Глава IV. Кнышинская резиденция (часть 3 из 5): оригинал
Глава IV. Кнышинская резиденция (часть 3 из 5). С. 248-273. Польский текст издания.
Kuna naa tososną. Wspołczesny stan rozpianowania siedziby dworskiej. Е. Bończak-Kucharczyk, Plan założenia dworsko-ogrodowego w Kundzinie, gm. Sokółka. Skala 1:1000, Białystok 1985. ROSIOŚK Białystok, Fototeka.
Górnicki pisze, że król kazał wziąć imienie Skoczkowi i długo był bez niego. Potym za przyczyną wielkich panów kazał mu je król zasię wrócić, które potym zapłacił król Stefan667, W 1562 r. Zygmunt August ufundował tu kościół parafialny, przez co odłączył parafię od Odelska 668, Kundzin posłużył Batoremu do urządzania tam polowań. Lekarz nadworny monarchy Szymon Simonius zanotował, że król in Conginensem sylvam сайте decrevit. Congin to oczywiście Kundzin, gdzie w niezwykle mroźny dzień król wyprawił się na polowanie 2 XII 1586 r. Mimo złego stanu zdrowia polował tam parę dni. 4 XII, gdy duszność nie pozwalała dalej polować, wrócił do Grodna, gdzie zmarł na zamku 12 XII 1586 г. 669 W czasach Zygmunta III, na przełomie XVI i XVII w. w sąsiedztwie Kundzina, na nowo wytrzebionych terenach, bliżej granicy puszcz zlokalizowano nową, wielką królewską rezydencję myśliwską — w Sokółce. Dworzec w Kundzinie stał się zbędny. Dwór w Kundzinie zmienił swą funkcję, król Zygmunt Ш całe dobra kundzińskie przekazał jezuitom z Grodna, którzy ok. 1602 r. urządzili w dworze kundzińskim klasztor dla swego nowicjatu 670,
3. Stadnina
Nuncjusz papieski Juliusz Ruggieri w Relacji o stanie Polski złożonej papieżowi Piusowi V donosił w 1568 r., że król Zygmunt August ma w Knyszynie stajnie z mnóstwem pięknych koni, z których jedne są neapolitańskie, drugie tureckie, inne hiszpańskie, mantuańskie, a najwięcej polskich. To upodobanie w koniach jest poniekąd przyczyną, że król lubi tu mieszkać671, O wielkości stadniny i różnorodności hodowanych koni świadczy Spisek koni, które się zostali po śmierci КЛМ Sigismunda Augusta w Knyszynie:
Jezne
Pocztowych koni 120.
Frezów młodych 21.
Dzianetów 19.
Łowczych 30.
Jednochodników 28.
Wszelkowy podjezdków 48.
Koni zbytnich 48.
Klaczy z ogierami koni różnych 80.
Mal... 1.
Suma jeznych 395. Wozniki Cugów poszestnych 64 [tj. 64x6 = 384 - przyp. J. M.]. Cugów ósmackich 2 [tj. 2x8 = 16 — przyp. J. M.]. Cugów poczwornych 6 |+). 6x4 = 24 — przyp. J. M.]. 2 ogierów cugów poszóstnych 2 [tj. 2x6 = 12 - przyp. J. М.]
Suma wozników koni 433.
Suma jeznych i wozników 828.
Z tych wszystkich koni postano do królowej JMci po śmierci nieboszczyka króla:
Cugów poszestnych 28 [tj. 28x6 = 168 - przyp. J. M...
Jeznych postano koni 20.
W sumie koni młodych WP Kowalskiego672 [-Kłodzińskiego — przyp. J. M.] koni młodych 406.
W Nowym Dworze koni WP Scypiona koni młodych 673,
Spis ten obrazuje wielkość stadniny knyszyńskiej. Liczba hodowanych koni jest tak duża, że można by podejrzewać, że jest mało prawdopodobna. Potwierdzają ją jednak inne źródła. Ruggieri pisząc o stadninie królewskiej podał znacznie większą liczbę. Pisał on: król... kocha się w koniach, których trzyma w stajni przeszło 3 tys., nie podał przy tym, że tyle miało mieścić się koni w stajniach knyszyńskich674 173. Jednak obiegowa opinia krążąca wówczas po kraju podawała liczbę 3 tys. koni i łączono ją właśnie z dobrami knyszyńsko-tykocińskimi. Po śmierci króla — przed 21 VII 1572 r. rady koronne przesłały Mikołajowi Maciejowskiemu woj. lubelskiemu instrukcje dotyczące zjazdu w Łowiczu i sposobu opłacenia zaległych jurgieltów dworzanom. Pisali: Tak się nam zda, że dla odprawy dworu, któremu winno jest jakośmy z [pisarza dwornego Jakuba - przyp. J. M.] Zaleskiego rejestrów wyrozumieć mogli około 120 000 zł, w skarbie koronnym będzie potrzeba wiele tej suppelectitem KJM na Tykocinie schowanej, które jednak mole psują odłożyć, do czego i konie, których jest z zrzebcami ok. 3000 [podkr. J. M.] nie małą pomoc dać mogą. W tym też nauki JMciów panów potrzeba skąd teraz opatrowanie ma być kuchni i masztalle KJM, które gotowymi pieniędzmi opatrowano, a pieniędzy teraz nie masz!'675. Rok później 23 VII 1573 r. rady koronne zebrane w Krakowie uczyniły Postanowienie i porządek do prowadzenia ciała KJM pana naszego zmarłego: Konie wsztystkie tak jezne, jako i woźniki, które są w Knyszynie i na innych miejscach, ma JMP Jakub Piasecki koniuszy KJM z sobą pobrać, jezdne według zwyczaju, a ważenia swego, z wiadomością JMP trockiemu, ma pod drabanty, którzy koni swych nie mieli, abo ich na ten czas w Tykocinie nie brali, także pod pacholęta dać, a drugie jeśliby zostawały próżne, тазгаlerzom prowadzić za ciałem JKM. Kazać woźniki wszystkie do wozów dać, a wozy mają być wydane według potrzeby od JMP Stanisława Karwickiego oboźnego KJM a w niebytności przez podoboźnego. Dalej następowała specyfikacja wozów i koni bez podawania liczb, na wpisanie których pozostawiono wolne miejsce:
Wozów [i] koni ma być do nich tak wiele:
Kolebka pod ciało, w niej koni...
Do tejże na odmianę koni...
Kareta skórzana, w niej koni...
W której kartowie mają siedzieć
Rydwany pod kapłany, abo wozów giętych, w każdym po koni... Będzie koni...
Drabantom pod ich rzeczy wozów...., koni...
Pacholętom pod ich rzeczy wóz i koni...
Pod sukno czarne, obicia, świece i inne rzeczy skarbne wozów... Po koni... Będzie koni...
Pod rzeczy masztalerskie wozów... koni...
Pod kowala, stalmacha, wozów,..., koni...
Pod obozowe rzeczy, koła, łańcuchy, żelaza, wóz, koni...
Zaszkodnych koni i do wszystkich wozów dla przygody koni...
A liczby tego jak wiele potrzeba, tedy to JMP trocki, z panem koniuszym mają opatrzyć, aby niepotrzebna zgraja nie była676.
Tradycję o liczbie 3 000 koni w Knyszynie utrwaliła późniejsza historiografia 176. Sądzić należy, że liczba ta odnosiła się do wszystkich koni będących w dyspozycji królewskiej, hodowanych w różnych dworach Litwy i Korony. W okresie największego rozkwitu rezydencji knyszyńskiej liczba koni należących do stadniny monarszej pewnie nie przekraczała 1,5 tysiąca. Świadczy o tym przytoczony wyżej Spis koni, które się zostali po śmierci KJM wyliczający 828 jezdnych i wozników. Większość koni młodych obejmująca w 1573 r. 406 zwierząt pozostawała pod dozorem jurgieltnika królewskiego Kaspra Kłodzińskiego 177.677
678 Trwał nieustanny proces przeprowadzania koni pomiędzy stadniną knyszyńską a innymi koniuszniami królewskimi, miejscem pobytu władcy. Znajduje to odzwierciedlenie w rachunkach płaconych przez Zygmunta Augusta, np. 29 V 1571 r. płacono w Warszawie Krzysztofowi Krupce komornikowi KJM, kiedy odwoził rzeczy КЛМ z Warszawy do Knyszyna i stamtąd zaś niektóre rzeczy i 3 cugi poszóstne przywiódł. 10 IV 1572 r. w Warszawie Wojciechowi Pietruszce i Janowi Gębie woźnicom KJM, którzy konie od Rokossowskiego wodzili do Knyszyna, na strawne przez drogę, gr 10. Razem z nimi wiódł konie do Knyszyna od Rokossowskiego Krzysztof Krupka — 6 koni wronich i srokatych679, Stale w mieście Knyszynie zamieszkiwał Nowicki masztalerz. Dowiadujemy się o nim z ksiąg miejskich, pod datą 10 XI 1570 r. 179
Królewska stadnina posiadała piękny zestaw uprzęży, siodeł i rzędów końskich. Dzięki kwitowi, który 29 IX 1572 r. Anna Jagiellonka dała ks. Stanisławowi Fogelwedrowi z przekazanych jej rejestrów majątku po zmarłym bracie dowiadujemy się o zawartości inwentarzy stadniny:
Regestr rzędów i siodeł rozmaitych włoskich i niemieckich. Przy którym regestrze są napisane: siodła, ku którym nie masz rzędów, burze na konie, deki do gonitwy i inne rozmaite, sukienki, albo kożuszki pacholęce, wędzidła, ostrogi, szpady zbytnie, pasy, deki, miecze, granaty, kordy, szable [i] inne rozmaite żelaza.
