. odnowiony murowany kościół bernardynów został ponownie pokonsekrowany przez Cypriana bpa methaeńskiego, sufragana i kanonika wileńskiego. 25 VIII 1607 r. dokonano konsekracji ołtarza wielkiego. Jeszcze wcześniej 9 XII 1591 r. Zygmunt III w liście do Anny Jagiellonki wstawiał się za bernardynami tykocińskimi, by im na podparcie i poprawę klasztoru, który się bardzo snadź wali i ku skazie gruntu przychodzi, gdy go z woli wuja naszego naruszono, a część niemałą i rozebrano, z puszcz do starostwa bielskiego należących drzewa im jaką liczbę darowała i stamtąd wywieźć rozkazać raczyła. Zygmunt Ш stwierdzał, że on sam już na ten cel przekazać rozkazał pewną sumę pieniędzy.
Klasztory bernardyńskie lokalizowano w bliskim sąsiedztwie zamków i rezydencji fundatorów i dobrodziejów. Tak również było w Tykocinie. Klasztor ich sąsiadował z dworcem gasztołdowskim przez rzekę (w miejscu późniejszego alumnatu żołnierskiego). Może zresztą pożar, na który skarżył się w 1522 r. Olbracht Gasztołd zniszczył również klasztor bernardynów. Możemy o tym wnioskować z faktu, że Zachariasz bp gardyjski, legat papieski w Polsce 2 IE 1520 r. na prośbę Olbrachta Gasztołda udzielił odpustu 10-letniego tym wszystkim, którzy odwiedzili kościół, dopomagali w jego odrestaurowaniu, gdyż zarówno kościół, jak i klasztor były zrujnowane i wymagały środków na remont891. Trudno wyobrazić sobie, żeby aż takiemu zniszczeniu uległy z innych powodów. Zwykły remont czy renowacja nie spowodowałyby tego, że najpotężniejszy na Litwie magnat uciekał się do pomocy legata papieskiego, a nie sam swoim kosztem naprawił szkody. Widocznie były one bardzo poważne. Warto przypomnieć, że konsekracja ukończonego kościoła bernardyńskiego została dokonana względnie niedawno — 29 VIII 1489 r. przez Jakuba bpa margarytańskiego, sufragana płockiego za szczególnym pozwoleniem bpa wileńskiego Andrzeja.
Rzeczą charakterystyczną był fakt, że o ile miasto Tykocin położone było w granicach diecezji łuckiej, oficjałatu janowskiego, o tyle przeciwległy brzeg Narwi, gdzie usytuowany był klasztor bernardyński znajdował się na obszarze diecezji wileńskiej, formalnie w granicach parafii knyszyńskiej. Na obszarze parafii knyszyńskiej formalnie też znajdowała się twierdza tykocińska, położona przecież także na prawym brzegu Narwi.
Plan budowy twierdzy tykocińskiej opracowany przez Joba Preytfusa i zapewne Jego następcę w tym względzie — Macieja Strubicza nie został w pełni zrealizowany. Wbrew pierwotnym zamierzeniom m.in. nie uległ likwidacji klasztor bernardynów. Wpierw realizację pokrzyżowała śmierć projektanta, gdyż Preytfus zmarł przed 15 X 1571 r., później śmierć samego króla 7 VII 1572 r. Zresztą Ł. Górnicki następca na stanowisku dzierżawcy tykocińskiego i dozorca fabryki zamkowej działał bardzo opieszale, co sam zresztą zaświadczał w spisanych przez siebie Dziejach w Koronie Polskiej. Plan usunięcia bernardynów z Kępy Narwianej spowodowany był chęcią stworzenia jednolitego systemu militarnej kontroli przeprawy przez Narew. Klasztor mógł stać się elementem osłabiającym obronę, miejscem schronienia napastnika. Sąsiadował przez rzekę z Dworcem Starym. Budowa przez Zygmunta Augusta Dworca Nowego w innym miejscu świadczy, że narożnik Rynku w Tykocinie miała zająć jakaś budowla przynależna do twierdzy, wspierająca ją w obronie przeprawy przez rzekę. Usytuowanie w tym miejscu jednej z budowli zamkowej to pomysł bez wątpienia już Zygmunta Augusta i realizatorów jego planów, choć wykonał go dopiero w l. 1633-1645 inny starosta tykociński Krzysztof Wiesiołowski, budując w tym miejscu alumnat żołnierski. Wydarzenia przyszłe pokazały, jak ważną rolę w obronie twierdzy odegrał ten obiekt. Szpital dla żołnierzy-inwalidów był bowiem przyczółkiem mostowym. Kiedy 27 I 1656 r. wojska Pawła Sapiehy szturmowały zamek rozpoczęto od zdobycia Alumnatu, który w wałach i palisadach tak był obwarowany, że przystąpić nie było jak. Następnie zdobyto klasztor bernardyński w wale i palisadach rzeką naokoło osłoniony, dalej spichlerz najmocniej ze wszystkich był sfortyfikowany, szaniec naokoło osłoniono, kamienica z osobna, w palisadach, mając szańce po rogach... po wzięciu klasztoru ku bramie (zamkowej), obrócono dwie partie... wał opanowawszy na szaniec skoczyli... wyparłszy nieprzyjaciela do ostatniej fortece, w samej kamienice będącej892. Najwidoczniej też względy obronne sprawiły, że wybudowany z polecenia króla Zygmunta Augusta nowy klasztor bernardyński i kościół św. Marka na tykocińskim Nowym Mieście były drewniane, a nie murowane. Można by je było szybko spalić — w przypadku nieprzyjacielskiego napadu na twierdzę, aby budynki konwentu nie stały się punktem oporu.
Prowadzone w l. 1961-1963 badania wykopaliskowe zamku doprowadziły do następujących ustaleń:
— Twierdzę tworzyły 4 bastiony ziemne połączone kurtynami, z nich zachowały się do naszych czasów zniekształcone wały bastionów — południowego i zachodniego oraz narożnik bastionu wschodniego.
