Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Глава V. Тыкоцин - собственная крепость короля (часть 4 из 4): оригинал

Глава V. Тыкоцин - собственная крепость короля (часть 4 из 4). С. 388-396. Польский текст издания.

humanistycznym i teologii. Również pod względem językowym księgozbiór przedstawiał dużą różnorodność. Dzieła były pisane w językach: hebrajskim, greckim, hiszpańskim, włoskim, francuskim, niemieckim i oczywiście łacińskim i polskim 1023,

Wśród badaczy zajmujących się epoką trwają dyskusje nad funkcją kulturotwórczą biblioteki królewskiej. H. Barycz podsumowując osiągnięcia nauki polskiego Odrodzenia wykazał brak większego poparcia ze strony króla dla spraw nauki i kultury, książnica królewska. była w jego opinii wielka, ale nieużyteczna. Jednym z powodów tego stanu był fakt przewiezienia jej do ТуКоста 1024,

Niezwykle interesująco przedstawia się zasób biblioteki królewskiej, gdy przyjrzymy się spisowi zachowanych jeszcze w okresie międzywojennym woluminów. Zestawienia druków pochodzących z biblioteki Zygmunta Augusta dokonał K. Hartleb w 1928 r., a analiza tego spisu rzuca nowe światło na dzieje zbiorów u schyłku rządów ostatniego Jagiellona i w czasach pierwszego bezkrólewia. Lista znanych Hartlebowi woluminów obejmowała 284 pozycje. 160 druków, czyli ponad połowę stanowiły księgi przechowywane w Bibliotece Ordynacji Zamoyskich. Część z nich zaopatrzono w dedykacje, z których wynika, że ofiarował je Akademii Zamojskiej — Jan Zamoyski!??. Miało to nastąpić u schyłku XVI wieku. Tak duży fragment księgozbioru, który trafił w ręce kanclerza świadczy, że część księgozbioru była przechowywana nie w zamku tykocińskim, ale również w rezydencji knyszyńskiej, a Jan Zamoyski wszedł w ich posiadanie w 1574 r., gdy dokonując zajazdu Knyszyna został starostą knyszyńskim. Te właśnie woluminy nie objęła realizacja testamentu Zygmuntowego i nie przeniesiono ich do kolegium jezuickiego przy kościele św. Jana, ani nie znalazły się w zakrystii zamkowego kościoła św. św. Barbary i Anny w Wilnie. Prócz druków przechowywano w Knyszynie pewnie i część rękopisów, które też zasiliły później Akademię Zamojską. W Bibliotece Ordynacji Zamoyskich (po 1945 r. w Bibliotece Narodowej w Warszawie) m.in. znajdowała się Biblia w języku czeskim z XV W., pisana na pergaminie i pięknymi iluminacjami. Inny rękopis — Historia Aleksandra Wielkiego króla macedońs/iego o walkach w przekładzie z łaciny Leonarda

1025 z Bończy obok wspomnianej Biblii figuruje w spisie ksiąg Zygmunta Starego z 1510 г. To przykłady potwierdzające nasze przypuszczenie 193.