Item drugi: Regestr rzędów i siodeł rozmaitych husarskich, którego regestru rozdziale te są; a najprzód siodła, deki i rzędy złote i srebrne, siodła i rzędy pacholęce, siodła i rzędy na konie podwodne, siodła z rzędami i dekami haftowanemi, siodła i rządy pocztowe, siodła rozmaite niepocztowe z rzędami, rzędy bez siodeł, ostatki od rzędów, kutasy, kutasy kozackie stare, przełbice,
czapraki, pasy, ostrogi, paski do ostróg, koła husarskie, tarcze, drzewa i groty,
szable rozmaite zbytnie, oprawne i nieoprawne, kuncerze zbytnie, andziary, siekierki, czekany, buławy, delie, żupany, tleie ku tymże strojom, cyngatury, delie i pokrowne tureckie, buty i półbutki, kopeniaki681,
Liczebność stadniny królewskiej zmuszała do zorganizowania odpowiedniego zaplecza hodowlanego. Inwentarz starostwa knyszyńskiego z 1574 r. wyszczególniał:
- we włości knyszyńskiej, przy dworze stajen 6 starych i 1 nowa,
— przy folwarku knyszyńskim stajnia na 25 koni,
680 - przy folwarku dobrzyniewskim stajnia na 60 koni,
— przy folwarku grodziskim stajnia na 30 koni,
— przy folwarku zabielskim stajnia na 20 koni,
— we włości goniądzkiej, przy zamku stajnia na 80 koni,
— przy folwarku goniądzkim stajnia na plus minus 15 koni,
— przy folwarku szpakowskim stajnia na 30 koni682,
Przy samej rezydencji królewskiej usytuowana była stajnia, w której stały konie najbardziej potrzebne do obsługi dworca. W 1564 r. pisano o niej tak: przed tym dworem stajnia od miasta na kilkadziesiąt koni, w której stawają konie pana starościnel683. Stajnię urządzono w dawnych budynkach inwentarskich dworu radziwiłłowskiego, zbudowanych w 1510 r. po przeciwnej stronie gościńca biegnącego obok kompleksu rezydencjonalnego.
Obszar zajęty dawniej przez stajnie widoczny jest jeszcze na planie gruntów dworskich położonych w obrębie miasta Knyszyna z 1862 r. Może nie bez znaczenia był fakt, że w najbliższym sąsiedztwie tych stajni przy ul. Dworskiej (dziś ul. Białostocka) swoje domy posiadali kawalkatorowie: Daniel i Bartolomeo Moreto'wie 684,
Największy knyszyński kompleks stajenny znajdował się gdzie indziej, poza rzeką Jaskranką. Założono go przed 1558 r., gdyż wówczas dawne tereny wypasowe, 7 tyłu za stajniami starościńskimi oddano miastu na wygon, a Z kolei zabrano wygon, który sąsiadował z nowo budowanymi sadzawkami królewskimi 685,
Opis kompleksu stajennego pochodzi z 1564 r.: Przy tych stajniach dla masztalerzów i woznic jest domów 3 w których domach jest świetlic 6, z sieniami między niemi zbudowanemi. Przy tych stajniach spichlerz wielki nowo zbudowany dla schowania owsów. W tym spichlerzu jest schowanie troje, jedno na dole, a dwa przetry na wierzchu, każde schowanie na wierzchu i na dole na dwoje przegrodzone. I tak komór wszystkich 6, w których drzwi na zawiasach żelaznych przyprawione. U tych komór jest zamek wnętrzny, kłódek wielkich na łańcuszkach 2, a kłódek mniejszych 686.
Odrębną kwestią jest lokalizacja stajen królewskich. W 1564 r. sytuowano je następująco: za stawem, który jest pod dworem na rzece Jaskrze niedaleko sadzawek stajnie dla koni КЛМ, w których stać może koni 500, porządnie ze wszystkimi potrzebami zbudowane687, W 1574 r. użyto innego ważnego stwierdzenia, że za stawem nad sadzawkami stajen 688. Wyrażnie mówi się, że stajnie były położone wyżej niż sadzawki, a więc zbudowano je na szczycie morenowego wzgórza. Ekspozycja pasących się na łąkach nad stawem rasowych koni należała widocznie do renesansowych zasad organizacji przestrzeni689 188. Stajnie usytuowane były niedaleko sadzawek, których lokalizację dobrze гпату 690. Określenie za stawem wyklucza położenie u stóp wzgórza zwanego dziś Górą Królowej Bony, bo grobla, po której biegł gościniec do Choroszczy ograniczała zasięg stawu od płd. zach. Zresztą zgodnie z przedkomasacyjnym planem Knyszyna z 1928 r. podnóże góry wypełniały mieszczańskie naddawki691, Pozostają do umiejscowienia stadniny pola zwane w 1928 r. Stoczek.
Grunty zlikwidowanej wsi Kobylanka zostały włączone do areału miejskiego, stanowiąc tzw. Nowe Pole, Pole na Nierestkach, albo Pole na Kobylance. Nastąpiło to w 1564 r., a więc wówczas, gdy trwała rozbudowa rezydencji i kompleksu stadniny knyszyńskiej. Należałoby się spodziewać, że król grunty po zlikwidowanej wsi zajmie na potrzeby dworskie. Tak jednak nie było. Może jakość gruntów i charakter upraw na to nie pozwalały, a stadnina wymagała przecież łąk i dostępu do wody. W trakcie badań przestrzeni miasta Knyszyna zwrócono również uwagę na egzystującą wśród gruntów miejskich wieś zwaną Poniklica. Przypuszczalnie wieś ta pierwotnie mogła być związana z obsługą stadniny. Okazało się, że osada ta funkcjonowała jako przedmieście i po raz pierwszy w źródłach wzmiankowana była
Obserwując przedkomasacyjny Plan gruntów miasta Knyszyna 1928 r. sporządzony przez mierniczego Wł. Markowskiego, zrekonstruowany dla potrzeb niniejszych badań, stwierdzamy, że grunty położone w uroczyskach Kąty i Stoczek były wówczas własnością mieszczan. Jeszcze plan gruntów miejskich z 1799 r. nie notował tam podziałów na role mieszczan, które nie tylko, że wówczas nie dochodziły do Jaskranki, ale urywały się na linii granicznej pola określonego w 1928 r. jako Nowe. Jednak zarówno w 1799, 1862 i 1928 r. pozostawały w granicach miasta 693,
500 koni stacjonujących w stajniach królewskich za stawem i sadzawkami wymagało odpowiednich pastwisk i przestrzeni do ich ujeżdżania. Pastwiska ciągnęły się więc szerokim pasmem wzdłuż Jaskranki, daleko wkraczając na pasmo morenowych wzgórz. Przekazano w 1564 r. miastu grunty zlikwidowanej wsi Kobylanka, razem z polami na Stoczku i Kątach, ale wkrótce je odebrano pod stadninę. Krzywdy mieszczan knyszyńskich starali się wynagrodzić 19 V 1574 r. rewizorzy królewscy, którzy pisali: Czynili do nas prośbę mieszczanie miasta knyszyńskiego, przedkładając doległości swe, iż im włóki niedobre, piaszczyste, gruntu podłego dano, k temu tychże włók tedy im wiele pośle pomiary odeszło, to jest, iż stawem wielkim Augustem wiele włók zalano, także i inszemi stawami, k temu na ich włókach cegielnie posiedlono, któremi włók niemało zajęto i glinę kopając popsowano, k temu wypusty ich stajniami KJM pozajmowano, k temu sianożęci ich własne nad rzeką Niereślą pozabierano, których oni byli w używaniu od p. Falczewskiego, aż do p. Bielawskiego, a chociaż im wiele odeszło, zupełny czynsz płacą. I ukazali przed nami list JKM pisany do ks. Pilchowskiego692
694 Plan gruntów miasta Knyszyna z 1799 r. AP Białystok, Kamera, nr 2690a, k. 27.
rewizora i do p. Stefana Bielawskiego dzierżawce knyszyńskiego, gdzie KJM raczył do nich pisać, przykazując żeby koniecznie, nieodwłocznie, za im odmianę dano. A potym śmierć KJM zaszła, że im odmiany nie dano. I prosili nas, abyśmy wyjechali, a te dolegliwości ich oglądali. Na których prośbę tedychmy wyjeżdżali i obaczyli, iż barzo wiele gruntów ich stawami pozalewano i cegielniami pozajmowano, także i wypusty ich stajniami zastąpiono, k temu sianożęci ich niepotrzebnie pozajmowano, gdyż okrom tego, sianożęci dworskich jest dosyć, których i sprzątnąć nie zawżdy pośpieją695. W ten sposób powstała nieustabilizowana sytuacja własnościowa m.in. włók za Jaskranką na Stoczku i w Kątach. Właściwie mieszczanie byli właścicielami znajdujących się tam pól, jednak zajęte były one przez stajnie i wypusty końskie.
Odjęcie tych gruntów w czasach dzierżawy Bielawskiego spowodowane było budową stajni wielkiej nowej, na podmurowaniu, w której kominów 8, Tablica XV. Miasto Knyszyn w 1572 r. Próba rekonstrukcji. Oprac. Józef Maroszek i Tomasz Popławski, 1998.