— Przekop przez czoło wschodnie bastionu północnego wykazał, że wał jest jednolity, wykonany z piasku z niewielkimi partiami gliniastymi, od przedpola osłonięty był we wnętrzu wału płaszczem gruzu ceglanego do ok. 40 m.
— Wał posadowiony był na ruszcie drewnianym.
— Wałowi towarzyszyła palisada.
— Ruszt był założony wzdłuż osi wału, na zewnętrznych 4 m jego szerokości, gdzie obniżał się piaszczysty calec przechodząc w bagno.
— Ruszt tworzyła kratownica z podwójnych belek kładzionych jedna nad drugą, wiązanych na obłap; między belkami leżą odpadki drewna i faszyna o układzie równoległym do osi wału.
— Przy zewnętrznych belkach osadzono palisadę z pionowych, okrągłych belek, o lekkim nachyleniu ku zewnątrz.
— Belki rusztu wykonane są z drzewa sosnowego, nie obrobionego, o średnicy 0,26-0,40 m, gdy palisada ma średnicę 0,14-0,28, światło między polami — średnica 0,04-0,19 m.
Twierdza i miasto Tykocin na mapie Kruszewsky'ego z ok. 1790 r. - Grundriss von der Stadt Tyckocyn und der umliegenden Gegend in der Woywodschaft Bielsk in Podlachien. Aufgen. u. gez. durch... 53,2 x 42,7 cm, skala ok. 1:11 000. Staatsarchiev Berlin, Kartograpchische Abteilung, nr S.X. 49 993.
A. Gruszecki prowadząc prace wykopaliskowe zastanawiał się nad wzorcem, który przyświecał zakładaniu umocnień. Według traktatów teoretycznych i badań autora, główna linia narysu w fortyfikacjach ziemnych staroholenderskich przebiegała wzdłuż zewnętrznej krawędzi wału. Fortyfikacje Tykocina nie posiadają proporcji staroholenderskich. Opisując układ twierdzy A. Gruszecki stwierdził, że istniejący zamek znalazł się we wschodniej ćwiartce figury, z pozostawieniem przy wałach przelotów o szerokości nie mniejszej niż 10 m, stanowiących skalę szerokości normalnej drogi wałowej. Zamek był zatem maksymalnie zbliżony do najbardziej zagrożonej kurtyny południowo-wschodniej. Ponieważ przy swobodnej sytuacji zamek powinien znaleźć się raczej pod najbezpieczniejszą kurtyną północno-zachodnią, musiało istnieć ograniczenie wysunięcia fortyfikacji w kierunku południowo-wschodnim. Ograniczenie to stwarzał trakt przebiegający między klasztorem i zamkiem, który nie mógł znaleźć się we wnętrzu fortyfikacji, zaś ze względu na liczne mosty, groble i klasztor trudno było zapewne przesunąć go w kierunku południowo-wschodnim. Najwyższy teren zajęty już był przez zamek, zapewne jeszcze nieco wyższy był na południowy zachód od zamku, dalej rozciągały się podmokłe łąki i zalewy. Figurę poligonu w stosunku do zamku przesunięto zatem w kierunku zachodnim. Boki poligonu ustawiono skośnie do traktu. Przy czym dążność do zmniejszenia nachylenia w stosunku do traktu wpłynęła zapewne na zniekształcenie kwadratu. Po takim usytuowaniu fortyfikacji, znalazły się one w odległości ok. 300 m od miasta, od klasztoru 200 m. Trakt przebiegał bardzo blisko wałów, w odległości kilkudziesięciu metrów od bastionu wschodniego, co pozwalało na pełne panowanie nad traktem, nawet z broni ręcznej. Możliwa była nawet sprzężona obrona artyleryjska z klasztorem. Zamek od miasta odsunięty był już poza skuteczną donośność artylerii, przy możliwości mniej celnego bombardowania. Zespół zamkowo-klasztorny bronił zatem przeprawy, w mniejszym stopniu miasta, od którego zamek był już dość niezależny, szczególnie przy dużej powierzchni umożliwiającej pomieszczenie dostatecznej załogi i zapasów. Zwracała uwaga wielkość twierdzy. Bok fortyfikacji wynosił 375 łokci, przez co był większy od skali fortyfikacji miast. Długość boku teoretycznej tzw. twierdzy królewskiej wielkiej wynosiła 360 łokci reńskich. Tykocin na ziemiach etnicznie polskich był bez wątpienia największą twierdzą. Zamki bastionowe były od Tykocina przeciętnie czterokrotnie mniejsze. Twierdza tykocińska nosiła zarówno cechy fortyfikacji starowłoskich, jak i staroholenderskich. Do pierwszych zaliczyć należy krótkie szyje i projektowane orylony, do drugich — długie barki, zbieżność proporcji i wymiarów oraz typ czysto ziemny. Założenie w Tykocinie fortyfikacji czysto ziemnych, nietypowych dla szkoły starowłoskiej wynikało z charakteru terenu, na którym twierdzę posadowiono, bardzo bagiennego, gdzie nie można było stosować elementów murowanych 59,
893 Stwierdzona przez Gruszeckiego niezgodność planu tykocińskiej twierdzy ze wzorcami staroholenderskimi, które przecież musiał stosować Preytfus, Holender, twórca zamku nasuwa wniosek, że projekt jego uległ przekształceniom. Najwidoczniej zrealizowana w 1575 r. idea nie była dziełem Joba, a kogo innego. To dodatkowo potwierdza udział Macieja Strubicza, autora tykocińskich wizerunków, które już konający król Zygmunt August oglądał w Knyszynie w pierwszych dniach lipca 1572 r.
