Глава II. Собственные владения короля в Северном Подляшье (часть 2 из 2): оригинал
Глава II. Собственные владения короля в Северном Подляшье (часть 2 из 2). С. 182-186. Польский текст издания.
W 1564 r. na sejmie w Warszawie król Zygmunt August zrzekł się praw dziedzicznych na Litwie. Donosił o tym Rzymowi w Relacji o stanie Polski złożonej papieżowi Piusowi V przez nuncjusza Juliusz Ruggieri487. W konstytucji z tego roku czytamy: #2 naród polski i ziemie dawne koronne, obieranie pana zawzżdy wolne mieli i mają, a stany zasię litewskie, księstwo ono dziedzictwem i państwem ojczystym naszym być mienili... Naprzód co się tknie sukcesji na ziemię litewską, ponieważ to wiele do spólnego zjednoczenia zawadziło, takeśmy się w tej mierze przed wszystkimi stany obojga narodu jawnie deklarowali, jakoż i teraz listem tym naszym deklarujemy: iż acz nam Pan Bóg potomstwa żadnego z przejrzenia swego świętego do tych czasów nie dał, wszakoż by go też nam dobrze i najwięcej po tym dać raczył, z łaski i też z dobroci swojej. Tedy byśmy my przed się, nad dobre, a pożytek Rzeczypospolitej, żadnego względu albo opatrzenia doczesnego, krwie, a potomstwa swego nigdy nie przekładali, anibyśmy u siebie żadnej rzeczy milszej mieli, nad potrzebę, a sławę państw swoich, a k temu nad powinność i obowiązek nasz poprzysięgłszy: wiedząc, iże potomstwo nie zawżdy się, ani każdemu dobrze uda; ale posługa przeciw Rzeczypospolitej, a wypełnienie powinności, na wieki wszędzie dobrze słynąć musi. Z tej tedy przyczyny, гаniechawszy wszelkiej dziedzicznej sukcesji na ziemię litewską, jeśliby która nam samym, jako potomstwu naszemu należała, dobrowolnie Rzeczypospoli- ° tej, a tej sławnej Koronie Polskiej odstępujemy i wyrzekamy się na wieczne czasy: nie wątpiąc w tym, i to sobie warując, żebyśmy tym ani sami osoby naszej, ani potomstwa naszego własnego, jeśliby nam które Pan Bóg raczył dać, nie zgołocili: ale żeby poczciwe, a stanowi jego przystojne, od Rzeczypospolitej opatrzenie miało, jeśli żeby na Królestwo nie było wzięte: a wszakoż nie czyniąc żadnej dismembracyi koronnej, o takowym opatrzeniu natenczas dopiero stanowiono być ma, kiedy spólnym sejmie będą stany polskie i litewskie. A tak zwaliwszy ten pień z drogi około sukcesji, tedy i oną różnicę, która między obiema narody..488. Powtórzono deklarację królewską, jako jedno z postanowień unijnego sejmu lubelskiego: 6. биссезвю JKM naturalis et haereditaria, jeśliby JKM i komukolwiek z przyczyny jakiejkolwiek w WKL służyła, nie ma już wiecznemi czasy przeszkadzać tego społku zjednoczenia obojga narodów i obieraniu spolnego jednego pana: której JKM Koronie wiecznemi czasy odstąpił, nie wątpiąc w tym i to też sobie warując, żebyśmy ani samej osoby JKM, ani potomstwa własnego, jeśliby JKM które Pan Bóg dać raczył, nie zgołocili, ale żeby poczciwe, a stanowi przystojne od Rzeczypospolitej opatrzenie miało, jeśliby na królestwo nie było wzięte489.
Jeszcze po śmierci króla Anna Jagiellonka, testamentowa spadkobierczyni Zygmunta Augusta próbowała ratować dobra własne dla siebie i sióstr. 12 VI 1573 r. ks. Stanisław Fogelweder pisał do referendarza Czarnkowskiego: Dopierom wczora z Tykocina przyjechał... Posłano też królewnie JM tę skrzynię, z rozmaitymi listy na imiona, które król JM sławnej pamięci własne miał490.