[Schemat: rekonstrukcja pól, nadziałów i zabudowy Knyszyna; drogi łączą rynek z polami i dworem. Rozróżniono miasto, stare pola miejskie w 1538 r., nowe pola w 1561 r., naddatki dla miasta, grunty wójtowskie, dwór królewski i grunty kościelne. Osobne znaki oznaczają młyn, starą groblę, akwedukt i ogrodzenie.]
| Znak | Objaśnienie |
|---|---|
| A | Pierwsze Pole za ul. Goniądzką |
| B | Drugie Pole za ul. Grodzieńską |
| C | Trzecie Pole na Poniklicy |
| D | Pole zwane Nierestki |
| E | Pole zwane Kobylanka |
| F | Pole zwane Za Gajem |
| G | Uposażenie wójta knyszyńskiego |
| H | Dawne grunty dworu Wodziłówka |
| I | Dawne siedlisko dworu Wodziłówka w 1561 r. oddane miastu |
| J | Dawne siedlisko dworu Wodziłówka |
| K | Dawne grunty dworu Wodziłówka oddane miastu w 1561 r. |
| L | Dawne grunty dworu Wodziłówka, ok. 1553–1561 r. rozmierzone na place i ogrody miasta |
| Ł | Kałuże błotne |
| M | Naddatek przy boku włók miejskich |
| N | Dąbrowa dana miastu w 1538 r. |
| O | Naddatek dany miastu w 1574 r. |
| P | Naddatek dany miastu w 1574 r. |
| Q | Sianożęcia zwrócone miastu w 1574 r. nad Nereślą |
| R | Naddatek dany w 1574 r. |
| S | Wygon dla bydła dworskiego dany miastu w 1558 r. |
| T | Naddatek dany miastu w 1574 r. |
| U | Ogrodnicy dworscy |
| V | Stadnina królewska |
| W | Zwierzyniec sarni i zajęcy przy sadzawkach |
| X | Odakowszczyzna, dworski zaścianek wójtowski |
| Y | Cmentarz św. Jana na Rynku |
| Z | Założenie rezydencjonalno-ogrodowe |
Tablica XVI. Staw August pod Czechowizną, zbudowany w latach 1558–1561; Tykocin — proces przekształceń struktury przestrzennej miasteczka, oprac. Dorota Korolczuk.
wrót 8, okiennic 44 (1574 r.)1%, Budowa jej odbywała się pod dyktando samego władcy. 5 VII 1570 r. król pisał, że posłał do stadniny 55 kop podków, 1 fasę ufnali, a poza tym 57 fasek gwoździ do nakrycia gontowego budującej się stajni. Władca pisał — gwoździ tych dla pobijania stajniej dawajcie cum difactione, a pilnować nieznacznie każcie, żeby się jedno na potrzebę naszą obracały!95,
Stajnie i domy masztalerskie usytuowano na wzgórzach, w pobliżu granicy drugich włók kobyleńskich. Pewnym śladem ich sytuacji był bieg jednej z dróg na tym terenie. Zresztą przez tereny stajenne, które jak sądzić można z zachowanego widoku na mapie z 1536 r. (? — przed 1551 r.), razem z sadzawkami były wygrodzone płotem i szpalerami drzew, wiódł gościniec Wielki z Wilna i Grodna przez Knyszyn do Tykocina i Warsza-
Schematyczny widok Knyszyna na mapie dóbr knyszyńskich z 1536 r. (?), uzupełnionej po 1561 r. o ukazanie biegu gościńca Wielkiego z Litwy do Korony. grobli — Starej i Nowej przez dolinę Jaskranki, wielkiego płotu wokół terenów stawu przy rezydencji, sadzawek, zwierzyńca sarn i zajęcy oraz stadniny i wygonów końskich. BU Wilno, F. 23, nr 135.
W opisie sadzawek knyszyńskich z 1561 r. wzmiankuje się ponadto o zdroju, który jest za stajniami królewskimi, skąd p. star. przywieść chce wodę, tak jakoby jej we wszystkich sadzawkach dostatek było... I tam na tym zdroju rów kopać poczęto!”. Jedyną większą krynicą jest tzw. Głęboki Zdrój, bardzo odległy od sadzawek, a za to bardzo obfity. By przeprowadzić z niego wodę trzeba było ją niewątpliwie znacznie spiętrzyć przy źródlisku i rowem poprowadzić ze wzgórza do sadzawek. Głęboki Zdrój najpewniej dostarczał wody pitnej koniom i służbie masztalerskiej.
Symptomatyczna jest nazwa sioła Kobylanka, rozmierzonego w puszczy przez Chwalczewskiego przed 1559 r., która wyraźnie nawiązuje do stadniny. Jej mieszkańcy widocznie obsługiwali konie królewskie. Stajnie i tereny wypasowe usytuowane były więc na terenie pomiędzy wielkim stawem na Jaskrance, siedliskami wsi Kobylanka (późniejsza Poniklica), końcami drugiego pola sioła Kobylanki i płotem sadzawek, obejmującym też zwierzyniec sarn
194 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 133. 195 ВАМ Kórnik, nr 250, К. 97. 196 BU Wilno, F. 23, nr 135. Por. ilustrację.
197 W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 262.
1 zajęcy. Teren ten komunikowała przez dolinę Jaskranki droga wiodąca ро Nowej Grobli. Powiązanie to wyraźnie odsyła do sytuacji z odległych czasów, gdy funkcjonował myśliwski dworzec wielkich książąt litewskich Wodziłówka, toteż śmiało można twierdzić, że stajnie królewskie kontynuowały witoldowe okoły z XV w.
Las dziś nazywany Gajem, rosnący na tzw. górze Królowej Bony, w planach Chwalczewskiego miał być wytrzebiony, a jego teren postanowiono przyłączyć do trzeciego pola dworskiego. Inwentarz z 1561 r. opisywał ten las następująco: Przy tem trzeciem polu, za stawami, za górą przy drodze chorosczkiej między pasznią jest las, który JKM raczył rozkazał zostawić na przyszłe czasy dla drew, dla potrzeby dworowej i stajennej, którego jest wł. 3, m. 696, Stadninę usytuowano na rolach należących do miasta już przed
O wielkości stadniny knyszyńskiej dają też świadectwa liczby podawane przez inwentarze gospodarcze dotyczące świadczeń ludności starostwa, tzw. dziakła owsianego i siana. W 1569 r. z samego tylko folwarku knyszyńskiego żyta jarego dla koni KJM do stajen wzięto kop 130. Również stamtąd na Popielewiu nakoszono beło siana wozów 180. Pode dworem nakoszono wozów 60, którego siana dano do stajni JKM wozów 63, insze w dworcu stawiono697, W 1573 r. rejestr chłopskiego owsa dziakielnego wykazywał: Krypno, Zastocze, Ruda - z włók 44 po 2 beczki, a z 9 3/4 po 1. Owsa beczek 7 3/4, do stajen KJM dano beczek 27, na co jest kwit pana koniuszego. Diugotęka, Rekle, Góra — z włók 81 3/4 po 2 beczki. Owsa beczek 163 1/2 dano na konie KJM za kwitem koniuszego beczek 47 1/2. Za ubóstwem nie dano beczek 51.
Kalinówka, Kropiwnica, Jowniki, Bagno - owsa beczek 181 1/2, z włók 90 3/4 po 2. 121 dano do stajni КЛМ za kwitem p. koniuszego. Za ubó- - stwem nie dano beczek 60 1/2.
Czarna, Jaskra, Chraboty, Czechowizna — owsa beczek 75 1 Ид, z włók 37 3/4 po 2. Do stajni КЛМ dano 61, a za ubóstwem wybrano owsa beczek 14 1/2. Letniki, Krynica, Obrubniki, Kalinówka - owsa beczek 138, z włók 69 po beczki 2. Nadto do stajen na konie KJM za kwitem beczek 126, za ubóstwem nie wybrano od poddanych owsa beczek 12.
Dobrzyniewo, Gniła, Pogorzałka, Kozopatry - owsa beczek 169 1/2, z włók 84 3/4. Nadto do stajen KJM owsa beczek 155, za ubóstwem poddanych nie dobrano beczek 14 1/2.
Jaświły, Maciesze, Romiejki — owsa beczek 143 1/4 z włók 71 2/3. Nadto do stajen KJM dano beczek 111 1/2. Do dwora oddał beczek 13 1/2. Za ubóstwem nie dobrano owsa beczek 18. Bobrówka, Brzozówka — owsa beczek 101 1/2, do stajen na konie KJM dano beczek 117 1/2. Do dworu oddano beczek 80. Dla ubóstwa nie oddali poddani beczek 5 1/2. Zabiele, Jatwież, Nowosiółki, Dolistowo — owsa beczek 115 1/2 z włók 71 3/4, a z włók 32 po 1 beczce być miało. Nadto do stajen KJM beczek 112.
Suma: Owsa dziakielnego z włók 664 2/3, to jest z włók 622 2/3 po beczek 2, z włók 41 3/4 po I.
Nadto na dworze beczek 1158/3.