К. Hartleb dokonując zestawienia ksiąg z biblioteki króla Zygmunta Augusta opierał się na jednym wyłącznie wskaźniku — znanych oprawach monumentów. Z zestawienia wynika, że tylko 1 księga w jego spisie została wydrukowana po 1558 г. 1027 Identyczne wyniki dała analiza znacznie pełniejszego, obejmującego ponad 590 woluminów katalogu ksiąg dokonana przez A. Kawecką-Gryczową. Datacja druków urywa się gwałtownie na roku 1558. Jedyną oprawną księgą z czasów późniejszych w obu katalogach jest dzieło Stanisława Hozjusza wydrukowane w Antwerpii w 1571 r., ale oprawione już po śmierci Zygmunta Augusta w 1573 r. i opatrzone w superexlibris 195. Rzecz to zdumiewająca. W opinii historyków biblioteki zahamowanie wydatków królewskich na bibliotekę nastąpiło po roku 1552. W 1. 1556, 1557, 1558, 1560, 1562 rachunki królewskie notowały wydatki przede wszystkim na oprawy, a nie na zakupy. Dopiero w 1563 r. oprawiono większą liczbę książek, w 1564 r. już bardzo mało, a w 1565 tylko 1. Wskazuje się na związek jaki istniał pomiędzy przeniesieniem w 1565 r. biblioteki do Tykocina, gdzie widocznie brak było odpowiednich rzemieślników, a brakiem wydatków w rachunkach królewskich na introligatorów. A. Kawecka-Gryczowa pisze: Czy to znaczy, że biblioteka nie gromadziła już książek? — na pewno nie, lecz zaprzestano je oddawać w ręce introligatorów!?6, W trakcie konferencji naukowej zorganizowanej w Białymstoku w 450 rocznicę urodzin Łukasza Górnickiego w 1977 r. Jan Ślaski wypowiedział się w dyskusji w sprawie edukacji Górnickiego w zakresie literatury włoskiej. Zwrócił uwagę, że edukacja włoska autora Dworzanina polskiego urywa się na roku 1558. W twórczości Górnickiego dają się zauważyć ślady lektur dzieł autorów włoskich, tylko te które ukazały się do 1558 r. Zbieżność dat jest niezwykle symptomatyczna. Może ona oznaczać, że w Tykocinie przechowywano jedynie księgi oprawne zwiezione tam w 1565 r., wydane przed 1559 r., w innym wypadku trudno wyobrazić sobie dlaczego Górnicki nie studiował dzieł włoskich wydanych po tej dacie.

Okazjonalny dowóz ksiąg do librariej tykocińskiej następował i później. 13 XI 1569 r. dwaj woźnice wieźli z Warszawy do Knyszyna mienie monarsze, które miał odebrać od nich dozorca rezydencji knyszyńskiej Mikołaj

1026 Konarski i przekazać odpowiednim jurgieltnikom nadzorującym różne kolekcje. Woźnice wówczas wieźli m.in. skrzynię dębową z kłódką, która miała trafić w ręce Górnickiego. Znajdowały się w niej 3 księgi. Pierwsza z nich, w czarnym aksamicie zatytułowana była De optima senatore, druga w czerwonej skórze miała napis: Confliktus ad Nevelam Polonarum, a trzecia w żółtym pergaminie: Viginti septem pontificum elogia et imagines1028.

Czy jednak wszystkie księgi, nawet te, które były przechowywane w Tykocinie posiadały ozdobne oprawy? Zresztą, jak już wyżej powiedziano część depozytu tykocińskiego przechowywano nie w zamku, a w klasztorze bernardyńskim. Może tam ulokowano księgozbiór królewski. Zwrócić więc wypada uwagę na bibliotekę tego klasztoru. Z. Gloger, który penetrował archiwum i strychy klasztorne stwierdził, że klasztor tykociński posiadał ok. tysiąca dzieł drukowanych w końcu XV i na początku XVI stulecia, dzieł, których kupno i sprowadzenie z zagranicy wyrównywało niewątpliwie owoczesnej wartości kilku folwarków1029. Do zbiorów jeżewskich tego historyka trafił Indez totius catalogi generalis librorum in bibliotheca tykocinensi ига classes digestorum et ordinatorum, propter celeriorem adinventionem conscriptus. Zwracają uwagę sygnatury ksiąg z końca XV i 1 poł. XVI w, 1030 Może część z nich pozostało z królewskiego księgozbioru, a dotyczyło to pewnie ksiąg nieoprawnych i opatrzonych superexlibrisem Zygmunta A ugusta.

Depozyt królewski w Tykocinie nie ograniczał się do samych precjozów, znajdował się tam również skład różnych przedmiotów niezbędnych do funkcjonowania monarchy i jego dworu. 23 III 1571 r. król pisał do M. Podgórskiego, do Tykocina: 12 tam Cziżewskiego posyłamy dla odprawy sług naszych, tak pieniędzmi, jako i sukni. Przeto ile by mu do tej odprawy potrzeba było sukien luńskich i terpinów, adamaszku, barchanu i płócien, wydajcie jemu z tych rzeczy, co do was Sabinka1031 oddał, a weźcie od niego kwit, abyśmy po tym wiedzieć mogli, gdzie się co podziało1032, 29 VIII 1570 r. król przesyłał Podgórskiemu: stół z macice perłowej w puzdrze, tłojmok skórzany wielki, sukna czarnego postawów 11, sukna po 2 postawów [z]szywanego sztuk całych 1033,

