Глава III. Пребывания короля в Кнышине: оригинал
Глава III. Пребывания короля в Кнышине. С. 187-198. Польский текст издания.
Rozdział III. Knyszyńskie przemieszkowania króla Zygmunta Augusta
1. Knyszyńskie itinerarium króla
Mieszka teraz zazwyczaj w Litwie, najczęściej w Knyszynie, małym гаmku tej prowincji, na pograniczu Mazowsza, gdzie ma stajnie z mnóstwem pięknych koni, z których jedne są neapolitańskie, drugie tureckie, inne hiszpańskie, mantuańskie,a najwięcej polskich. To upodobanie w koniach jest poniekąd przyczyną, że król lubi tu mieszkać; może i to także, że to miejsce będąc prawie w środku jego państw dogodniejsze jest pod względem administracji krajowej dla króla i osób mających do niego interes niżeli Kraków leżący na brzegach Polski. Nadto król mając większą władzę w Litwie, niż w Koronie i większą łatwość utrzymania swego dworu, podejmowanego tu kosztem publicznym - przyjemniejszym znajduje mieszkanie w Litwie, które prócz tego w tych ostatnich czasach stało się mu potrzebnym dlatego, aby mógł z bliska uważać zamiary, przygotowania i postępy Moskalów, swych nieprzyjaciół, i zarazem opatrzyć potrzeby wojenne. (nuncjusz papieski Juliusz Ruggieri w relacji papieżowi, 1568 г.)493.
Pierwszy raz do swej knyszyńskiej dziedziny zajrzał monarcha pewnie w 1543 r. 16 IX 1543 r. król wyjechał z Grodna na polowanie494. Jeszcze tego samego dnia, w niedzielę św. Eufemii Zygmunt August w towarzystwie licznych panów odwiedził Monaster Supraski, słuchał modlitw i śpiewów cerkiewnych, od początku do końca uczestniczył w liturgii, we wnętrzu świątyni przed ołtarzem, odwiedził refektarz, oglądał zgromadzone w klasztorze ewangeliarze i inne księgi. Opis pobytu w Supraślu umieszczono na ostatniej karcie przechowywanej w bibliotece klasztornej Kroniki kijowskiej i nowogrodzkiej, zawierającej opis dziejów Rusi od założenia Nowogrodu Wielkiego w 1062 r. do bitwy pod Orszą w 1515 r. Widać zakonnicy świadomi byl rangi tych odwiedzin i uznali je za wydarzenie o znaczeniu państwowym495. Nie ma pewności, czy wówczas młody król zatrzymał się w swym dworze knyszyńskim, ale bliskość — zaledwie kilkanaście kilometrów każe przypuszczać, że tak właśnie było.
W pełni udokumentowany pobyt nastąpił dwa lata później. 13 VI 1545 r. ks. Stanisław Górski kanonik krakowski i płocki w liście do Jana Dantyszka bpa warmińskiego wspominał: Młody król najprzód do Częstochowy dokąd497 się ofiarował, stamtąd na Piotrków, Warszawę, Tykocin i Grodno jedzie do Wilna496. 2 VII 1545 r. Zygmunt August wyruszył z Krakowa przez Olsztyn, Częstochowę, Brzeźnicę, Kamieńsk, Piotrków, Wolbórz, Rawę, Wiskitki, Błonie. 15 VII przybył do Warszawy, 17 przeprawił się przez Wisłę. Dalsza droga wiodła przez Radzymin, Kamieńczyk (28 VII), Ostrów Mazowiecką (20 VII), Lubotyń, Łomżę (21 VII), Wiznę (22 VII), do Tykocina, gdzie król bawił 23 i 24 VII. 25 przybył do Knyszyna, a 27 udał się do Molawicy, Grodna (29 VII) i dalej do Wilna, gdzie dotarł 7 VIII. Przejazd przez Mazowsze i Podlasie zaznaczył się datkami królewskimi dla ubogich i klasztorów, m.in. rachunki królewskie odnotowały jałmużnę, którą król ofiarował bernardynom tykocińskim i ubogim w KnyszynieŚ. 15 VI 1545 r. w Wilnie zmarła królowa Elżbieta, wobec czego władca nie zabawił długo w swych włościach podlaskich i śpiesznie podążył do Wilna.