W tymże rejestrze zapisano wielkości skoszonego siana: Krypno, Zastocze, Ruda - siana wozów 54, z włók 53 3/4, z tego dano do stajen na konie KJM kolas 37. Długołęka, Rekle, Góra - Stana wozów 82 być miało. Do stajen КЛМ na konie dał kolas 40. Kalinówka, Kropiwnica, Jowniki, Bagno - siana wozów 90 1/2 być miało. Do stajen КЛМ dano 63. Za ubóstwem nie dali kolas 27 1/2. Czarna, Jaskra, Chraboty, Czechowizna — siana do stajen КЛМ kolas 38. Letniki, Krynica, Obrubniki, Kulikówka — siana dano kolas 49, za ubóstwem nie wybrano kolas 20. Dobrzyniewo, Gniła, Pogorzałka, Kozopatry - siana dano do stajen КЛМ za kwitem pana koniuszego kolas 71, za ubóstwem nie dobrano kolas 14. Jaświły, Maciesze, Romiejki — siana do stajen wozów 67, za ubóstwem nie dobrano kolas 5. Bobrówka, Brzozówka - siana dano kolas 98, nie oddano za ubóstwem kolas 3 1/2. Zabiele, Jatwież, Nowosiółki, Dolistowo — siana dano kolas 70, za ubóstwem nie dano 4.
Suma:
Stana dziakielnego miało być kolas 665 z włók 665.
Z tego za ubóstwem nie dano kolas 132.
Wybrano kolas 533200,
Liczby te dobitnie świadczą o wielkości stadniny knyszyńskiej. Jeszcze po śmierci Zygmunta Augusta królewska siostra — Anna usiłowała choć w części kontynuować dzieło zmarłego brata, wśród Pofrzeb... staroście biel-
698 skiemu i knyszyńskiemu wymieniała: Owsa czynszowe od liczby, także siana z pilnością kazać odebrać, a do spiklerza na konie КЛМ zsypać, jakoby konie mogli wychowanie dobre mieć. Nie tylko starosta knyszyński był zobligowany do zapewnienia koniom żywności. Postanowienie dochodów starostwa bielskiego w niebytności WP Mikołaja Kiszki z Ciechanowcza wojewody podlaskiego przez p. Młodziejowskiego pisarza skarbu koronnego do rąk podstarościego bielskiego pisarza dochodów starostwa tego dnia 11 X 1575 roku nakazywało: Owsy dziakielne i siana, aby do Knyszyna byli odsyłane, a do rąk sługi stajennego na konie КЛМ, które tam chowane będą beli oddawane699.
Początkowo koniuszym nadwornym i jednocześnie koronnym był sam dzierżawca knyszyński Jarosz Korycki (1564-1565). Zmarł w 1565 r., a po jego śmierci obowiązki koniuszego JKM objął Jakub Piasecki (1565–1587)700, Litwini jednak kwestionowali sprawowanie przez niego tego urzędu, toteż 18 I 1569 r. został on z niego złożony, a tego dnia powołano Fedora Hołownię, który jednak rychło jako chory i stary pewnie nie objął stanowiska. Piasecki wrócił do swoich obowiązków 1 tytułu701.
7 VII 1571 r. w Warszawie wypłacono: p. Jakubowi Piaseczkiemu koniuszemu KJM na strawę koniom dwiema, które KJM nakazał przywieźć z Gieranon do Warszawy... fl. 6. Prócz stadniny knyszyńskiej w jego zawiadywaniu była więc i stadnina w Gieranonach (w tym czasie był on starostą gieranońskim) 702, a i pewnie wszystkie inne stadniny królewskie w МУ КТ, 205. Jakub Piasecki miał towarzyszyć królowi w jego ostatniej drodze z zamku tykocińskiego na Wawel. W Postanowieniu i porządku do prowadzenia ciała КЛМ pana naszego zmarłego przez JMPP rady koronne w Krakowie spisanym 23 VII 1573 r. stwierdzono: Konie wszystkie tak jezdne, jako i woźniki, które są w Knyszynie i na inszych miejscach, ma JMP Jakub Piasecki koniuszy KJM z sobą pobrać. Dalej następowała szczegółowa specyfikacja użycia koni w orszaku pogrzebowym, ale z pustymi miejscami na ich liczbę704.
703 W 10 X 1571 r. w rachunkach zapisano: Stanisławowi masztalirowi КЛМ na strawę, kiedy gonił z listem KJM do pana koniuszego ku Knyszynu705,
Wielkość stadniny królewskiej i jej rozrzucenie w różnych włościach powodowało, że na miejscu w Knyszynie musiał pozostawać ktoś, kto stale będzie doglądał stado knyszyńskie. T. Czacki, a za nim S. B. Linde wspominają poemat Adama Micińskiego Świerzopy i одту706. Ł. Gołębiewski wspominał: koniuszy dworny Zygmunta Augusta Miciński Adam wydał dzieło w 1570 r. o świerzopach (klaczach) i ograch - tak nazywano ogiery. Za ostatniego Jagiellończyka widzimy to z jego dzieła stada książęcemi zwane składały się z arabskich, tureckich i perskich ogierów, klaczy polskich, tureckich, fryzyjskich, morawskich2%9.707, J. Antoniuk, który twierdził, że dotarł do dzieła Adama Micińskiego cytował go: Król Zygmunt August posiada dużą stadninę w Knyszynie. Kilkaset koni karmią łaskawie żłoby królewskie. Między swojskimi zrodzonymi na polskiej ziemi po matkach źmudzinkach, hucułach, czy też koniach mazowieckich również stoi stado królewskie, a w niem siwe araby, kare hiszpańskie dzianety, ogiery i klacze, najlepsze do landar poszóstnych, do okazałych wystąpień ze względu na wspaniałość postawy jedyne, stoją mantuańskie i neapolitańskie konie, wyuczone przez cudzoziemskich kawalkatorów, niezrównane w chodach i kunszcie wytwornych dworskich karuzeli. Antoniuk zwracał uwagą na fakt, że w opinii Micińskiego poza stadem knyszyńskim nie było w Polsce, ale i w całej ówczesnej Europie równie dużego i pięknego stada koni zarodowych. Pilnowano w nim zwłaszcza rodu ogierów arabskich. Ten autor nie publikowanej monografii Knyszyna podawał jeszcze więcej szczegółów dotyczących hodowli koni: W stadninie knyszyńskiej do polskich klaczy dopuszczano ogiery arabskie, tureckie i polskie, aby tym sposobem wyhodować z krzyżówki bojowe rumaki polskie. Dostawą koni, do tego stada zajmował się m.in. szwagier króla — Mikołaj Radziwiłł, który sprowadzał je aż z Archipelagu oraz z głośnej ze swych stadnin Kandyi. Specjalna instrukcja królewska Zygmunta Augusta odnośnie rozmnażania i hodowli stadniny końskiej w ekonomiach wydana w 1538 r. zwraca uwagę znajomością rzeczy. Trudno dziś ustalić na ile przedstawiony przez Antoniuka obraz stadniny knyszyńskiej i zasad rozmnażania koni jest prawdziwy, a na ile poniosła autora fantazja708, Król rzeczywiście znał się na hodowli koni i podejmował decyzje dotyczące ich szkolenia. 3 IV 1570 r. pisał w liście do Mikołaja Konarskiego nadzorcy rezydencji knyszyńskiej, któremu podlegała również stadnina: że się tam w Simnie stadniki niczemu nie godzą, przeto wola nasza jest, byś mi z tych między końmi obrawszy tam k nam [do Warszawy] mieszkania posłał i tak to postanowił, iżby je zaś skoro by ich potrzeba nie była do ciebie odwiedziono, a z tych tam starych przywiedź nam na pamięć i sprawę daj, co za konie byli, a my potym damy naukę, co z niema dalej będziecie czynić
Adam Miciński, który miał być koniuszym królewskim w Knyszynie nie jest znany ze źródeł knyszyńskich, a jedynie z niezachowanej monografii O świerzopach i ograch. W każdym bądź razie nie odnajdujemy wzmianek w źródłach knyszyńskich o istnieniu Micińskiego. W 1577 r. nie odnajdujemy go też w wykazie posesji miejskich dworu koniuszego710,
Zamiast Adama Micińskiego w tym czasie koniusznią knyszyńską zarządzał Kasper Kłodziński. Po śmierci star. knyszyńskiego i koniuszego dwornego Jarosza Koryckiego (zm. 1566 r.) król oznajmił 24 VIII 1566 r. nowemu star. Włoszkowi, że podwyższył strawne należne Kasprowi Kłodzińskiemu, swemu jurgieltnikowi 711. Łączyło się to ze zwiększeniem liczby hodowanych tam koni. 21 МП 1566 r. król pisał do star. knyszyńskiego Włoszka i do Kłodzińskiego, że wysłał do Knyszyna 9 Коп 712,