O ile prezentowane wyżej ustalenia A. Gruszeckiego są słuszne, o tyle datacja przez niego przyjęta nie jest możliwa do zaaprobowania. Czas budowy twierdzy tykocińskiej odnosi się do pierwszego dziesięciolecia XVII w. Domyśla się on nawet, że budowa ta mogła mieć związek z wojną z Moskwą, prowadzoną w l. 1609-1619. Nie znajduje to potwierdzenia w Źródłach historycznych. Prace, które prowadzono na zamku w Tykocinie od 1550 r. spowolniła śmierć Zygmunta Augusta w 1572 r., a później usiłowano je kontynuować. Podjęte po śmierci monarchy prace budowlane miały charakter przede wszystkim konserwatorski. Wysłani z konwokacji warszawskiej 1574 r. komisarze W. Starozrzebski bp chełmski, J. Dulski kasztelan chełmiński, M. Troszyński starosta łomżyński pisali: Będąc nam iu w Tykocinie za rozkazaniem IPP rady konwokacji warszawskiej dla opatrzenia rzeczy w skarbie KJM, aby się nie psowały, między inszemi rzeczami baczyliśmy też tego być wielką potrzebą, aby zamek tykociński, około którego się zewsząd płot wali, mógł być jakokolwiek jeszcze ratowan i oprawion. Dla żołnierzów też tych, którzy w zamku ustawicznie mieszkają potrzeba drew. A iż na to pieniędzy tu żadnych nie masz, drogi też inszej do tego nie wierny, skąd by takowe potrzeby gwałtowne, a pilne opatrować się miały894. W 1574 г. rady koronne w Krakowie odwoływały się do Jana Zamoyskiego, który zajechawszy Knyszyn objął w zarząd te dobra: Pisalichmo też do p. starosty tykocińskiego [Łukasza Górnickiego — przyp. J. M.] aby dla budowania zamku tegoż spuścił drzewa w jesieni do Tykocina, z dzierżawy [swej] grodzieńskiej (tj. Wasilkowa - J. M.]. A tak też WM prosimy i napominamy, abyś ludźmi i cieślami z starostwa knyszyńskiego budować jako najpilniej, gdy już drzewo będzie pomógł, starając się o to, jakoby się tamto w jesieni do zimy zbudować mogło895. Starosta brański Jan Dulski pisał w liście z 3 X 1574 г. do Jana Zamoyskiego: WM prosim i przyjacielsko napominamy, abyś to z urzędu swego knyszyńskiego opatrzeć raczył, jakoby drzewa takiego, jakiego potrzeba ukazować będzie do budowania i cieśli do roboty, także też do palenia, ile być może najwięcej p. rotmistrzowi było dano. Jeśliby też potrzeba ukazowania ludzi do roboty jakiej, abo też czego inszego, abyś to WM za czasem obmyśliwać raczył. Uczynisz to WM dla Rzeczpospolitej896. Do robót zamkowych zobowiązane były i inne włości ziemi bielskiej. Dzierżawę kleszczelewską, którą zastawiono, wyłączono z zastawu jednak roboty jakie mieszkańcy włości mieli odbywać na rzecz zamku tykocińskiego897.
Szkic proponowanej przebudowy twierdzy tykocińskiej, przez RZA komendanta zamku, 1708 r. Krigsarkivet, Stockholm, Sveriges |= Krig, ХМ, nr 122.
Wydaje się, że główne prace ziemno-budowlane trwały przede wszystkim w l. 1567-1569, a dokończono je przed 1575 r. Jedna z ksiąg Metryki Litewskiej z tego czasu nosiła tytuł: Koroleuske nakazy o zaime s gorodov i ukazaniem, kto skolko dolżen dat”, ретесёет skolko s kakogo neprovilegirovannogo goroda sleduet podatej; nakazy starostam o posylke robotnikov dla postroiki tykotinskago zamka898.
Bardzo ważnym powodem, dla którego rozbudowywano twierdzę były wojny o Inflanty. Wydaje się, że właśnie dlatego planowano budowę portu na Biebrzy w Lipsku, skąd rozpoczynała się sucha przewłoka na dorzecze Niemna. Właśnie w ramach planów budowy portu przeładunkowego król Stefan Batory podjął 8 XII 1580 r. decyzję o nadaniu dla Lipska praw miejskich, a miasto to zaplanowano z wielkim rozmachem 899.
U schyłku XVI w. w obrębie twierdzy wzniesiono nowy cekhauz dla dział. Dokonał tego starosta tykociński Ł. Górnicki. Zygmunt III polecił mu oprócz budowy magazynu broni dokonanie prac remontowych kamienicy zamkowej. Informował o tym w liście z 14 III 1597 r. leśniczego tykocińskiego Adama Pilchowskiego: k temu jeszcze rozkazaliśmy jemu [Łukaszowi Górnickiemu - J. M.], żeby rynny, które są na sklepach zrzucił, a jednym dachem, też innym wszystkie sklepy przykrył. Król prosił Pilchowskiego, żeby nie bronił drzewa wszelakiego ze pnia na to budowanie, to jest dębów, sosien, olszyn, wiąz, i na krokwy i na łaty, na dranice, ile jedno tego potrzeba będzie, żebyś WT ze pnia spuścić i wywieźć dopuścił, także też na mosty, które w zamku są, żebyś WT poddanem drzewa wywieźć i spuścić nie bronił901. W 1599 r. tłumaczono: bo co na zamku budował, tedy to drzewo jest z puszczy КЛМ knyszyńskiej, a co w Lipnikach [Łukasz Górnicki - J. М.] budował, kiedy tedy to z włók wasilkowskich i zaścianku od młyna Demido-
O rozmachu, z jakim w najbardziej owocne lata w fabryce zamkowej prowadzono prace świadczą ilości sprzętu budowlanego odnotowane w spisach inwentarzowych. Rejestr tych rzeczy, które są w zamku tykocińskim w caighauzie przy strzelbie spisany w 1577 r. wymieniał: rydlów grabarskich 85, rydlów wielkich 130, małych nieosadzonych 118, łopat żelaznych 72, łopat drewnianych żelazem okowanych 140, siekier osadzonych 88...59,
W 1 poł. XVII w. prowadzono w zamku tykocińskim prace konserwatorskie. Ich zakres musiał być dość ograniczony. Szymon Starowolski w swym dziele Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, którego pierwsze wydanie ukazało się w 1637 r. pisał: Tykocin również jest miastem szacownym jako nieostatnie, dzięki wytworności pałacu między bagnami, w miejscu obronnym zbudowanego świeższą architekturą, za staraniem i szczodrością najznakomitszego męża Krzysztofa Wiesołowskiego marszałka nadwornego900
902 WKL, który nadto zamek przepiękny posiada stąd 4 mile w Białymstoku, gdzie też zobaczyć można kościół zbudowany podług współczesnego gustu z całym świętym wyposażeniem©. Największą zasługą Wiesiołowskiego była budowa alumnatu, który służył jako przyczółek mostowy. W ten sposób 60 lat później realizował Wiesiołowski plany rozbudowy zamku, czynione jeszcze przez króla Zygmunt Augusta. O jego pracach w samej twierdzy nie wiemy nic.