19 I 1546 r. odnotowany został pobyt króla Zygmunta Augusta w Białowieży.
Ponownie w 1547 r. 21 XI odwiedził przejazdem Knyszyn, a dnia następnego Tykocin. W roku następnym 28 II był w Tykocinie, a 2 Ш notowany był jego pobyt w Straży, na gościńcu wiodącym z Knyszyna do Grodna. Przelotne pobyty dały okazję do zapoznania się z warunkami terenowymi i pozwoliły na wybór Knyszyna i Tykocina na bliższe związanie się z tymi włościami498.
Król musiał być przekonany, co do właściwości zdrowotnych klimatu Knyszyna. Maciej Stryjkowski, w Kronice zanotował, że długi pobyt jesienią, zimą i wiosną 1553-1554 r. spowodowany był morowym powietrzem: Król Sigmunt August, będąc młodym wdowcem umyślił znowu przyjaźń odnowić z domem Rakuskim przez małżeńską powinność. A tak roku 1553, skoro po Bożym Narodzeniu wyjachał z Wilna do Grodna, gdzie na ten czas królowa Bona matka jego mieszkała, z którą namówiwszy się jachał do Krakowa... A po tym tegoż roku w sobotę po św. Jakubie, córkę Ferdinandową Katerinę, siostrę rodzoną Helżbiety, pierwszej królowej wdowę, przyprowadził [Mikołaj Radziwiłł wojewoda wileński — J. M.] z inszymi pany ozdobnie do Krakowa... Nazajutrz tedy w niedzielę pierwszą po św. Jakubie było oddawanie małżeństwa między królem i nową królową, która tegoż dnia była koronowana, a po tym wesele z rozmaitymi turniejami, triumfy i krotofilami odprawowano. Tegoż roku srogie, a jadowite powietrze w Wilnie panowało, dla którego byli mieszczanie pouciekali, gdzie kto mógł. Marto też w Trokach, w Ejsiskach, Miednikach i Zizmorach i w inszych okolicznych wsiach i miasteczkach... Król też mieszkając z królową przez zimę w Knyszynie, dla powietrza w Litwie panującego, złożył sejm walny w Lublinie, na który skoro po mięsopuściech roku 1554 wyjachał1676. Podobnie w 1572 r. ostatni pobyt króla wynikał z wcześniejszych doświadczeń zdrowotnych, gdy król wyjechał z Warszawy do Knyszyna w czasie grasującego powietrza.
Poznanie i precyzyjne określenie terminów pobytów królewskich w Knyszynie jest możliwe do ustalenia dzięki datacjom dokumentów prawnych, listów i rachunków. Liczne dokumenty wpisywano do ksiąg metryk — Koronnej i Litewskiej, ale też kopiowano. Stąd dziś prócz wytworów centralnych kancelarii państwowych przechowywanych w archiwach akt dawnych w Warszawie i Moskwie spotykamy w różnych rękopiśmiennych kodeksach — głównie w Bibliotece Czartoryskich, Bibliotece Kórnickiej i innych. W nich oraz w literaturze drukowanej przyszło szukać w datacjach poszczególnych dokumentów i listów wzmianek o pobytach króla w Knyszynie.