Prowadził on budowę nowej stajni w Knyszynie — była to stajnia wielka nowa na podmurowaniu, w której kominów 8, wrót 8, okiennic 44 (1574 r.)713. 21 X 1566 r. z Warszawy król polecał swemu jurgieltnikowi | w Knyszynie: Kłodziński, jeśliby tam Włoszek drzewa potrzebował, ku wygotowaniu budowania tego, jakośmy jemu już pisali i rozkazali, tedy rozkazujemy, abyś się o to tak postarał, jakoby się on nie wymawiał i wolej i rozkazaniu naszemu, żeby się też na wszytkim dosyć stać mogło. Inaczej nie czyńcie. Tego samego dnia, król pisał list do Włoszka, star. knyszyńskiego
709 w tej sprawie?!6, Kłodziński nie miał w mieście swego dworu, ani domu, ale w 1566 r. mieszkał na gospodzie w mieście?!”, 30 XI 1570 r. w Warszawie dano z własnego rozkazania KJM Mikołajowi Pianowskiemu słudze p. Kaspra Kłodzińskiego, kiedy końmi z Knyszyna, od p. koniuszego 20 przywiódł, na których strawę dał mu w Knyszynie p. Wojna fl. 20, a KJM kazał mu w Warszawie dać jeszcze, którem ja dał fl. 4. Jeszcze 7 VI 157? r. dano na strawę fl. 1 Mikołajowi masztalierowi KJM z Knyszyna, gdy szedł nazad z listy КЛМ do p. Kłodzińskiego, z łaski КЛМ?18. Źródła późniejsze nie wspominają o Kłodzińskim, a w 1573 r. w czasie pogrzebu króla konie miał dostarczyć niejaki Kowalski, co jednak może być przekręconą przez kopistę wersją nazwiska Kłodziński?!9,
Bezpośredni nadzór nad sprawnością i tresurą koni sprawowali kawalkatorowie królewscy. Jeździli oni po Europie poszukując odpowiednich zwierząt do stadniny. W księdze kancelaryjnej króla Zygmunta Augusta z lat 1548-1567 odnajdujemy Littere passus do Włoch dla Marcina ujeżdżacza koni królewskich718,
W Nowym Dworze sąsiadującym ze starostwem knyszyńskim kawalkator królewski Włoch Scipion dozorował hodowlę 52 koni młodych. Leśnictwo nowodworskie dysponowało wielkimi zasobami siana pozyskiwanego z rozległej doliny Biebrzy i łąk położonych na wydepczyskach puszczańskich. Na służbę kawalkatorską Scipio Campo został przyjęty w czerwcu 1560 r., z płacą 300 Al. rocznie719,
W Knyszynie działała inna rodzina kawalkatorska — Daniel i Bartolomeo Moretowie. Bartolomeo został przyjęty na służbę królewską 6 X 1565 r. z roczną pensją 300 fl. oraz strawnego 5 fl. tygodniowo. Na służbie królewskiej był już wcześniej jego brat — Daniel, zatrudniony od 1560 r. z takąż samą pensją. Mieli oni pod stałym dozorem i obsługą 6 koni. W rachunkach królewskich przy ich nazwiskach dodano określenie Jta-714715716
717 lus222, W Knyszynie inwentarz 1569 r. wymieniał dwór panów Moretów obydwa??3. Z Knyszynem w szczególniejszy sposób związał się jednak Daniel Moretho cavalcator JKM. 16 XI 1571 r. w Warszawie król zapłacił D. Moretowi kawalkatorowi JKM na siodło i rzędy do gianetów przez ręce Krzysztofa Krupki komornika KJM?%. Wymienia go księga poborowa z 1572 г. 723 Inwentarz posiadaczy siedlisk i domów w mieście z 1577 r. zaznaczył przy ul. Dworskiej: Daniel Moretha pogorzał??6. Daniel Moreto działał w Polsce jeszcze w okresie panowania Stefana Batorego. W I. 80-tych XVI w. wysłany został do Hiszpanii po zakup koni i dostał na to 6 300 В., a po powrocie
W leśnictwie nowodworskim nadania ziemskie otrzymał inny kawalkator Zygmunta Augusta, później Daniel Moreto. Były to 3 wł. osocznickie we wsiach Suszalewo i Grabowo726, Król Stefan Batory wystawił później przywilej kavalkatoru JKM Danelu Morete na sela w lesnictve starostva horodenskoho novodvorskom Kal'nu, Hrabovku i Krapivnu dożyvotniju. Były to wsie Kalno, Grabowo i Kropiwna. W Kalnie Moreto wybudował swój dwór 727. Kto wie czy rasa konia sokólskiego nie wywodzi się ze stadniny zygmuntowskiej ze stada prowadzonego w leśnictwie nowodworskim? Nadania Batorego dla kawalkatorów — Scipiona del Campo i Daniela Moreto łączyły się z przeniesieniem stadniny królewskiej na teren ekonomii grodzieńskiej, bo Knyszyn oderwany od dóbr własnych zajął dla siebie Jan Zamoyski, stadnina nowodworska kontynuowała więc w tym względzie tradycje Knyszyna.
Stadnina wymagała też odpowiedniej obsługi kowalskiej. 13 III 1570 r. do stadniny w Knyszynie król odesłał 2 kowalczyków, których z Gdańska do Warszawy wysłał kupiec Jan Boleman. Nakazał Mikołajowi Konarskiemu dozorującemu kompleks rezydencjonalny, aby się im przypatrzywszy725720721722
724 zachował. Monarcha stwierdzał, że w Warszawie przy nas i koni i roboty mało...728,
Wśród osób zajmujących się dozorem stadniny knyszyńskiej miał być Twardowski, znany mag i autor mistyfikacji wywołania ducha królowej Barbary Radziwiłłówny. Do takiego wniosku doszedł Roman Bugaj, autor rozprawy Nauki tajemne w Polsce w dobie Odrodzenia. Pisał on: Należy sądzić, że Dhur-Twardowski był podkoniuszym litewskim powołanym na ten urząd w Knyszynie, na krótko przed śmiercią króla729. Żadne jednak ze znanych nam źródeł historycznych nie potwierdza tego domysłu.
Górnicki relacjonujący ostatni przejazd królewski przez Tykocin, gdy schorowany król podążał do Knyszyna, stwierdzał, że wielu spośród masztalerzów i woźniców królewskich osiadłych było na stałe w Tykocinie. Gdy orszak zatrzymał się przed miastem, wówczas istniało niebezpieczeństwo, że ludzie ci porzucą powierzone im konie i udadzą się do swych domów i żon 730, Kiedy w 1570 r. król odesłał do Knyszyna transport wina, które nabył mu Hieronim Ber, służebnik monarszy, król nie miał złudzeń, że furmani uszczuplą zasób trunków, uspokajał więc dostawcę: wszak cokolwiek fura i przy tym co innego kosztować będzie zapłaci za to Jakub Zaleski sprawca skarbu nadwornego 731,
Niektórych knyszyńskich masztalerzów odnajdujemy w rachunkach królewskich. 30 XI 1570 r. otrzymuje odprawę na powrót do Knyszyna masztalerz Andrzej Żuk, który przybył do Warszawy z końmi ze stadniny królewskiej. 10 X 1571 r. również w Warszawie otrzymał odprawy na strawę 1 fl. Stanisław masztalerz, który gonił z listem KJM do p. koniuszego ku Knyszynu. T VI 1572 r. w Warszawie król dał Mikołajowi masztalerzowi JKM z Knyszyna, gdy szedł nazad z listy КЛМ do p. Kłodzińskiego, z łaski КЛМ na strawę fl. 1. Już po śmierci króla 16 VIII 1572 r. w Knyszynie Fogelweder z rozkazania JMPP rada przy ciele będących na odprawę czeladzi obozowej i stajennej Jaccintemu Młodziejowskiemu pisarzowi skarbu koronnego wedle kwitu jego, który mam 427 fi, gr 6. Kolejna zapłata czeladzi stajennej miała miejsce 23 VIII 1572 r. Król sam podejmował decyzje, co do rozdysponowania czeladzi stajennej, tak było 14 XII w Warszawie, gdy władca dla odprawowania czeladzi stajennej zbytniej do Knyszyna dał zł 732.
Stadnina królewska; która pozostała po śmierci Zygmunta Augusta w części dostała się królowej Annie Jagiellonce. Z określenia Pofrzeb, które królowa JMP staroście bielskiemu i knyszyńskiemu opowiedzieć miała z 1575 r. dowiadujemy się o sytuacji materialnej służby stajennej i zajęciach woźnic i masztalerzy: Stajennej czeladzi królewny, z tych pieniędzy czynszowych i z innych dochodów zebranych strawne pieniądze od 23 niedziel zatrzymane, a potem za każdy tydzień, aby JMP starosta raczył rozkazać dawać, a to aby woźnice i masztalerze dla głodu precz od koni nie poszli. Jakoż bez żywności, którą stąd miewają trudno wytrwać mogą, gdyż to co się na nią wyda na liczbie od królewny JM przyjęto będzie, a woźnice też nie będą próżnować wożąc tramy na tarcicę do mostu warszawskiego. Takoż na kowanie koni, na powrozy do wiązania koni i poprawę ига, aby do rąk sługi stajennego, który tam jest starszym było dane zł 20, z których ten będzie liczbę powinien uczynić.