Nie zachowały się widoki zamku tykocińskiegoŚ!. Zachowało się kilka inwentarzy z czasów późniejszych — z 1698, 1701 i 1715 г.°903 Zapoznajmy się z inwentarzem z 13 IX 1701 r. sporządzonym przy przekazywaniu zamku 1 miasta gubernatorowi Janowi Leszyńskiemu:
ZAMEK TYKOCINSKI FORTECA
Forteca czterą beluardami formalnymi, wałem od mostu, wpół z sztakietami, nad rzeką od miasta i pod wałem od wielkiego za Tamą mostu opa-
sana.
Do zamku z dziedzińca wchodząc brama, wpół z dębowych i sosnowych balów, słupy sosnowe na biegunach, z dwiema kunami, trzecią do zamknienia. W tej furtka nowa, na hakach i zawiasach długich, 2 wrzeciądzami i 4 skoblami904,
Przy bramie, po lewej ręce kuchnia obszerna. Drzwi do niej wchodząc złe, na haku 1, na biegunach bez zawiasów. W niej okien dwie dla światła. Połap popodpierany częścią tarcicami nowymi naprawiony. Spiżarniów jedna nad drugą dwie. W dolnej drzwi sosnowe, z zaszczepką i probojem na biegunach bez okna. W wierzchniej spiżarni wschodów i drzwi nie masz.
60 s, Starowolski, Polska abo opisanie położenia Królestwa Polskiego, wyd. A. Piskadło, Kraków 1976, s. 116.
61 Resztki ruin rozebrano po 1915 r., gdy w czasie okupacji niemieckiej budowano szosę do Knyszyna. Powodem, dla którego nie zachowały się widoki zamku tykocińskiego z XIX wieku był bez wątpienia fakt, że w l. 1807-1915 mieściła się w pozostałościach komora celna. Dotąd miejsce po twierdzy w gwarze miejscowej ludności nazywane jest Tamożnia, czyli komora celna. Był to obiekt strategiczny niedostępny fotografom i rysownikom.
W kuchni stołów 2 i pień na mięsa rąbanie. Komin na czterech filarach murowany, do wierzchu wywiedziony. Pułap zły. Przy izbie kuchennej piec obszerny piekarski905. Do izby wchodząc drzwi złe na hakach i zawiasach żelaznych i zaszczepką z haczkiem. Okien w niej 2. W jednym w ołowiu kwater 3, z prętem żelaznym 1, a czwarta nisza zamurowana. W drugim kwatery wszystkie 4 w ołowiu i prętów żelaznych 3. W tych kwaterach zawiasek, haczków i zakrętek nie masz. Piec z kafli wielkich formowych, zielony, zły. Komin kapiasty, połap podparty i stół piekarski. Do spiżarni wchodząc drzwi sosnowe, proste na hakach i zawiasach 2, skoble i wrzeciądz, okno w pół zamurowane. Wyższe kwatery 2 w ołowiu, z prętem żelaznym, cale. Drzwi drugie do севаиги, na hakach wmurowanych, zawiasy długie, skobel w murze$5,
Z wnętrza cekauzu u drzwi skobel i wrzeciądz. Drzwi trzecie na dziedziniec proste o 1 haku, drugi nowy dano w murze. U drzwi zawias dwie, jednej szmata nie masz. Połap czterma podporami podparty, łotoki (s) 2 na mąkę, jeden dobry, a drugi zły, o jednym dnie. Stół z tarcic zbity na składanie mis. Drzwi czwarte do skarbca bez zawias i haka jednego, tylko wstawione i przybite.
Pod tym jest murowana % sklepiona piwnica. Do niej z dziedzińca drzwi na hakach i zawiasach z wrzeciądzem i skoblami dwiema. Wschody na dół tarciczne. Na dół zszedszy po obie stronie drzwi 2, w których wrzeciądz 1, skoblów 4, zawiasów 2 i haków 2, a drugie drzwi na jednej kunie. W tych
906 piwnicach okienka na dziedziniec 2 — w jednym żelaznych prętów w murze 6, a w drugim drewniane legary, po obie stronie907.
Nad tymi piwnicami skarbiec tarciczny, przegrodzony od zabitych drzwi. Za przegrodą okno, w nim kwater 4, w ołowiu, całych, prętów żelaznych 4, u których kwater i zawiasach 2 i haczków 2. Po drugiej stronie od cekauzu okienko małe, w ołowiu szkło oprawne. Szyby jednej nie masz. W przegrodzie drzwi na hakach, zawiasa jedna cała, druga w pół złamana, bez wrzeciądza, skoble 2. W drugiej połowie okno we 4 kwatery, w ołowiu, całe, pręty żelazne 4 bez zawiasek i haczków. Piec zielony zły, komin kapiasty, murowany.
Zamek Tykociński. Rysunek Henryka Wił-
Z tej wychodząc drzwi do sionki angularnej, gdzie wschody do górnych pokojów908. Drzwi na biegunach z skoblami i wrzeciądzem. Po prawej zaś stronie drzwi na dziedziniec na hakach i zawiasach. Nad drzwiami okno w ołowiu całe, prętów żelaznych 4, dla światła w sionce.