W istniejącej literaturze historycznej już dwukrotnie podejmowano próbę zestawienia itinerarium królewskiego. Pierwszą próbę podjął Franciszek Bujak. Historyk ten opierając się na publikowanych drukiem źródłach ustał, że w ciągu l. 1548-1572 Zygmunt August odwiedził Knyszyn 14 razy i że przebywał tam co najmniej 315 dni499. Kolejną wersję itinerarium opracował A. Gąsiorowski. Uściślił on itinerarium o wiadomości zaczerpnięte z Matricularum Regni Poloniae Summaria'500, i z rachunków królewskich. W świetle jego ustaleń król miał odwiedzać Knyszyn 15 razy i mieszkać tam łącznie 341 dni. Wobec faktu, że opracowane przez Gąsiorowskiego itinerarium nadal posiada duże luki, koniecznym było opracowanie bardzo szczegółowego zakresu pobytów w Knyszynie. Kwerenda wykazała 373 dokumenty i listy króla z podpisem jego ręki, wystawionych w Knyszynie:
25-27 VIII 1545 r. 29 XI 1561 r. 18 I — 1 III 1567 r.
21 XI 1547 r. 11-13 V 1563 r. 1-18 I 1567 r.
17 X 1553 - 8 II 1554 r. 30 X - 1 XI 1563 r. 25 VIII - 8 IX 1567 r. 19 I 1555 r. 8-18 V 1564 r. 9 II - 27 IV 1568 r.
28 I 1556 r. 3-20 IX 1564 r. 19 УП - 26 VIII 1568 r. 23 1 1557 r. 4-23 VII 1565 r. 27 VIII - 9 XII 1569 r. 3 VII 1559 r. 20-27 III 1566 r. 1-7 VII 1572 r.
Powyższe 21 pobytów króla w Knyszynie obejmowało 499 dni. Terminy ich pozostają w zgodzie z itinerarium władcy opracowanym przez A. Gąsiorowskiego'!!. (Zob. aneks, tabela 1.)
Wiele jednak innych wzmianek kłóci się z przyjętymi przez tego historyka terminami. Wspomnieć można o dokumentach i listach datowanych w Knyszynie 26 X 1551 r., 1552 r. (bez daty dziennej), 8 i 12 VII 1564 r., 7 VI 1565 r., 18-24 XI 1566 r., 18 Ш 1567 r., z УТ 1568 г., 10 У 1568 r. Część z nich są bez wątpienia prawdziwe, inne znamionują dokumenty fałszywe. Te mogły m.in. powstać w ostatnich dniach życia króla, gdy jak zeznawali dworzanie po śmierci Zygmunta Augusta, król już w wigilię śmierci, nie czując | się zawodzeniem ręki, tak wiele podpisał dokumentów502. Deputaci oddelegowani przez sejm 1573 r. do rozsądzenia zajść towarzyszących śmierci króla w Knyszynie 7 VII 1572 r. stwierdzali: ci ludzie podli i nikczemnego rodu zdeptali wszystkie urzędy, sami listy królewskie do woli pisali, pieczętowali, do podpisu królowi podawali i rozdawał... Król sam ciężką chorobą złożony
501 i prawie konający, wyraźnym głosem dał świadectwo o wielu listach podpisanych w ten sposób, że prowadzono jego rękę. Czas niejaki przed śmiercią król nie zupełnie był przytomny na umyśle, po śmierci zaś jego znaleziono wiele listów i nadań przezeń podpisanych, co stwierdzone być może przez komornych czyli owych pachołków, do których należy rozdawanie podobnych listów, albo t przez same listy, jeżeli pewne osoby je okażą. Dworzanin królewski Jan Jarzyna powiedział, że mu się zwierzył Mikołaj Kiszka wojewoda podlaski, iż ktoś zmusił króla już na wpół umarłego, prowadząc jego rękę do podpisania kilku listów, i że darowizny na mocy tych listów wydarte przenoszą 50 000 rocznego dochodu. Co mówił Jarzyna, Andrzej Zborowski miecznik koronny, jeden z deputatów dodał, że w tenże sposób darowano Radziwittowi terytorium szawelskie na Litwie, przynoszące z górą 30 000 zł rocznego dochodu. Jan Kostka kasztelan gdański utrzymywał że widział się z kupcem Janem Bolmanem wracającym z Knyszyna i gdy go zapytał, czy przywozi stamtąd pieniądze Bolman mu okazał 6 nie zapisanych blankietów królewskich na pargaminie, ręką królewską podpisanych i pieczęcią jegoż umocowanych. Kasztelan kamieniecki Hieronim Sieniawski oświadczył przed senatem, iż po śmierci króla znalazł pieczęć monarszą niezwykle zużytą od laku i papieru tak, że nie było na niej znać ani śladów herbu koronnego. W tym to czasie namnożyło się owych dożywociów!?.