4. Zwierzyńce
Knyszyn otaczały wielkie kompleksy puszczańskie. Znaczne obszary starostwa knyszyńskiego, mimo że prowadzono w XVI w. intensywną kolonizację, wciąż porastały wiekowe bory. W najbliższym sąsiedztwie znajdowały się monarsze puszcze: knyszyńska, grodzieńskie — na wschód Czarna, na północny wschód Biała, goniądzka Dobarz, i tykocińska Czarny Las. Były one zresztą dość różne, zwłaszcza Dobarz, położona w bagnistej dolinie Biebrzy. W 1571 r. opisywano ją następująco: Puszcza Dobarz, ta niedaleko się od miasta [Goniądza] poczyna, a idzie aż do tykocińskiej puszczej, nad rzeką Biebrzą. Jest jej blisko 3 mil, na podobieństwo wdłuż, a przy niej bieli idą. Szerzyny tej puszczej na niektórych miejscach półtory mile, na niektórych mila, indziej pół mile i mniej wychodzi. Świnia, nieźwiedź w niej się najduje, ale w pomierze dostateczniejsza sprawa o niej jest. Osocznicy do tej puszczej napisani są przy wsi Trzciannem733,
Zamiłowanie Zygmunta Augusta do polowań sprawiało, że w 1546 r. — jak wylicza monografista króla, L. Kolankowski — na polowaniach król spędził aż 223 dni, polując wówczas w puszczach: białowieskiej, bersztańskiej, olickiej, wigierskiej, orańskiej i rudnickiej734. 30 I 1554 r. król słał z Knyszyna w prezencie Mikołajowi Radziwiłłowi Czarnemu upolowaną zwierzynę: posyłamy TM zwierzyny żubrzyny 2 beczce, którą tych mięsopust życzymy, aby TM zdrów jadł. Kilka dni wcześniej 22 I 1554 r. datował był list do tegoż Radziwiłła in venationibus735. Gwagnin, w cytowanym wyżej opisie dworca knyszyńskiego, zwracał uwagę, że w Knyszynie był ogród bardzo szeroki, który pospolicie zowią Zwierzyńcem. Sadzawek w nim pełno i zwierząt rozmaitych, albowiem tam wszelkie łowy zwierzynne najczęściej bywają736. Na okoliczności polowania szyto nawet dworzanom królewskim okolicznościowe delie. 19 I 1545 r. podskarbi królewski Stanisław Włoszek zanotował w księdze rachunków dworskich: Pro 1 stamine panni grisei misnensis, ex quo faciae sunt 5 deliae in venationem domino succamerario, domino Jaross praefecto stabuli, domino Liubomirski subdapifero, domino Wiesziołowski et domino Węgorzewski dati fl. 737.
Rezydencję knyszyńską od południa otaczały olbrzymie lasy738. Spisana w 1559 r. rewizja puszcz opisywała lasy knyszyńskie poczynając od Jasionówki, wzdłuż rzek Brzozówki, Czarnej, Sokołdki i Supraśli: Poćinaetsja granica ot imenja p. Ivana starostica pinskoho, sela Jasenovkt. Idet do Berezovoe rećki. Taja recka delit puścu knyśinskoju s puśceju gorodenskoju, derżaći knysinskoju po prave, a gorodenskoju po leve. A ot toe rećki verchu Berezovoe do rećki Cornoe, kotoraja idet na poluden. Taja delit tyje że puśći vyse opisanye. A ot Cornoe, rećki do Sokoldki. Taja Sokoldka z velja recok povstala. A idet na poluden. A ot Sokoldki, aż do granicy p. Jurija Dobżynevskogo, byvsego vojta dobżynevskogo, kotoryj imenie svoe Sokoldku nad rekoju Sokoldkoju i Suprasleju v prave, pod samoju puśceju, maet. Tot [voit] dobrinevskij derevo bortnoe ve puści JM gosudarskoj, s kotorogo dan” pervo scho na gospodarja JM prichodila, na sebe zabral, i teper jak toho dereva postupiti, tak i danja vodług obycaju starodavnogo davati ne choćet. A ot granicy dobrynevskoho [voita], aż do granicy lencov, kotorych zowut Zenovcy. Toe puści knyśinskoe vdolż 4 mili, a v poperek 3 mili. Wymieniono „wówczas ostępy puszczańskie:
1. Ostęp Nerestek, u drogi wielkiej wileńskiej idącej przez Knyszyn, na rzece Nerestce (płynącej z południa na północ). Dziś na terenie włók miasta Knyszyna znajdujemy kolonię Mierestki.
2. Ostęp Hwozdny, nad rzeką Wodziłówką (płynącą ze wschodu na zachód). W 1556 r. na jego terenie zostały osadzone przez Piotra Chwalczewskiego starostę knyszyńskiego dwie wsie: Czarna (dziś Milewskie) i Szaflew (dziś Zofiówka).
3. Ostęp Krasny, nad rzeką Brzozówką, do której uchodzi rzeka Krasna, płynąca przez środek ostępu (z południa na północ).
4. Ostęp Prowaleny (Przewalanka), nad rzeką Prowalenką, dopływem Brzozówki.
5. Ostęp Oleszkowy Lad, na wierzchowiskach rzeki Czarnej, a ta rzeczka płynie przez środek ostępu (z południa na północ).
6. Ostęp Długi, rozpoczynający się od rzeki Czarnej wpadającej do Sokołdki.
7. Ostęp Karakulin, nad rzeczką Karakuliną, dopływem Sokołdki. Tot ostup Karakulina na dvoe ostupaet. Na toi rećce Karakulin i na Rybniku p. Peter Falicevskij stav zaniol.
8. Ostęp Udacza Omeliany, przez który idzie gościniec Wielki do Wilna.
9. Ostęp Popielewo, zajęty przez zwierzyniec królewski, który otaczają wokół wsie: Chraboły, Borsukówka, Kozopatry (dziś Kozińce), Ruda i Kobyłanka (zlikwidowana w 1569 r., a jej grunty włączone do gruntów miasta Knyszyna, jako tzw. pole Nowe na Kobylance).
Obszar Puszczy Knyszyńskiej został znacznie uszczuplony w l. 1553–1559, gdy starostwo knyszyńskie objął Piotr Chwalczewski: Pod toju puśćceju i ostupami vyse opisanymi sela p. Petra Falicevskoho novo озагопуе:
1. selo Chraboly, v verch ostupa Karakulina.
2. selo Kulikovka, v verch tego że ostupa Karakulina.
3. selo Leiniki. Tye też sela pod samoju puścoju i ostupami golovnymi leżat.. selo Suprasl, nad samoju rećkoju Suprasleju.. selo Krynica.
. selo Obrubniki.
. Vjaskowcy.
. Gnela.
. Pogorelka.
10. Kozopatry. 11. Borsukovka.
12. Ruda.
13. Kobylanka?41,
Główny zwierzyniec knyszyński oddalony był od rezydencji w mieście o ok. 5 km. Oddzielała go od niego wyniosła Lisia Góra zwana też Kopcem, z której roztaczał się rozległy kilkukilometrowy widok na doliny Jaskranki, Kobylanki, a nawet Narwi740. Kopiec z daleka widoczny jest w promieniu kilkunastu kilometrów. Główna puszcza knyszyńska, inaczej zwana Zwierzyńcem Popielów leżała nad rzeczką Kobylanką741. Uroczysko to znane ze źródeł historycznych od 1358 r. do dziś utrzymało swą nazwę742. W 1559 r. Grzegorz Bogdanowicz Wołłowicz dokonując rewizji puszczy knyszyńskiej zaznaczył: Ostup Popelev, kotoryi ибупеп na zverinec JKM. Kotoryi ostup tye sela vyśe opisannye novo posażenye krugom oseli. Napered Chraboly, Borsukovka, Kozopatry, Ruda i Kobylanka743. W 1561 r. pisano: Las popielewski, którego jest wł. 14, który JKM raczył rozkazać zostawić dla zwierzyńca i na przyszłe czasy dla drew. K temuż lasu przyłączono nieprzeróbki sioła Pietrasiewiczów, które jest zruszone i staw, który tam był przekopano i młyn zniesiono, z tej przyczyny, iż sianożęci dworne zalewał, a stąd większą szkodę czynił niż pożytek744. Wówczas też star. knyszyński Piotr Chwalczewski proponował budowę wielkiego stawu: na rzece Kobylance przy ostupie, który zowią Zwierzyniec Popielów chciałby zbudować staw, który powiada, mustałby kosztować kop 100. A na ty rzeczy potrzeba jest nauki KJM?24"745, Jeśli wierzyć opinii historyka-regionalisty J. Antoniuka zwierzyniec Popielewo otaczał niegdyś wysoki wał i fosa, których ślady, jak on pisze, są do czasów nam współczesnych nadal widoczne na północ od wsi Kozińce746.
Nuncjusz papieski Commendoni oglądał łowy w zwierzyńcu królewieckim księcia Albrechta Hohenzollerna: Myśliwi obierają drzewa dość grube i łatwe w obejściu dookoła, aby człowieka mogły zasłonić. Zwierz przez psy
739 i pociski rozjątrzony rzuca się na pierwszego myśliwego, którego przy drzewie spostrzeże. Ten, gdy na drugą stronę odskoczy, zwierz uderza w drzewo, zamierzywszy się na człowieka. Rozjątrzony jeszcze bardziej usiłuje drzewo obalić, tym wścieklej, im bardziej od myśliwych jest ścigany. W tych nie tylko rogów, lecz również języka i ogona, zwrotów bać się należy. Pierwszego dla szorstkości, drugi dla siły w uderzeniu zarówno są niebezpieczne. Gdy myśliwego ogonem zajmie, jedyny sposób rzucić mu czerwoną czapkę. Zwierz naówczas całą swą wściekłość na ten kolor obraca, aż od innych myśliwych pociskami i włóczniami skłuty upadnie na ziemię747.
W 1569 r. pisano, że we wsi Ruda zostawiono na służbę osocznicką dla stróża ostępu w Popielewie, z nowego postanowienia wolnych włók 748. Jeszcze w 1643 r., gdy komisarze królowej Cecylii Renaty stwierdzili uczciwi Piotr t Wawrzyniec Buinowscy, Mikołaj i Stanisław Ruszkowscy osocznicy ze wst Rudy, do starostwa knyszyńskiego należący, pokładali... dekret z ksiąg rewizorów KJM, autentycznie wyjęty, rękami ich podpisany, ustawę tejże wsi Rudy w sobie zawierający, w którym pisano, że ciż osocznicy mają wł. 2 na wolności, z których czynsz tylko pieniężny po zł 10, z każdej włóki do p. star. knyszyńskiego, co rok płacić powinni, a zwierzyńca strzec mają749. Osocznicy mieszkali również we wsi Chraboły. W 1573 r. wzmiankowane są tam 2 wł. osocznickie. Jeszcze inne 2 takie wł. znajdowały się we wsi Zabielu, również położonej w starostwie knyszyńskim 750.