-Zamek. Analityczna inwentaryzacja fortyfikacji bastionowej. Pomiar
S. Miłoszewski, W. Jankowski, Tykocin
i opracowanie: czerwiec-wrzesień 1962 r. Plan odkrytych murów zamku naniesiono na podstawie inwen-
taryzacji w skali 1:500 z roku 1961, Warszawa 1962. ROSIOŚK Białystok, Zbiór kartograficzny.
Z stonki drzwi do pokoju przy wschodach i zawiasach esowych, w jednej szmatek oderwany, z klamką i skoblami 4, z wrzeciądzem i haczkiem dla wnętrznego zaszczepiania, z antabą, opatrzone. Okien 8, w nich prętów żelaznych 4, zawiasek 6, haczków 5, zakrętka 1. Stolik podługowaty, wąski, lipowy, w końcu wyszczerbiony. Piec zielony, stary, polepiony, komin kapiasty, zamurowanył909,
Do pokoju srzedniego drzwi proste, na hakach i zawiasach esowych, z skoblami i haczkiem. Okno jedne w kwater 4, w ołowiu, całe, oprawne, zawiasek 2, haczków 5, zakrętki 2, pręt żelazny 1. Komin kapiasty murowany bez pieca.
Z tej [izby] idąc do trzeciej, drzwi na zawiasach esowych, w 1 szmat odłamany, 2 haczkami i do tych skoblami, opatrzone. Po obie stronie w tej okien dwoje, w ołowiu, w 8 kwater, oprawne całe, prętów żelaznych 3, zawiasek 2. Piec zielony, stary, barzo polepiony, komin kapiasty murowany. Drzwi do sionki na krukach i zawiasach.
Od tych dalej poszedszy drzwi przed prochownią, na hakach i zawiasach z wrzeciądzem i skoblami. Poszedszy dalej do samej bakszty rogu drugiego, gdzie są prochy osobliwie opisane wraz z cekauzem. Te drzwi z kłódką zamknięte opaczną. Pod tym i nad tym miejscem sklepienie porysowane barzo t mury dawniejszemi podporami podparte. Drzwi w końcu wychodząc na dziedziniec na hakach i zawiasach.
Wyszedszy na dziedziniec, po lewej ręce drzwi stare, do wschodów kręconych.
Trzecia strona cale pustuje. Balki w dwóch piętrach są. Dach tej strony wszystkiej zły©910.
Tę porzuciwszy stronę, od kuchni poszedszy wschody do wchodzenia kręcone. Na górę wszedszy od bakszty okrągłej nad spiżarniami pokoik. Okno w nim kwatera 1, cała w ołów oprawna, pręt żalazny, zawiasek 2, haczków 8, a 3 kwatery bez szkła, kwatery w szkło oprawnej narożników 2. Podłoga tarciczna911.
Z tego pokoju wychodząc drzwi stare, na hakach i zawiasach esowych. Pokój zowie się szklany, przegrodzony tarcicami. W tym pokoju okien 3, w nich kwater całych 4, w ołowiu szkło, pręt żelazny 1, we 3 kwaterach szyb całych 30, kwater alias ramek bez szkła 3. Szafa w murze, wpół od wierzchu z kratą stolarską. Drzwi w niej dwoje, na zawiasach esowych z skoblami 2 i haczkiem, wewnątrz z dwiema przegrodami — w przegrodzie drzwi na hakach i zawiasach esowych, z wrzeciądzem i skoblami. Piec z kafli modrych, komin kapiasty, murowany.
Z tego pokoju wchodząc do stołowej izby drzwi na hakach i zawiasach, z pobielanymi kratkami, klamką, klamerką, zapadką, haczyk i skobliki 2. Okien po obie stronie 4, w nich kwater 16, w ołów i szkło, wszystkie całe, prętów żelaznych 26, zawiasek pobielanych i prostych 29, zakrętek 6, haczków do zawias 29. Stół wielki lipowy, ława pod oknem i stotków 2. Piec wielki, modry, komin kapiasty, murowany912.
Z tego pokoju wychodząc do drugiego drzwi na hakach i zawiasach, krata, pobielone obudwóch, z antabą, klamką, klamerką, haczkiem i skoblikami. Okien od dziedzińca 2, trzecie okno od cekauzu, w nich kwater 12, w ołów i szkło, całe, prętów żelaznych 23, zawiasek pobielanych prostych 20, zakrętek 5, haczków 21. Komin kapiasty murowany bez pieca.
Z tego pokoju wchodząc do stołowej izby drzwi na hakach i zawiasach, z pobielanymi kratkami, klamką, klamerką, zapadką, haczyk i skobliki 2. Okien po obie stronie 4, w nich kwater 16, w ołów i szkło, wszystkie całe, prętów żelaznych 26, zawiasek pobielanych i prostych 29, zakrętek 6, haczków do zawias 29. Stół wielki lipowy, ława pod oknem i stotków 2. Piec wielki, modry, komin kapiasty, murowany”!.
Z stołowej izby wychodząc do sieni drzwi na hakach i zawiasach pobielanych, w kratkę, u zawias obu po szmacie nadłamaną, z antabą, klamką, klamerką, zapadką, haczkami 2 i z skoblikami 8.
W sionce wchód na dół. Drzwi do bakszty tarcicami zabite. Do wychodka drzwi na hakach i zawiasach, haczyk, skoblików 913. W sionce okno w ołów, szklane całe, we 4 kwatery, w których prętów żelaznych 6, zawiasek 4, haczyków 7.