Liczba ok. 500 dni spędzonych w Knyszynie (zob. aneks, tabela 2) jest duża, gdy zważy się fakt, że składają się na nie przyjazdy wielokrotne, a nie stałe przemieszkiwanie przez dłuższy okres. Król bywał w swej podlaskiej rezydencji przygotowując się do sejmów (np. 1554, 1564, 1566, 1567 r.) 1 poich zakończeniu (1563, 1564, 1565, 1567, 1569). W Knyszynie w 1553 r. rozdał 5, w 1567 r. - 2, a w 1569 r. — 9 wakansów. Liczne nominacje tam wystawiane wskazują na preferowanie przez Żygmunta Augusta rozdawnictwa urzędów i krzeseł senatorskich w warunkach jak najmniej krępujących!4. Pośrednio poświadcza cel tam rezydowania kameralność miejsca i niezależność.
W Knyszynie obradowały przy okazji pobytów władcy sądy zadworne. W 1553 r. odbył się tam słynny proces Halszki z Ostroga. Stanisław Czarnkowski, wówczas sekretarz królewski wygłosił Mowę w sprawie księżny Ostrogskiej Beaty z książęciem Dymitrem Sanguszkiem i Wasilem książęciem503
504 Ostrogskim o najechanie Ostroga i wzięcie księżny Ostrogskiej!5. Szczegółowo proces knyszyński Halszki opisał Łukasz Górnicki w Dziejach w Koronie Polskiej: Król ku jesieni z królową z Krakowa wyjechał prosto ku Knyszynu, gdzie zimie sąd był o wzięcie księżny Ostrogskiej, córki Iliego, przez Dymitra... Po skardze po tej i po odpowiedzi, iż był przy księżnie wielki orszak ludzi zacnych z Polski, wojewód, kasztelanów, urzędników, a z Litwy niewiele senatorów było, przyszło im jako senatorom wotować w radzie, gdzie wszyscy przeciwko Sanguszkowi wotowali, ostrząc przeciwko niemu króla jako najbarziej. Panowie litewscy niektórzy do tego rzecz wiedli, żeby król pomknął czasu ks. Dymitrowi, iżby i sam stanąć, i księżnę młodą ku wypyłaniu postawić mógł. A przemogła strona przeciwna, iż król wyrokiem swym Dymitra nalazł być „infamem”. Dekret czynił wojewoda wileński [Mikołaj Radziwiłł „Czarny”] jako marszałek. Prosiła potym księżna (za dekret podziękowawszy), iżby uniwersały wydane i rozesłane były, za którymi mógłby być poimany; co gdy uprosiła, aby akt się ten tak dokonał!9.
Nie wszystkie pobyty króla w Knyszynie były szczęśliwe. 5 VII 1567 r. się ogień ukazał przy bytności JKM, na Grodzieńskiej ulicy, który ogień uczynił szkody i zgorzało domów barzo prędko 22. Spaleniu uległo mienie dworzan królewskich i osób towarzyszących monarsze, którzy zatrzymali się w gospodach mieszczańskich. Wspominany wyżej kupiec gdański Jan Boleman kilka dni później — 9 VII 1567 r. w magistracie knyszyńskim stanąwszy uczynił oświadczenie, iż natenczas nieszczasny 5 dnia Julia... temu panowi Janowi Bolimanowi zgorzała gospoda, w której miał złożenie swe: listy, cyrografy, kwity i inne wszelakie potrzeby, których natenczas nie mianuje, gdyż przed wszem tego ognia sługi odestał, który się temi rzeczami u niego opiekał. Czego mu pan wójt wespołek z miesczem knyszyńskim tegoż przerzeczonego prawa przyznawają, świadczą tak gwałtownego ognia, w którym trudno było ratowanie mienie!”. Król zareagował wobec pożaru nie tylko przywilejem lokacyjnym, który zawierał przepisy przeciwpożarowe. Również okazał swą łaskę wobec pogorzelców zwalniając ich z czynszu przez 1 rok: Natenczas przy podaniu starostwa [10 XII 1569 r. — J. M.] mieszczanie Knischinsczi okazowałi list KIM, z podpisem ręki własnej JKM, którym listem JKM dla pogorzenia domów ich i dla inszych przyczyn wolności od wszelakich płatów ku pierwszej wolności wydanej, jeden rok dawać raczy, tem tylko, którzy są
15 К. Lepszy, Czarnkowski Stanisław Sędziwój, PSB, t. 4, s. 221.