6. Mennica

Dobra własne zapewniały Zygmuntowi Augustowi prowadzenie nieskrępowanej i niekontrolowanej polityki menniczej. Wraz ze śmiercią Zygmunta Starego w 1548 r. jego syn zamknął mincernię krakowską i odtąd w Koronie Polskiej nie była czynna żadna mennica. Całą produkcję monet po 1548 r. wykonywano w Wilnie1034. Tak było aż do 1564 r., gdy Zygmunt August przystąpił do zakładania mennicy w Tykocinie. Jako lokum posłużył należący do Floriana Łobeskiego podstarościego tykocińskiego dom kotory on mel v meste naśom tykotynskom z placem, z sklepy i pivnicami murovanemi, z budovanem1035. O wartości posesji świadczył ekwiwalent, jaki król dał podstarościemu (mocą przywileju z Knyszyna 18 V 1564 r.): 2 wł. ziemi w mieście Tykocinie i 6 wł. we wsi Siekierkach we włości tykockiej1036, Dom ten usytuowany był przy głównym lokacyjnym rynku miasta, w jego drugiej, południowej pierzei 1037. W 1571 r. posesja, na której usytuowano mennicę zajmowała 3 1/2 pr. sadzibnych i tyleż ogrodowych 1038, Miejsce usytuowania domu dla robenja minci w Tykocinie daje się bardzo precyzyjnie lokalizować. Był usytuowany w narożu współczesnej nam ul. Bernardyńskiej i Placu Czarnieckiego 1039,

Zarządcą mennicy tykocińskiej uczynił król Stanisława Myszkowskiego z Mirowa, od 1565 r. woj. krakowskiego. Dworzaninem młodego króla Myszkowski był od 1546 г. 1040 Pobyt w Tykocinie Myszkowskiego odnotowano w inwentarzu starostwa tykocińskiego 1572 r. Przy opisie folwarku w Lipnikach stwierdzono: gdy JMP wojewoda krakowski na tym folwarku stał wzięto na jego konie owsa beczek 1041. Monety emitowane w Tykocinie noszą herb Myszkowskiego — Jastrzębiec. Są to półgrosze, grosze polskie i grosze litewskie, wszystkie z datą 1566. Najpospolitsze są półgrosze, gdyż numizmatycy wyodrębniają ich 10 odmian stemplowych, mniej jest groszy polskich (2 znane odmiany). Grosze litewskie były bite sporadycznie, gdyż znany jest jedyny okaz takiej monety, dawniej znajdujący się w gabinecie numizmatycznym wiedeńskim. Chociaż dziś monety tykocińskie nie należą do najczęściej spotykanych w kolekcjach numizmatycznych, to jednak już w 1567 r. na sejmiku w Malborku skarżyły się stany prowincjonalne pruskie na zalew kraju podłą monetą, zwłaszcza groszami tykocińskimi1042, Nie na wiele zdały się

1043 narzekania. Jeszcze 27 III 1572 r. królewski uniwersał de moneta lithuanica ustalał kurs monet wybitych przed 1566 r. — groszy — 2 gr litewskie za 2 1/2 gr polskiego: Grosze w Tykocinie na kształt polskich groszy wykowane rozkazujemy też aby tak w Polszcze jako w Litwie wedle ceny groszy polskich beły brane. Król przymusowy kurs monet obwarował surowymi karami. Na tymże sejmie król planował nowe zasady monetarne zrównujące monety polskie i litewskie, wprowadzając jednakową monetę dla całej Rzeczpospolitej i nową emisję1044.

Monety bite w mennicy tykocińskiej: A — półgrosz litewski, В - grosz litewski na stopę litewską, С - grosz litewski na stopę polską. K. Filipow, Mennica tykocińska, „Białostocczyzna” 1991, nr 2(22), s. 1-3.