Prócz zwierzyńca wielkiego Popielewo znajdował się w rezydencji knyszyńskiej jeszcze inny zwierzyniec — dla sarn i zajęcy. Założony został przez Piotra Chwalczewskiego w 1561 r. Połączony był z kompleksem sadzawek. W inwentarzu z tego roku zapisano: Te pomienione sadzawki wszystkie... wkoło są płotem wielkim ogrodzone, do których w onym płocie wierzeje wiel-
kie uczynione i pobite. A iż ten płot około tych sadzawek uczyniony, jest
szeroko zawiedzion, którym nieco gruntu zajęto i z jednego przy onych sadzawkach zagrodzono, tedy przy tych sadzawkach, a w tym zagrodzeniu JMP starosta zwierzyniec dla sarn i zajęcy zamnożyć chce751.
W otoczeniu rezydencji królewskiej w Knyszynie zwracać uwagę musiał drzewostan dębowy. Wnioskować o tym możemy z opisu starosty knyszyńskiego Aleksandra Chodkiewicza, który 29 III 1538 r. pisząc do królowej Bony o mierzeniu gruntów nowo zakładanego wówczas miasta Knyszyna pisał, że dał mieszczanom pewną ilość dąbrowy do wytrzebienia 254. Ważnym zabytkiem ilustrującym stosunek króla do natury są zachowane do naszych czasów arrasy (z ok. 350 zachowało się 140)753 255. Ok. 1560 r. Zygmunt August zamówił werdiury ze zwierzętami. Wykonano je według kartonów malowanych przez anonimowego artystę antwerpskiego, przypuszczalnie Pietera Coecka van Aalst. Zachowały się do naszych czasów zwierzęco-krajobrazowe gobeliny: 1. Walka lamparta z niedźwiedziem, 1,47x3,29.. Fantastyczne drapieżniki i małpy, 1,48x3,20.. Lama (?) i pasące się bydło, 1,52x3,17.. Indyki, 1,48x3,18. Sowy, dudek i papuga, 1,08x3,45. Króliki, kaczka, wydra i rogacz, 1,58x3,74.. Kaczka z kaczętami, papuga i ryś, 1,61x3,69.. Bażanty i kuna, 1,55x3,68.. Gad fantastyczny, wąż i zimorodek, 1,66 x4,21.. Jastrząb rozrywający ptaka, wiewiórkę i ryś, 1,61x3,79.. Biegnące łanie, 1,72x4,16.. Koza, wąż i ryś, 1,57x3,49.. Leżący daniel, ssak drapieżny i kaczor, 1,58 x358.. Kozioł, 1,55x4,05.. Pawie, 1,80x4,07.. Jeleń i jednorożec, 1,93x4,24.. Borsuk przy gnieździe czapli, 2,31x2,15.. Wydra z rybą w pysku, łabędzie, czaple i fantastyczne gady, 3,95x2,61.. Dziki i lew zagryzający małpę, 3,99x3,24.. Walka smoka z panterą, 3,63x3,37.. Jednorożec - żyrafa i ryś, 3,94x3,21.. Jeleń z łanią, kaczki i żółw, 4,35х 1,40.. Rodzina borsuków, 4,31x1,27.. Fantastyczny drapieżnik, 4,45x1,47.. Rogacz i dwa Jednorożce — żyrafy, 4,40x1,31.. Wielbłąd, 4,38x1,30.
752 Rak i czapla, 4,38 х 1,30.
Łoś, 4,22 х 1,25.
Wilk pożerający zajęca, 4,38 х 1,26.
Lwica z małpami, 4,20x1,28.
Jastrząb zadziobujący kuropatwę, 4,31x1,26.
Małpa i koszatka, 4,28x1,24.
Czapla i bąk, 4,38x1,20.
Bocian i króliki, 4,33x1,24.
Lis pożerający ptaka i królik, 4,34 x1,26.
Wielbłąd, króliki i paw, 4,31x1,22.
Dziki kot, 3,86x1,24.
Dwa strusie, 3,96x1,36.
Spoczywający łoś i żbik na drzewie, 4, 43x1,58.
Dwa lamparty, 4,46x1,68.
Żuraw z wężem w dziobie, 4,55x1,69.
Tygrys i bóbr z węgorzem w pysku, 3,48x1,75.
Dwa żurawie nad strumieniem, 4,41x2,13.
Dwa lamparty, bażant i małpka, 4,56x2,17.
Herb Polski oraz herb i inicjały Krzysztofa Krupskiego starosty horodelskiego, w tle krajobraz ze zwierzętami: dwa króliki i łania oraz walka dwóch drapieżników i jeleni. Napis: Scabellum pedum tuorum oraz data 1560, 3,75x3,32 całość (wykonany na zamówienie Krzysztofa Krupskiego jako podarunek dla króla).
Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. Dwa króliki i ssak drapieżny, 0,92x2,43. -
Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. Ssak drapieżny z młodymi i ssak fantastyczny, 1,11x2,48.. Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. Bóbr i jeżozwierz,
Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. $sak drapieżny — cyweta (?), małpa, 0,98x2,45.
Herb Litwy na tle krajobrazu ze zwierzętami. Hiena cętkowana i małpa — szympans (7), 0,95x2,43.
Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. Wiewiórka i gołąb,
Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. Dzięcioł i sowa, 0,74x2,35. Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. Żaba i ssak drapieżny,
Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. Ssak drapieżny z grupy psów i ssak fantastyczny, 0,72x2,40.
55. Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. Ptak podobny do bażanta
i sowa, 0,70x2,53.
56. Herb Polski na tle krajobrazu ze zwierzętami. Popielica i ssak drapieżny
z grupy psów, 0,68 x2,54.
57. Herb Litwy na tle krajobrazu ze zwierzętami. Żółw i szpak, 0,68x2,29.
Сноски
667 5. Górnicki, Dzieje w Koronie Polskie, s. 693-695.
668 w, Bujnowski, Powiat sokólski. Jego przeszłość i stan obecny, Warszawa 1939, s. 78.
669 7, Jankowski, Śmierć Stefana Batorego w Grodnie, Grodno 1930, s. 17-22; E. Bończak-Kucharczyk, J. Maroszek, Dokumentacja ewidencyjna zabytkowego założenia dworsko-ogrodowego w Kundzinie, Białystok 1985 (maszynopis PSOZ Białystok).
670 5}. geogr., t. IV, Warszawa 1883, s. 875.
671 0, Gintel, Cudzoziemcy o Polsce..., t. I, s. 143.
672 Osoba o takim nazwisku jest nieznana. Mowa jest o Kasprze Kłodzińskim, jurgieltniku królewskim, który dozorował stajnie knyszyńskie.
673 BAN Kórnik, nr 51; BAN Wrocław, Zbiory Pawlikowskich, nr 194.
674 j, Gintel, Cudzoziemcy o Polsce..., t. I, s. 133.
675 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 80, s. 146.
676 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 81, s. 99-102; Czeremonie prziprowadzenia cziała JKM s Thikoczina do pogrzebu thim sposzobem ssą odprawowane, b. m, b. d., s. 442.
677 Por. M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska, t. 3, s. 457: Zygmunt August z upodobaniem tu przebywał, łowił żubry, utrzymywał tu stadninę 3 000 sztuk koni; К. Cyganek, Kronika parafialna..., s. 14: Stadniny końskie w związku z polowaniami były utrzymywane nie tylko koło Knyszyna, lecz i w dalszych okolicach, np. w Trzciannem, gdzie stara tradycja wskazuje miejsce (róg ul. Zubolskiej i Rynku) królewskiej koniuszni. Wszystkie koniusznie królewskie obejmowały koło 3 000 koni.
678 BAN Kórnik, nr 51.
679 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 B, k. 22v i 39 v.
681 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 80, s. 383-384.
680 Akta albo sprawy, nr 392 i 403.
682 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 142-143.
683 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 295.
684 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr К 11, К. 3; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 126.
685 АР Białystok, GKL, nr 36.
686 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 295.
687 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 295.
688 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 133.
689 Charakterystycznym jest, że identyczne usytuowanie stajni i budynków kawalkatorskich spotykamy w Zabłudowie, gdzie ok. 1553 r. Grzegorz Chodkiewicz, syn pierwszego star. knyszyńskiego — Aleksandra (zm. 1549 r.) wybudował rezydencję i założył miasto. Рог. В. J. Czarnecki, W. Czarnecki, J. Maroszek, Zabłudów. Studium historyczno-przestrzenne, Białystok 1994, „Zeszyty Naukowe Politechniki Białostockiej. Nauki Techniczne” nr 98, „Architektura” z. 13, s. 30.
690 Znamy czas, kiedy zbudowano sąsiadujące ze stadniną sadzawki. Otóż 18 X 1558 r. Piotr Chwalczewski star. knyszyński wystawił dokument, mocą którego dał miastu knyszyńskiemu okrąg ziemi na wygon wszystkiemu miastu... nagradzając im to miejsce, na którym sadzawki z rozkazania JKM pobudowano. Por. AGAD Warszawa, APP, nr 338, s. 101. Najwidoczniej wygon, w miejscu sadzawek musiał być nadany miastu dawniej, może w 1538 r., gdy nie przewidywano urządzenia w Knyszynie rezydencji monarszej.