16 в. Górnicki, Dzieje w Koronie Polskiej z przytoczeniem niektórych postronnych rzeczy od roku 1538 do roku 1572, [w:] Pisma, oprac. R. Pollak, t. II, Warszawa 1961,
17 CPAHB Mińsk, Е. 1809, op. 1, nr 2, К. 77v.
Tablica XI. Biegnące łanie. Werdiura ze zwierzętami.
Tablica XII. Koza, wąż i ryś. Werdiura ze zwierzętami.
za pierwszą wolnością na osobliwym regestrze opisani, wedle którego listu przez pana starostę mają być zachowani. Przy tym okazowali też drugi list, także z podpisem ręki JKM, którem JKM czynsz prętowy ze wszystkich siedlisk i z ogrodów na dwie lecie, to jest na rok niniejszy 1569 i na przeszły [5] 1570 odpuścić raczył wedle którego też zachowani być mają18. Działania króla szły w kierunku rozwoju miasta, przede wszystkim kondycji finansowej mieszczan, a pociągać za sobą to musiało stały proces zwiększania liczby rzemieślników i możliwości aprowizacyjnych orszaku królewskiego, który nie korzystał z samej rezydencji, a zatrzymywał się m.in. po gospodach mieszczańskich i to oni poszukiwali taniej żywności i usług.
Dogodne położenie dóbr własnych stwarzało możliwości urządzenia właśnie tam centralnego miejsca zarządu państwem. Już 28 XII 1556 r. z Warszawy pisał król do Mikołaja Radziwiłła Czarnego: A co nam Twa Mitość pisał zdanie swe około miejsca na popis służebnym polskim, tedy się nam też dobrze podoba Bielsko. Ale czas musi być dobrze rańszy, i już się nam бак zda, acz pan krakowski chciał koniecznie czas rańszy mieć, aby w Bielsku popis służebnym polskim beł złożon ad 1 diem Maji, a stamtąd na granice inflanckie, aby się służebni ściągnęli ad dominicam Rogationum, to jest dwie niedziele przed Świątkami.
'W 1564 r. odbył się sejm w Bielsku Podlaskim. 26 IV 1564 r. ponownie pisał król do Radziwiłła w sprawie rozdawania w Bielsku gospód dla zjeżdżających się tam panów rad: Iżeś WM za pisaniem naszem nie mieszkając odprawił stużebnika swego do Bielska dla rozdawania gospód, to WM dobrze uczynił. Ale żeby Wierzbięta miał Polakom gospody rozdawać, a nie z urzędu WM jako marszałka wielkiego tamejszego państwa to miało być, na to pozwolić nie chcemy, gdyż Wierzbięta jedno prze sługi dworskie gospody dawać ma, a nic więcej. Niechęć Mikołaja Radziwiłła Czarnego do rozdawania gospód wynikała ze stanowiska jakie marszałek litewski zajmował w kwestii unii z Koroną i inkorporacji Podlasia i Wołynia do Korony. 31 V 1564 r. król ponownie pisał do niego: Cośmy też pisali ku WM około rozumienia ludzkiego, gdzie by WM z panem wojewodą trockim na tem sejmie bielskim być nie chcieli, uczyniliśmy to szczyrem afektem naszem ku WM, tak jakośmy się temu przysłuchali, bo nie życzylibyśmy WM nie potrzebnie przeciwnego mniemania u ludzi. A iż WM tę sprawę unii takowej, która się na tem sejmie bielskim stanowić ma, nie inem jedno niewolą być rozumiejąc, jako od Moskiewskiego przez moc, tak od panów Polaków per artem; tedy w tem, jako wierna rada nasza, przestrzegasz nas, a przy tem napominasz