Сноски
846 Zamek tykociński dawał schronienie również innym królom. 1 XI 1705 r. w zamku tykocińskim przebywał król August II podczas zjazdu z carem Piotrem I. Ten król Polski wyparty był wówczas prawie z całej Polski przez Szwedów i stronników Leszczyńskiego (niedawno 4 X 1705 r. koronowanego w Warszawie przez abp. Konstantego Zielińskiego). August II szukał wówczas pomocy rosyjskiej przeciw Stanisławowi. Pragnął nagrodzić przychylność niektórych z magnatów, rozdał więc panom zgromadzonym wówczas w Tykocinie, medale czerwono emaliowane, mające po jednej stronie wizerunek Orła Białego i napis Pro Fide, Rege et Lege (za wiarę, króla i prawo), a po drugiej zaś stronie litery A.R (Augustus Вет). — Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. III, s. 300-306. W aktach centralnej kancelarii państwowej Metryce Koronnej, w księdze pieczętnej odnotowano, przy dokumentach pieczętowanych przez króla od 3 XI do 31 XII 1705 r., że wystawiono je in castris ad Tykocin. - AGAD Warszawa, Sigillata, nr 16, s. 191-206.
847 к. Górski, Historya artyleryi polskiej, Warszawa 1902, s. 54.
848 Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, t. I, s. 439; J. Glinka, Zamek obronny w Białymstoku na przełomie XVI i XVII wieku, „Rocznik Białostocki”, t. II, Białystok 1961, s. 67. Zob. też Е. Żyłko, Tykocin Zamek. Dokumentacja historyczna, Warszawa 1962 (ODZ Warszawa — Zespół Badań Regionu Warszawy i Mazowsza).
849 Testament Zygmunta Augusta, s. 34.
850 AGAD Warszawa, Zb. dok. pap., nr 3202.
851 1 ТУ 1544r. Jop Preytfus architekt JKM składał rekognicję o odebraniu ze skarbu królewskiego 100 fl pensji. AGAD Warszawa, Zb. dok. pap., nr 3688. Inne znane kwity Preytfusa: kwit Spytkowi Jordanowi podskarbiemu w. kor. z pensji za II kwartał 13 X 1550 r. w Krakowie - AGAD Warszawa, Zb. dok. pap. 3695, kwit temuż na 1 tys. В. z 12 I 1551 r. w Krakowie - AGAD Warszawa, Zb. dok. pap. nr 3699.
852 Frederico, architectori die 16 VII 1551 in manus uzoris eiusdem Frederici, architectoris vilnensis solutum salarium emeritum, a die..., ad diem 16 VII mortis illius 1551. AGAD Warszawa, ASK, dz. I - Rachunki królewskie, nr 162, s. 86.
855 ВАМ Kórnik, nr 250, К. 99.
856 BAN Kórnik, nr 250, К. 86v.
853 Die 8 VII [1551]... in manus pro cinducendi vectore er Brzeście, qui res Jopi, architectoris Vilna debet дай per gr 30, fl. 5. AGAT) Warszawa, ASK, dz. I - Rachunki królewskie, nr 162, s. 23.
854 Е. Łopaciński, Materiały do dziejów rzemiosła artystycznego w Wlk. Ks. Litewskim, Warszawa 1946, s. 10.
857 А. Boniecki, Poczet, s. XL; CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 57; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 247. Jan Szymkowicz zmarł w czasie sejmu lubelskiego 1568-1569 r. — zob. S. Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47-49.
858 Ten ostatni bowiem w l. 1537-1542 był horodniczym wileńskim, pozyskany przez Bonę należał do najbardziej wiernych współpracowników królowej na Litwie. Jak wynika z zachowanej korespondencji monarchini z Szymkiem Maćkowiczem wykonywał on najprzeróżniejsze jej polecenia i dysponował pieniędzmi królowej. Przeprowadzał rewindykacje ziem królewskich, konfiskaty dóbr prywatnych, badał przywileje plebanów, szacował kupowane dla królowej ziemie i dwory, zajmował się wysyłką drzewa ze składu wileńskiego na budowę dworów królowej na Litwie, wzniósł dla królowej dom wielki nad Wilią. Jako powiernik Bony brał też udział w różnych komisjach ustalających granice dóbr królewskich i rozstrzygających granice sporne między litewskimi wielmożami, a także w komisjach odbierających w r. 1536 Radziwiłłom ogromną część wielkich dóbr goniądzko-rajgrodzkich. Por. J. Wiśniewski, Mackowicz Szymko, PSB, t. 19, Wrocław 1974, s. 96-97.
859 Dokonał tego pewnie u progu swej kariery dworskiej. Jako dworzanin króla Aleksandra Jagiellończyka wspominany był w 1505 r. w źródłach pisanych. Architektura gotycka cerkwi w Małym Możejkowie każe widzieć w osobie Mackowicza jednego z realizatorów programu unijnego, a czas budowy przesunąć na l. 1498-1511. W historiografii przeważa pogląd, że cerkiew zwaną Murowanka wznoszono później. Tkaczew uważał, że było to w l. 1516-1542 - M. A. ТКаёех, Zamki Belorussi, Minsk 1987, s. 200-205. Ostatnio taką datację przyjął A. M. Kuśnjarević, Architekturna-archealagićnae dasledowannie Muravanskaj cerkvy, „Vesci Akademii Navuk BSSR. Seria Gramadskich navuk”, nr 5, Minsk 1990, s. 65. Autorzy Zboru pomnikań gistorii i kultury Bielarusi. Grodnenskaja voblast, Minsk 1986, s. 348 datują na rok 1524.
861 AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 582.
862 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr T-4, К. 13v, 19, 29.
863 Е. Górnicki, Pisma, t. II, s. 718.
860 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 48, s. 67-71.
864 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 84, k. 18; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 189.
865 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 32, s. 583-584.
866 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 88, k. 86; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 423-424; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 48, s. 67-71.
868 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 221 В, К. 2-5.
869 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 88, К. 251; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 455-456. |
870 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 5, s. 600.
867 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 76; AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 606.
871 7. Wiśniewski, DzOPA, s. 132. Dawniej dokument był oblatowany w 1726 r. w dziś nie istniejącej księdze grodzkiej goniądzkiej Liber Nonus Relationum Annorum 1719, 1720, 1791, 1722, 1793, 1724, 1795, 1786, 1127, 1728, 1729. Por. Katalog drevnim aktovym knigam, nr 7619; Inwentarz do akt Archiwum Akt Dawnych, oprac. 1. Sprogis, nr 7550, k. 714.