Nie wiemy, na ile słuszna jest opinia I. Zagórskiego, który nie wskazując Źródła ogólnikowo twierdził, że mennica tykocińska po większej części Żydom była wydzierżawiona, przeciwko czemu składano skargi вейпо ме 213, Jest bardzo prawdopodobnym, że to właśnie wówczas kahał tykociński szczególnie dorobił się, przez co zdobył w okresie późniejszym pozycję jednego z najsilniejszych i najbogatszych w Polsce i podporządkował sobie liczne

1045 przykahałki po miasteczkach i wsiach targowych Mazowsza, Podlasia i Grodzieńszczyzny 214. |

Tajemnica lokalizacji mennicy w Tykocinie wynika też z nagromadzenia w tamtejszej twierdzy skarbu monarszego i zapasu kruszcu. Motorem jednak przedsięwzięcia była potrzeba emisji lichej monety, co dawało władcy krociowe dochody. Dokonanie tego w dobrach własnych stwarzało możliwości niekontrolowanej produkcji mincerskiej. Zastrzeżenie musi wzbudzić przyjmowany w literaturze numizmatycznej powszechny sąd, że mennica była czynna jedynie w 1566 r., co stwierdzono na podstawie monet z herbem Jastrzębiec. Pisano już wyżej, że początki mennicy sięgają roku 1564, a należy domniemywać, że grosze i półgrosze tykocińskie produkowano ай do śmierci króla w 1572 r. Trudno oprzeć się wrażeniu, że król, który miał tak wielkie potrzeby finansowe, głównie wojenne, na wojnę inflancką, przestał psuć monetę i tylko sporadycznie w 1566 r. otworzył mennicę, która emitowała mniej wartościowy pieniądz. Numizmatycy zwykli łączyć liczmany z herbem Jastrzębiec z mennicą wileńską, a mają one datę 1567. Wobec czego uważa się, że oficyna mincerska przestała wówczas istnieć w grodzie nad Narwią. Czy tak jednak było, trudno orzec wobec braku źródeł1047,1046

Сноски

1023 Ostatnio dziejami tego księgozbioru zajmowała się A. Kawecka-Gryczowa, Biblioteka Ostatniego Jagiellona — tam pełna bibliografia historiografii dotyczącej kolekcji ksiąg Zygmunta Augusta.

1024 H. Barycz, Rozwój nauki w Polsce w dobie Odrodzenia, [w:] Odrodzenie w Polsce, t. 2, Historia nauki, cz. 1, Warszawa 1956, s. 53. Szerzej na temat tej dyskusji zob. A. Kawecka-Gryczowa, Biblioteka Ostatniego..., op. cit., s. 22.

1025 К. Hartleb, Biblioteka Zygmunta Augusta..., s. 139-177.

1027 К. Hartleb, op. cit. 195 196 A. Kawecka-Gryczowa, Biblioteka ostatniego..., s. 100-113. A. Kawecka-Gryczowa, op. cit., s. 39.

1026 Ад. Kawecka-Gryczowa, op. cit., s. 31.

1028 BAN Kórnik, nr 250, К. 70v.

1029 7, Gloger, Encyklopedia staropolska, t. I, s. 161.

1030 Obecnie katalog ten przechowywany jest w Bibl. Publicznej Miasta Stołecznego Warszawy, nr 113.IV: A.18. Antwerpia 1564; A.23. Basileae 1561; C.1. Basileae 1550; C.5. Basileae 1552; С.7-+18 Basileae 1556 (razem zszyte); D.1. Argentinae 1491, D.224. Coloniae 1567; E.11. Basileae 1535; E.13. Argentorati 1518 + 1. Coloniae 1519; E.53. Wenecja 1506; F.15. Lugdyni 1558; G.46. Argentinae 1496; H.71. Coloniae 1544; H.104. Paryż 1549 + 1. Paryż 1550 + 1. Paryż 1545; 1.7. Kraków 1518; K.7. Heidelberg 1540 + 1. Antwerpia 1565 + 1. Antwerpia 1565; K.22. Koloniae 1537 + 1. Koloniae 1537 + 1. Koloniae 1537 + 1. Koloniae 1536 + 1. Koloniae ++ 1. Lipsk 1535 + 1. Friburg 1537; M.2. Bazylea 1548 + 1. Paryż 1536; M.3. Haga 1521.

1031 Szymon Sabinka był krawcem królewskim - BAN Kórnik, nr 250, k. 29-29v.

1032 BAN Kórnik, nr 250, К. 107.

1033 ВАМ Kórnik, nr 250, К. 99.