691 Та nazwa wyraźnie odsyła do XVI-wiecznych przemian w układzie miasta. Nie znajdujemy jednak o tym terenie wzmianek w wykazie naddatków z 1561 r. Jeszcze w 1561 r. grunty miasta nie przekraczały biegu rzek Jaskranki i Wodziłówki. Por. W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263-265.
693 Pierworys gruntów miasta KNYSZYN w pow. białostocki, wo. białostockiem położonego scalonych na mocy orzeczenia Okręgowej Komisji Ziemskiej w Białymstoku
692 APRz Knyszyn, Chrzty 1658-1714, К. 381 — chrzest dziecka o imieniu Paweł, którego ojcem był Piotr Panasiuk z Poniklicy. Obserwując prawie całkowity brak wpisów w księdze metryk chrzestnych z Poniklicy w l. 1658-1714 (z wyjątkiem tego jednego chrztu) każe przypuszczać, że przedmieście to zasiedlone było wówczas przez unitów, co wyjaśniałoby rzadkość pojawiania się nazwy w księgach rzymskokatolickiej parafii knyszyńskiej. Kolejny chrzest z Poniklicy odnaleziono dopiero w 1753 r., a ojciec dziecka nazywał się Adam Przybysz - рог. APRz Knyszyn, Chrzty 1738-1758, К. 13v.
694 X 1930 r. Pomiaru na gruncie dokonał i pierworys niniejszy sporządził według południka magnetycznego w roku 1928 mierniczy przysięgły Wł. Markowski. 14 kopii planów gruntów miasta Knyszyna wykonano w OPGK Białystok w 1985 r. na podstawie pierworysów sporządzonych w 1928 r., wykorzystanych przy scalaniu gruntów na mocy orzeczenia OKZ w Białymstoku z dnia 17 X 1930 r. Białystok 1985 IV 30. Plan w skali 1:10 000, ROSiOŚK Białystok; AP Białystok, GKL, nr 36; Plan gruntów miasta Knyszyna z 1799 r. AP Białystok, Kamera, nr 2690 A, k. 27. Zob. ilustracje.
695 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 34, s. 254-271, nr 49, s. 247-249.
696 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 266.
697 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr К-11, К. 7-8.
698 AGAD Warszawa, ASK, dz. LXVI, nr K-11, k. 38v-47.
699 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, К. 30-32.
700 fp, Piekosiński, Wypisy heraldyczne z ksiąg poborowych, „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie” 1910, +. IT, Lwów 1911 — notowany wśród właścicieli ziemskich Podlasia, gdyż opłacił pobór w 1571-1573 r. (w oparciu o księgę poborową nr 8 z l. 1571-1573). 16 VII 1574 r. zamienił ze swym kuzynem Maciejem Piaseckim, synem Andrzeja swą własność — 3 wł. w Sanikach na dział w rodzinnej wsi Piasecznie. Por. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 65, s. 106-109.
701 Urzędnicy centralni i dostojnicy WK, nr 242, s. 55.
702 Por. AGAD Warszawa, MK, nr 109, К. 506 i 709 oraz MR.PS, t. У-1, s. 246 i 249.
704 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 81, s. 99-102.
703 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 B, k. 25.
705 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 B, k. 30v.
706 T. Czacki, O litewskich i polskich prawach, t. II, s. 240; S. B. Linde, Słownik Jezyka polskiego, t. III, Lwów 1857, s. 514.
707 в. Gołębiewski, Domy i dwory. Przy tem opisanie apteczki, kuchni, stołów, uczt, biesiad, trunków i pijatyk, łaźni i kąpieli, łóżek, pościeli, ogrodów, powozów i koni, błaznów, karłów, wszelkich zwyczajów dworskich i różnych obyczajowych szczegółów, Warszawa 1830, s. 161. Powoływał się Gołębiewski na „Rachunki Zygmunta Augusta”, rkps Biblioteki Działyńskich w Kórniku. Może chodzi o rękopis nr 250, w którym znajdują się wzmianki o Kasprze Kłodzińskim, ale nie о Adamie Micińskim. W tomie tym rzeczonej rozprawy nie ma.
708 2. Antoniuk, Knyszyn, s. 19.
710 Por. A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 161-171.
711 BAN Kórnik, nr 250, k. 45v.
712 BAN Kórnik, nr 250, К. 44v.
713 Ад, Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 133.
709 BAN Kórnik, nr 250, k. 92.
718 BAN Kórnik, nr 248, k. 17.
719 р), Quirini-Popławska, Działalność Włochów w Polsce w I poł. XVI wieku na dworze królewskim, w dyplomacji i hierarchii kościelnej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1973, s. 47; К. Niesiecki uważał, że był on synem Piotra Scipiona de Campo w 1518 r. marszałka dworu królowej Bony, gubernatora księstwa barskiego oraz Livii de Leonardis ze znanej rodziny neapolitańskiej. Por. K. Niesiecki, Herbarz polski, t. 8, Lipsk 1841, s. 299-304.
714 BAN Kórnik, nr 250, k. 46v.
715 AGAD Warszawa, Ks. grodzkie bielskie, nr 3/1, К. 60.
716 АСАР Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 В, К. К. 16 i 40.
717 BAN Kórnik, nr 51.
723 В. Piekosiński, Wypisy heraldyczne, s. 34.
726 CAADR Moskwa, F. 389, op.1, nr 60, k. 21.
727 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, d. 58, К. 188.
725 D. Quirini-Popławska, Działalność Włochów w Polsce..., s. 47; F. Fuks, Ustrój dworu królewskiego za Stefana Batorego, [w:] Studia historyczne wydane ku czci Wincentego Zakrzewskiego, Kraków 1908, s. 85.
720 p. Quirini-Popławska, op. cit., s. 47; AGAD Warszawa, ASK, Rachunki królewskie, nr 110, s. 871-872; S. Tomkowicz, Materiały do historii stosunków kulturalnych w XVI w. na dworze królewskim polskim, [w:] Źródła do historyi sztuki i cywilizacyż w Polsce, t. III, Kraków 1915, s. 104, 118.
721 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr К-11, К. 3.
722 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 В, К. 33-33v.
724 д. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 161-171. Oryginał w: AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, k. 126v.
728 BAN Kórnik, nr 250, k. 91.
729 R. Bugaj, Nauki tajemne w Polsce..., s. 207.
730 p, Górnicki, Dzieje w Koronie, Pisma, 1. II, s. 717.
731 ВАМ Kórnik, nr 250, К. 91v.
732 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 B, k. 16-16v, 30v, 40, 43.
733 7. Kloza, J. Maroszek, Dzieje Gontądza, s. 195.
734 I. Kolankowski, Zygmunt August; L. Beynar, Zygmunt August na ziemiach dawn. W. Ks. Litewskiego, Dodatek do nr 5 „Dziennika Urzędowego Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego”, b. m., b. d., s. 7.
735 Listy oryginalne Zygmunta Augusta, s. 68-70.
736 д. Guagnini Veronensis, Sarmatiae Europeae descriptio. Typis Matiae Virzbięta, Kraków 1578; Cyt. za: A. Gwagnin, Opisanie Polski czyli województwa, powiaty, prowincje, miasta i zamki co przedniejsze w Koronie, [w:] Z Kroniki Sarmacji Europejskiej, Kraków 1860, s. 26.
737 Rachunki dworu królewskiego 1544-1567, wyd. A. Chmiel, t. 1, s. 182.
738 Por. Puszcza Knyszyńska. Monografia przyrodnicza, red. A. Czerwiński, Supraśl 1995.
740 Kopiec vel Lisią Górę wymieniano w 1909 r. jako wchodzącą w skład dóbr Knyszyn. Liczono tam ok. 50 dziesięcin lasu (ok. 66 ha). Por. AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, nr 7839.
741 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 277.
742 Zob. wyżej w rozdziale I uwagi o dokumencie rozgraniczającym Litwę z Mazowszem z 1358 r.
743 Ostup Popielev, kotoryj ибупеп na Zverinec JKM. - Revizija puść, s. 33-34.
744 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263 i 266.
745 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263. Staw w Popielewie zbudowano dopiero w 1 poł. XX w.
746 7, Antoniuk, Knyszyn, s. 16.
739 Revizija puść, в. 33-34. Por. В. Tichoniuk, Nazwy ostępów puszcz królewskich WKL w XVII w., „Onomastica” 1995, R. 40, s. 51-55.
747 Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, t. I, s. T9; Historycy regionalni, m.in. K. Cyganek (s. 13) ten opis polowania traktowali jako opis zmagań z żubrem w puszczy knyszyńskiej.
748 AGAD Warszawa, ASK, dz. ГУТ, nr К-11, К. 11.
749 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 38v-47.
750 AGAD Warszawa, MK, nr 189, К. 344-344v.
751 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 262.
753 Dzieje kolekcji królewskich gobelinów przedstawił J. Szablowski, Początek i dzieje kolekcji. Królewski mecenat, [w:] Arrasy flamandzkie w Zamku Królewskim na Wawelu, red. J. Szablowski, Warszawa 1975.
752 Arch. sb., t. I, nr 26, s 39-40; W. Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 168-170.