Kwestia dóbr własnych króla, w których zamieszkiwali bojarzy i szlachta znalazła odbicie w sporze jaki rozgorzał w czasie bezkrólewia 1587 r. Po śmierci króla Stefana Batorego, 1 I 1587 r. Mikołaj Kiszka woj. podlaski zwołał szlachtę podlaską na zjazd wojewódzki na dzień 24 I 1587 r. w Brańsku. Akt konfederacji zarzucał Łukaszowi Górnickiemu staroście tykocińskiemu, że bezprawnie uzurpował sobie jurysdykcję nad szlachtą zamieszkałą w starostwie tykocińskim. 3 II 1587 r. ostry protest przeciw temu złożył w urzędzie grodzkim brańskim Górnicki — nad ziemiany i bojary tykocińskiej juryzdykcjej używam, ale mi ją dał JKM p. śp. Sigismundus Augustus, - com gotów pokazać — listy ręką własną królewską podpisanemi, a danemi po uniej, gotowem pokazać inwentarzem, z którem mi one podano i regestrem lustratorskiem, gdzie są podpisani, gotowem to pokazać, że to są dobra КЛМ i RP, gotowem to pokazać regestry skarbnemi, jaka na nich powinność jest, jaka robota i co płacić mają; gotowem i to pokazać listy króla Sigismundi Augusti, że КЛМ ziemian i bojar tykocińskich nigdy do ziemstwa puścić nie chciał, ani się tego na unijej doprosić mogli... Nie jedno tykocińskie starostwo w Podlasiu jest, dosyć innych jest starostw i dzierżaw i około nich szlachty wiele, a przec że nie wpisano tam w inwentarze innych starostw szlachty, która tam blisko mieszka? Przeto iż wolna szlachta jest i na swym własnym gruncie siedzi, nie niosą na sobie żadnej powinności. Skonfederowana w Brańsku szlachta podlaska twierdziła, że nie jest to tylko problem starostwa tykocińskiego, ale zwłaszcza około Tykocina, Goniądza i Rajgrodu taka sytuacja
MAPA „ный Rzerzyca EKONOMII KROLEWSKICH y WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO oDryssa р #
О О Połock Dzisna
Święciany Lepel © Sienno z
Smoleńsk;) Drohobuż
Nieśwież O Bobrujsk U, Rohaczę Słuck
W.Ks.LITEWSKIE
WOŁYŃ
Rozmieszczenie dóbr ekonomicznych królewskich w УМК. Ks. Litewskim na przełomie XVI i XVII w. S. Kościałkowski, Ze studiów nad dziejami ekonomii królewskich na Litwie, „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie”, t. 5: 1911-1914, po s. 168.
zaistniała, a Górnicki w cytowanym wyżej fragmencie przyznał, że w innych starostwach podlaskich takiej pozycji społecznej się nie spotyka '491, Górnicki ma rację, bo królewskie dobra własne były zorganizowane tak jak inne włości wielkopańskie Wlk. Ks. Litewskiego, gdzie mieszkający bojarzy obciążeni byli powinnościami wojskowymi, podróżnymi i innymi na rzecz właścicieli, a nie jak starostwa koronne, czy nawet litewskie. Zamieszkująca we włościach radziwiłłowskich, gasztołdowskich, czy nawet zygmuntowskiej domenie jagiellońskiej szlachta znacznie różniła się pozycją społeczną od reszty szlachty podlaskiej obdarzonej prawem polskim, a nie litewskim. Odbiciem tego stanu jest fakt niezwykle nielicznego zestawu osób z parafii północnego Podlasia: goniądzkiej, knyszyńskiej, tykocińskiej i rajgrodzkiej, które w momencie inkorporacji do Korony złożyły przysięgę królowi i Koronie Polskiej 492. Pewnie jednym z najważniejszych powodów nie rozszerzenia uprawnień szlachty polskiej na tym obszarze była kwestia obronności m.in. twierdzy tykocińskiej i zamku goniądzkiego, a także potrzeba dużej dyspozycyjności w zakresie posług komunikacyjnych i wojennych mieszkańców północnego Podlasia. Do tego jeszcze ziemianie tykocińscy powinni byli z starostą pospołu na wojnę jeździć, a gdzie by nie z starostą, ale [z powiatowym] chorążem służyli wojnę, tedy o to samo imiona tracić mieli — stwierdzał Górnicki.
Akcja przeprowadzona przez Bonę i Zygmunta Augusta wyodrębniania dóbr własnych zaowocowała w ostatniej dekadzie XVI w., kiedy powołano ekonomie królewskie.
Сноски
487 Relacje nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690 [zebrał Jan Chrzciciel Albertrandy], wyd. E. Rykaczewski, t. 1, Berlin 1864, s. 182.
488 Volumina legum, t. Ц, s. 29.
489 Volumina legum, t. II, s. 90.
490 А, Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. IV, s. 79-81.
491 7. Dunin-Kozicki, Nieznane pismo Łukasza Górnickiego o szlachcie wolnej i niewolnej, „Miesięcznik Heraldyczny” 1911, r. IV, s. 4-6. Odnośne dokumenty znajdowały się w 2 poł. XIX w. w Archiwum Centralnym w Wilnie, w księdze grodzkiej brańskiej, nr 9018, k. 150. p
492 Akta unji Polski z Litwą 1385-1791, wyd. S. Kutrzeba, W. Semkowicz, Kraków 1932, nr 131, s. 236-264.