1034 M. Gumowski, Mennica wileńska w XVI i XVII wieku, Warszawa 1921.

1035 Pierwsza wzmianka o Florianie Łobeskim odnosi się do roku 1554 r. i pochodzi z ksiąg grodzkich łomżyńskich — zob. I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 239. Z innej wzmianki z 17 VI 1559 r. dowiadujemy się, że pełnił dodatkowo funkcję podstarościego tykocińskiego - AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 9, s. 180-181. Łobeski zmarł dopiero w 1585 r. — zob. К. Filipow, Mennica tykocińska. Problemy lokalizacji, dzierżawy i produkcji menniczej, „Białostocczyzna” 1991, nr 2(22), s. 2; M. Grażyński, Czy istniała mennica tykocińska w latach 1545-1548?, „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1913, nr 1-5.

1036 ĄAGAD Warszawa, Kapicjana, nr 10, s. 212-214; Por. A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 134.

1037 АСАР Warszawa, ASK, dz. LVI, nr T-4: Inwentarz 1571 r. - połać druga rynkowa leży czołem ku północy, tyłem ku ogrodom.

1038 АР Kraków, ZZG, nr 108, К. 327 у; Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 89.

1039 Kwestię poprawnej lokalizacji mennicy przedstawiłem w polemice z K. Filipowem — zob. J. Maroszek, W sprawie lokalizacji mennicy tykocińskiej, „Białostocczyzna” 1991, nr 4(24), s. 40-41. K. Filipow kilkakrotnie wypowiadał się w sprawie lokalizacji, błędnie sytuując ją w pierzei północnej (a nie południowej) nad samą Narwią. Zob. К. Filipow, Mennica tykocińska, s. 1-4; Tenże, Lokalizacja mennicy w Tykocinie, „Białostocki Numizmatyk”, Białystok 1983, s. 9-11. Nieprawdą jest też, że przebudowa rynku dotyczyła. reorganizacji struktury parcel w związku ze spaleniem drewnianego kościoła i budową po 1742 r. obecnie istniejącej świątyni.

1040 Н, Kowalska, Myszkowski Stanisław, PSB, t. 22, s. 394-399.

1041 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 93.

1042 Co do stopy menniczej, to z zachowanych dzisiaj egzemplarzy wnosząc inna była stopa półgroszy, a inna groszy polskich. O stopie groszy litewskich nie można mówić wobec tego, że jeden tylko okaz się zachował. Grosze polskie mają dziś wagę przeciętną 1,66 g, półgroszki zaś 1,04 д, a więc daleko więcej niżby to ге stosunku obu monet wypadło. Przypuszczać zatem należy, że półgroszki bito na dawną i w Wilnie obowiązującą stopę po 160 sztuk ze srebra 5 1/2 łutowego, wskutek czego każda sztuka winna mieć normalną wagę 1,262 g oraz 0,433 g czystego srebra. Natomiast grosze polskie mają wagę daleko niższą, były bite, jak badania Schwinkowskiego wykazały, po 100 sztuk z grzywny 5 1/2 próby, a zatem normalna ich waga wynosić winna 1,98 g, w czem 0,68 g czystego srebra. W rzeczywistości i tej stopy mennica się nie trzymała, lecz miał jeszcze więcej sztuk groszy na grzywnę. W stosunku do groszy polskich współcześnie w Wilnie wybijanych są grosze tykocińskie nieco gorsze i mniej wartościowe. Grosz bowiem wileński miał stopę

1043 sztuk z grzywny 5 1/2 łutowej i zawierał 0,71 g czystego srebra. Z grzywny czystego srebra wykuwano zatem w Wilnie 279 sztuk groszy, w Tykocinie 291, czyli o 12 groszy więcej. W ten sposób miał Myszkowski przekuć 24 000 grzywien czystego srebra na grosze polskie, czyli puścić w świat 6 984 000 sztuk lichych groszy. Zob. M. Gumowski, Mennica wileńska, s. 84.

1044 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 80, s. 10.

1045 I, Zagórski, Monety dawnej Polski, Warszawa 1845, s. 124.

1047 В. Demel, Liczmany mennicze zwane podskarbiówkami, Kraków 1911, s. 21, il. 32 i 33.

1046 Może z mennicą związany był Abram Żyd posiadający 1 wł. gruntu na osadzie w Sanikach i 2 wł. inne, wolne od czynszu, w star. tykocińskim. Zwolniony był z opłat pewnie przez wzgląd na jakieś posługi, może mincerskie, wobec króla. Zob. AGAD Warszawa, ASK, dz. LVT, nr T-4, k. 28 i 37.