18 AGAD Warszawa, ASK, dz. ГУТ, nr K-11, К. 3v.
et obtestaris, prze Pana Boga, z którego wolej jesteśmy tem namiestnikiem, a pomazańcem jego, żebyśmy was do takiego włączenia, a nie złączenia nie wiedli... Jakoż i owszem pomniąc cośmy z przysięgi naszej państwu naszemu powinni, a wdzięcznie przymując to napomnienie od WM, żebyśmy nie do czego szkodliwego, ale ku wszemu lepszemu, państwa nasze wiedli, za spolną radą WM panów rad naszych, i zgodliwem pozwoleniem inych wszystkich stanów do tego505. W czasie sejmu bielskiego, w dniu 22 VII 1564 r. spłonął zamek bielski: 22 lipca 1564 r. piorun wierzchni zamek spalił, który ogień tak prędko moc wziął, że za dwie godziny nie tylko wierzchni, ale i dolny zamek ze wszystkim jako umiotł zgorzał: na który ogień król na koniu u stajen stojąc patrzał?0,
W grudniu 1561 r. odbył się zjazd senatorów w Łomży507. 23 III 1563 r. Zygmunt August w liście do Mikołaja Radziwiłła Czarnego stwierdzał, że ustalono na sejmie w Piotrkowie, by złożył się sejm spolny Coronie z onem państwem naszem Wilk. Ks. Litewskiem na św. Marcin w tem roku, przyszłego, który sejm ma być w Łomzie508. 22 V 1563 r. prymas Jakub Uchański donosił o tym królewnie Zofii Jagiellonce: Po sejmie naszym polskim JKM raczył jechać na drugi sejm do Litwy, który teraz w Wilnie dzierżeć raczy. Tam oddawszy wojska hetmanom, ma się JKM do nas wrócić na św. Marcin, [11 XI 1563 r. - J. M.] na który czas sejm walny już złożyć raczył w Łomży, dla dokonania tych wszystkich rzeczy dobrych, które się były dobrze poczęły tam w Piotrkowie509. Powodem przesunięcia się miejsca sejmowania na pogranicze mazowiecko-litewskie był stan wojny z Moskwą i zdobycie przez Iwana IV Połocka w lutym 1563 r. Sejm koronny w Łomży nie doszedł do skutku, a odbył się w Warszawie510. Julian Bartoszewicz pisał: Król bawił się tą razą w Warszawie cztery miesiące, od grudnia 1563 do kwietnia 1564 r. Przyjmował tutaj księdza Commendoniego, który z Włoch co rychlej przyby-
506 wał do Polski ratować zagrożony kościół. Powracał jednocześnie do ojczyzny kardynał Hozjusz, prosto z soboru trydenckiego, ale nie przyjechał na sejm, tylko zajrzawszy do Warmii zawrócił do Łomży, gdzie miał się widzieć po drodze z królem powracającym do Litwy. Za Zygmuntem Augustem pośpieszył i Commendoni do Łomży511.
W 1566 r. przyjmowano ewentualność odbycia nawet sejmu w Knyszynie. 5 XI 1566 r. król Zygmunt August wysłał uniwersał do księcia Romana Sanguszki, wojewody i wszystkich ziemian bracławskich, z doniesieniem iż wyznaczony na 1 XII sejm do Brześcia, potem do Wilna odbędzie się w Grodnie, a w razie niemożności w Knyszynie512,
2. Śmierć i pogrzeb króla
7 VII 1572 r. o godz. 17, w dworcu knyszyńskim zmarł Zygmunt August. Stanisław Sędziwój Czarnkowski, referendarz koronny, w czasie śmiertelnej choroby monarchy w Knyszynie nakłaniał umierającego do spowiedzi, a w godzinie śmierci czytał Pismo Święte. On też ubierał ciało królewskie i wystawił na widok publiczny513.