872 Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1, s. 376-377. J. Wiśniewski pisał: Dziś. ani kościół, pod którym spoczął fundator, ani parafia nie istnieje; wraz z nim zaginął wszelki ślad po grobie tego wybitnego architekta wojskowego epoki renesansu w Polsce. Jeden z późniejszych właścicieli Grabowa w 1636 r. twierdził nawet, że Job Preytfus brał udział przy zakładaniu Augustowa. Bardzo możliwe, że pomagał on Chwalczewskiemu w projektowaniu nowego miasta. Wdowa po Preytfusie wyszła powtórnie za mąż za Macieja Strubicza sekretarza i pisarza królewskiego — J. Wiśniewski, DzOPA, s. 133. Opinia o udziale Preytfusa w zakładaniu Augustowa — AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 45, dok. 51, w liście Adama Janczewskiego.
874 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 221 В, К. 20v.
875 Inwentarz tykociński 15 X 1571 r. wzmiankował, że mieszkał on przy ul. ku Sanikom, dzierżył ponadto 1/4 wł. miejskiej, ogród, grąd na bagnach i karczmę nowo od Zielnej Panny Maryi.
876 Ostatnie o nim wzmianki, jako o żyjącym, odnoszą się do 28-30 TII 1570 r., gdy przewodniczył sądowi zamkowemu tykockiemu - por. AGAD Warszawa, Księgi ziemskie bielskie (dalej cyt. KZB), nr 2, К. 178 i 390.
873 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 6.
877 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 221, k. 20, 28; M. Paździor, Knyszyn woj. białostockie, pow. Mońki. Studium historyczne dworu królewskiego wraz z folwarkiem, cz. II, s. 6 i 13.
878 АР Kraków, ZZG, nr 108, К. 324.
879 Niektórzy rozumieją ten termin jako kopie testamentu królewskiego, co jednak niczym nie jest uzasadnione — np. tak czyni R. Pollak w swojej edycji Dziejów w Koronie Polskiej, zob. Ł. Górnicki, Pisma, t. II, s. 718.
880 CAADR Moskwa, F. 389. Op. 1, nr 88, К. 273; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 479; Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 140
881 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221, В, К. 24v.
882 J. Wiśniewski, DzOPA, s. 133.
883 Bernardyni mieli otrzymywać żyta beczek 20, jęczmienia na słód beczek 15, jęczmienia na krupy 2, gryki 2, grochu 1 beczkę, wieprzów 2 albo za nie 4 zł, jałowic 2 (lub 4 zł), beczkę soli (lub 2 zł). Daninę tę później potwierdzali inni królowie — 27 VII 1576 r. w Knyszynie Stefan Batory, a 9 I 1589 r. w Grodnie Żygmunt III. Por. S. Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47, s. 770.
885 5. Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47, s. 769.
886 J. Wiśniewski, DzOPA, s. 132-134.
884 в. Górnicki, Pisma, t. II, s. 717-718.
887 BAN Kórnik, nr 250, К. 96v.
888 5. Jamiołkowski ks., Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47, s. 769.
889 Kopia listu Anny Jagiellonki z ksiąg tykocińskiego archiwum ojców bernardynów sporządzona 6 V 1800 r. dawniej przechowywana była w archiwum parafialnym, obecnie w kolekcji prywatnej wdowy po Zygmuncie Łupińskim zam. w Stelmachowie Kolonii koło Tykocina.
890 Jeszcze w 1593 r. decyzją bpa łuckiego nałożono areszt i zasekwestrowano 450 zł pol. z dziesięciny płaconej przez obywateli tykocińskich właśnie pro restaurando eccleззае parochiali Tykocinensi — APRz. Tykocin, Summarium Documentorum Omnium... Ecclesiae Parochialis... Tykocinensis... 20 XI 1792, fasc. 5, f. 15.
891 S, Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” nr 47, s. 768-772.
892 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 37. Dokument z 1.VI.1665 r. Cyt. za A. Gruszeckim, Metoda i wyniki badań.
893 д, Gruszecki, Metoda i wyniki badań; por. S. Miłoszewski, W. Jankowski, Tykocin-Zamek. Analityczna inwentaryzacja fortyfikacji bastionowej. Pomiar i opracowanie: czerwiec-wrzesień 1962 r. Plan odkrytych murów zamku naniesiono na podstawie inwentaryzacji w skali 1:500 z roku 1961, Warszawa 1962. Jako podstawę pomiaru wysokościowego przyjęto poziom lokalny (reper na dzwonnicy kościoła w Tykocinie, rzędna reperu = 9,53 m. Wykonali..., Warszawa 1962 r. (Stwierdza się zgodność dla prac naukowo-badawczych, Warszawa 3 X 1962. Zakład Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej, dr inż. arch. Andrzej Gruszecki). Skała 1:500. Warstwice poprowadzono co 10 cm. Rysunek na kalce w zbiorach ROSIOŚK Białystok.
894 Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1, nr 66; Sprawozdanie komisji polsko-litewskiej wyznaczonej na opatrzenie zamku w Tykocinie i korespondencja jej z senatorami koronnymi z l. 1572-1573 — BU Warszawa, nr 44, К. 40-83.
895 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 208; Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1, nr 45.
896 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 208-209; Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1, nr 66.
897 А. Jabłonowski, Podlasże, cz. 2, s. 209.
898 Sygnatura dawna: ML, dz. ПА nr 9 —cyt. za: S. Ptaśnickij, Inventar knig i aktov Litovskoj Metriki, s. 149.
899 Miasto Lipsk nad Biebrzą powstało jako zespół regularnie podzielony ulicami na
901 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 66, s. 505.
900 prostokątnych bloków. Por. Lipsk nad Biebrzą. Monografia historyczna do 1914 r., Białystok 1980.
902 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 66, s. 538., 59 Księgi podskarbińskie z czasów Stefana Batorego r. 1576-1586, wyd. A. Pawiński, Źródła dziejowe, t. IX, s. 256.