Ostatnie dni życia króla połączone były z grabieżą majątku ruchomego, tak że po skonaniu króla taki okropny widok opuszczenia przedstawiał nieboszczyk, iż nie było czym przykryć nagi trup jego. Dopiero bp krakowski [Franciszek Krasiński] kazał zrobić całun na ten użytek, a doktor Fogelweder włożył na ciało zmarłego złoty pierścień z kosztownym kamieniem i łańcuch złoty z krzyżem. Były to pamiątki, które pozostawił Fogelwederowi w testamencie bp Andrzej Zebrzydowski (zm. 1560 r.). Skandal knyszyński rozległ się szerokim echem po całej Rzeczypospolitej. Powszechnie domagano się ukarania winnych grabieży konającego Zygmunta Augusta.
Szczególnie też zwracano uwagę na wielość nadań i przywilejów, które podpisywał król na łożu śmierci. Jeden z dworzan — Teodor Jewłaszewski, który w ostatnich latach życia monarchy często przebywał na dworze, a w Knyszynie dopadła pamiętnikarza choroba, pisał: z powodu onej śmierci KJM, tudzież mojej choroby, listy, nadane mi majętności, które KJM kazał dla mnie napisać, zostały się bez podpisu. Trzeba to przypisywać wielkiemu mojemu nieszczęściu514,
W czasie ostatnich dni życia Zygmunta Augusta przyszło zdawać egzamin z wierności monarsze dowódcy straży w dworcu knyszyńskim Mikołajowi Konarskiemu. Później przepytywano go o grabież mienia królewskiego,
Legendarna Studnia Giżanki, miejsce domniemanego ukrycia skarbów w 1572 r. przez grabieżców mienia królewskiego. W rzeczywistości ruiny pałacu Gnińskich (z końca XVII w.) w folwarku Knyszyn pod miastem na rysunku Napoleona Ordy z 1876 r. zatytułowanym Knyszyn (gub. grodzieńska), Ruiny podziemne Zamku, gdzie Umarł Zygmunt August (rysunek ołówkiem, podmalowany akwarelą). MN Kraków. Dział Grafiki, Zbiór rysunków N. Ordy, Ill-r.a. Teka Grodzieńska, nr 4374. № Orda, Album Widoków Historycznych Polski poświęcony Rodakom, zrysowany z natury przez..., Warszawa 1873-1883, seria |-VIII.
a w Telacji Orzelskiego zeznanie to przedstawia się następująco: Konarski dowódca straży spytany o szkatułce Mniszchowej opowiedział, że za 6 dni od śmierci króla, we wtorek Mniszchowie Jerzy i Mikołaj uprosili go, aby tę szkatułę przez sześciu sług ledwo udźwigniętą w swoim sklepie przechował. Następnie w sobotę tenże Mikołaj prosił o powrócenie mu szkatuły, co gdy się stało, wywiózł ją pod wieczór z zamku [tj. rezydencji knyszyńskiej — przyp. J. M.], o czem nie wiedziała ani Giżanka, ani ktokolwiek bądź z jej krewnych, tej szkatuły bowiem nie oddano im wcale. Zeznał też Konarski, że aczkolwiek sam nie widział, ale od naocznych świadków trabantów słyszał, iż słudzy Mikołaja Mniszcha w nocy po śmierci królewskiej wynosili wory naładowane z łożnicy królewskiej na podwórze515. Trzeba przyznać, że była to dość bierna postawa jaką przejawiał dowódca straży pałacowej. Bierność, a nawet rzec można zaangażowanie w dokonywaną kradzież, źle świadczy
o nim.
Сноски
493 Relacje nuncyuszów apostolskich, t. 1, s. 182; J. Gintel, Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opinie, t. 1, Kraków 1971, s. 143.
494 т. Kolankowski, Zygmunt August, s. 390.
495 Supras'lskaja rukopis, s. 155; I. Szaranowicz, O latopisach i kronikach ruskich XV i XVI w., a zwłaszcza o latopiste „Wielikoho kniażstwa Litowskoho i żamotskoho”, „Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń Wydziału Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiejętności”, t. XV, Kraków 1882, s. 351-413.
497 Ад. Grabowski, Starożytności polskie, t. II, s. 76-77,
496 A. Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. I, s. 164 i 292. $ Rachunki dworu królewskiego 1544-1567, wyd. A. Chmiel, „Źródła do historyi sztuki i cywilizacyi w Polsce”, t. 1, Kraków 1911, s. 201-202.
498 L. Kolankowski, Zygmunt August, s. 391-392.
1676 M. Stryjkowski, Kronika polska, t. 2, s. 406-407.
499 Е. Bujak, Stolice Polski. (Gniezno-Kraków-Warszawa), „Studia Geograficzno-Historyczne”, Warszawa 1925, s. 253-294.
500 Matricularum Regni Poloniae Summaria, pars М, vol. 2, Warszawa 1961.
502 MN Kraków, Bibl. Czart., TN 81, nr 17, s. 49-50.
501 Gąsiorowski, Itineraria dwu ostatnich Jagiellonów, „Studia Historyczne” 1973, r. 16, s. 249-273.
503 $. Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro, czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 aż do r. 1576, t. 1, Petersburg 1858, s. 76-85.
504 А. Sucheni-Grabowska, Obsadzanie urzędów senatorskich i ministerialnych przez Zygmunta Augusta, [w:] Studia nad gospodarką, społeczeństwem i rodziną w Europie późnofeudalnej, Lublin 1987, s. 179-194.
505 Listy oryginalne Zygmunta Augusta do Mikołaja Radziwiłła marszałka i kanclerza Wik. Ks. Litewskiego, wyd. S. A. Lachowicz, Wilno 1842, s. 204-206.
507 А. Dembińska, Dembiński Walenty, PSB, t. 5, s. ТВ.
508 Listy oryginalne Zygmunta Augusta..., op. cit., s. 190.
509 А. Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. III, s. 46.
510 Sejm w Warszawie odbył się w terminach 22 XI 1563-1 IV 1564 r. Por. A. Gąsiorowski, Itineraria, s. 271.
506 M. Bielski, Kronika, Zbiór dziejopisów polskich w czterech tomach zawarty, t. 1, Warszawa 1764, s. 561; J. Zieleniewski, Średniowieczny zespół osadniczo-obronny w Bielsku Podlaskim. Siedziba namiestników bielskich w panoramie miasta z pierwszej połowy XVI wieku, [w:] Polska i jej wschodni sąsiedzi od średniowiecza po współczesność. Studia 1 materiały ofiarowane Profesorowi Stanisławowi Alerandrowiczowi w 65 rocznicę urodzin, Toruń 1966, s. 115-125.
511 J. Bartoszewicz, Anna Jagiellonka, t. I, Dzieła, Kraków 1882, s. 42-43.
512 АР Kraków, Teki Rzymskie Sanguszków, t. X.
513 K. Lepszy, Czarnkowski Stanisław Sędziwój, PSB, t. 4, s. 221-222.
514 т. Jewłaszewski, Pamiętnik Teodora Jewłaszewskiego nowogródzkiego podsędka 1546-1604, wyd. T. Xżę L., Warszawa 1860, s. 22-23. Zob. M. Siekierski, Pamiętnikarz Fedor Jewłaszewski (1540-po 1614) w świetle nowych źródeł, „Studia Źródłoznawcze”, t. 24, Warszawa-Poznań 1979, s. 178-190; U. M. Svjażynski, „Gistaryćnyja zapiski” Е. Eńdlaśoiskaga, Minsk 1990, s. 19.
515 ©. Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro..., t. I, К. 70.