903 AGAD Warszawa, Arch. Roskie, nr 283 — inwentarze 1698 i 1715 r.; BU Kraków, nr 6247 — inwentarz 1701 r.
904 1715 г.: W tym zamku pałac staroświecki murowany. Do którego wchodząc wrota dwoiste, z tarcic, goździami żelaznemi zbijane, na biegunach, ze dwoma kunami u góry, trzecia kuna dla zawory ze dwoma skoblami żelaznemi, z zaszczepką i dwoma skoblami. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 58.
905 1715 r.: W tej kuchni dla jeść gotowania z cegły mur, w kwadrat, na którym się ogień nieci. Po lewej stronie baszta, w której dwoje schowania, to jest dolne i górne. Do nich drzwi dwoje, teraz przyrobione z tarcic na żelaznych zawiasach, z krukami t dwoma żelaznymi zawiasami, z krukami i 2 zaszczepkami i 4 skoblikami nowemi. AGAD Warszawa, Arch. Ros. nr 283, s. 2; 1727 r.: Blisko bramy, po lewej ręce na dole do kuchni drzwi sosnowe, stare. Kuchnia murowana, na 4 słupach, już podparta. Przy jednym słupie ankra bez strzały, żelazna. W rogu do baszty drzwiczki złe, stare, na biegunie. W rogu drugim kuchenka mała, z kominem, opadła, zrujnowana. Z kuchni do izby kuchennej drzwi tarciczne, proste. Arch. Ros. nr 283, s. 2.
906 1715 r.: Z tej kuchni wyszedłszy także po lewej stronie na dole spiżarnia, do której wchodząc drzwi z tarcic z zawiesami i krukami, z zaszczepką i dwoma skoblami. Posacka z cegły stara. W tej spiżarni, po lewej ręce drzwi do izby kuchennej, tarcicami zabite. Drugie drzwi stare po prawej ręce do skarbca, z tarcic nowo reparowane, na zawiasach żelaznych, z krukami, zaszczepką i skoblami nowo reparowanymi. Stół stolarskiej roboty z nogami z tarcic sosnowych, na nogach ciesielskich 3 dla położenia rzeczy spiżarskich. Item krótkich kawałków 2, na nogach ciesielskich. Przy tychże tarcicach dranic 3. Fas na maki 6, stolnica stara 1 z tarcic. Marmuru sztuka od studni, stołków 2, na nich dranic 2 dla położenia rzeczy. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 2-3.
907 1715 r.: Schody na dół, z których zstąpiwszy, po lewej ręce sklep pierszy. W nim legarów 4, na szoszkach kawałków 2, z tarcic położono dla stawiania naczynia. W tym sklepie, po lewej ręce drugi sklep, do którego wchodząc drzwi z tarcic na biegunach nowo przyrobione, przy których żelaza nie masz. W tym sklepie legarów 4 i marmuru sztuka od studni. Po prawej ręce trzeci sklep, do którego wchodząc drzwi z tarcic nowo robione na biegunach, z zaszczepką i 2 skoblikami. W tym sklepie legarów 7 i kawały 2. Okienko z kratą żelazną na dziedziniec. W tymże sklepie sztuka marmuru od studni. Od piwnicy dalej postąpiwszy drzwi do sieni z tarcic robione, z zawiasami i krukami żelaznemi, nowemi, z zaszczepką. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 3-4.
908 1727 r.: Z tego pokoju do sieni in anguło obtnso (?) zamku drzwi sosnowe... W sieniach tych posadzka z dylów prostych, połap tarciczny. Drzwi pier[w]sze z sieni quondam do baszty, teraz bez wyjścia sosnowe... Drugie do wschodów na dziedziniec sosnowe... Nade drzwiami okno o 2 kwaterach... 5 pręcików żelaznych, zmocnione. Z tych drzwi wschody proste na dół na słupach. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 4.
909 1715 r.: W pierwszym pokoju posadzka z cegły, stara, dobra. Piec zielony, wapnem pobielany, stary, potrzebujący przesypania. Przy nim kominek kapiasty, wywiedziony, zamurowany. Okien w tym pokoju 2 całych, w ołów oprawnych, z zawieskami u dołu % zakrętką 1, a u góry zabite goździami. Pręcików przy nich żelaznych 27. Marmuru Каша? od studni. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 5.
910 1698 r.: Trzecia strona cale pustuje. Sklepy znać, że były w górę. Balki w dwóch piętrach są dane i niektóre gniją. Dach tej strony barzo zły, wielkiej reparacji potrzebuje. AGAD, Arch. Ros., nr 283, s. 2-3.
911 1698 r.: Tę [trzecią stronę — przyp. J. M.] porzuciwszy, od kuchni poszedszy są drzwi same zamienione z obiema zawiasami, z skoblem 1, przed pokój górny nad sionką od prochowni. Haki z muru wybite. Wschody wczesne do wchodzenia obszerne. Na górę wszedszy od baszty począwszy okrągłej, nad spiżarniami pokoik. AGAD Warszawa, Arch. Ros. nr 283, s. 2-3; 1715 r.: Z tego pokoju do baszty drzwi z tarcic, na zawieskach żelaznych z krukami... W tej baszcie alias gabinecie okno 1 ze szkła, w ołów oprawne, bez zawiesek i zakrętek, pręcików przy nim 8, szyb wybitych 3. Podłoga z tarcie. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 10.
912 1715 r.: Ро prawej ręce drzwi na tył do pieca kredensowego, & tarcic... Przed piecem kredensowym opałków tarcicznych 2 nowych i 2 starych. W tychże sionkach sztuka marmuru od studni. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 7.
913 1698 r.: W sionce po lewej stronie drzwi do Białej Baszty, węgielnej, której nie masz, tylko dla wiatru tarcicami zabudowana. I po obu stronach rudera odrysowane, zwalą się niedługo czekając. Drzwi te na biegunach z skoblami i wrzeciądzem. AGAD Warszawa, Arch. Ros., nr 283, s. 2.