Глава VII. Исчезнувший город Зигмунтово: оригинал
Глава VII. Исчезнувший город Зигмунтово. С. 411-426. Польский текст издания.
Rozdział VII. Zaginione miasto Zygmuntowo
Przy koncentracji wysiłków ostatnich Jagiellonów wokół budowy domeny monarszej na pograniczu polsko-litewskim zwraca uwagę fakt, że nie zbudowali oni na tym terenie miasta, które by było nową stolicą Rzeczpospolitej, czy choćby ozdobą własnego państwa jagiellońskiego. Wydawałoby się, że takim warunkom powinno odpowiadać miasto Knyszyn. Bona, w dokumencie wystawionym w Wilnie 19 VI 1540 r. wzmiankowała: Significamus tenore praesentium quibus етрейй universis. Оша postquam oppidum nostrum Knyszyn auriliante Deo locavimus non parvaque hominum frequentia illue conveniat oppidi in agris praedicalibus nostris locata esset. Agri И inter oppidanos distribut sunt1075.
Knyszyn nie miał być stolicą. Sąsiadujące z rezydencją miasteczko prawem miejskim rządziło się więc od ok. 1540 r.1076, ale Zygmunt August dokument na prawo magdeburskie dla Knyszyna wystawił dopiero w 1568 г1077. W układzie przestrzennym osady w XVI w. ше można dostrzec rozmachu, jaki powinien cechować miasto rezydencjonalne. Knyszyn był osadą niewielką i król wcale nie zabiegał o jego rozbudowę. Był zbudowany na miarę włości ziemskiej, którą obsługiwał, jednego z najzamożniejszych starostw w Rzeczypospolitej, ale to wszystko.
W starostwie knyszyńskim od 1551 r. funkcjonowało inne miasto — Augustów, lokowane na prawie magdeburskim, usytuowane nad rzeką Nettą, na samym skraju starostwa knyszyńskiego, w miejscu, przez które przebiegał gościniec z Grodna do Królewca. Do granicy Prus było stąd zaledwie kilkanaście kilometrów. Zalążkiem Augustowa była karczma, którą zezwolił zbudować w 1526 r. Janowi Mikołajewiczowi Radziwiłłowi jeszcze król Zygmunt Stary1078. Pierwszy znany dokument dla miasta Augustowa dotyczył kościoła i nosił datę 14 У 1551 r1079. Zygmunt August był też fundatorem cerkwi ruskiej w tym mieście, która otrzymała jako swoje uposażenie 2 wł. ziemi1080. 11 X 1553 r. w Łomży Zygmunt August dał popu Hryćkowi na cerkiew w nowo fundowanym mieście Augustowie1082. O wyodrębnionej włości augustowskiej wspominano w inwentarzach starostwa knyszyńskiego już w 1555 г1083. Dokument lokacyjny dla Augustowa wystawił Zygmunt August dopiero 17 V 1557 r. w Wilnie, wskazywał wzór miasta Wilna, dawał swobodę sądzenia się mieszczan przed landwójtem, ustanawiał dwa jarmarki — na św. Piotra i Pawła i noworoczny oraz dwa targi: sobotni i czwartkowy. Ważną rzeczą było pozwolenie na łowienie ryb w jeziorze Necku i Netcie. O latach wolnizny dokument milczał, miasto widocznie było już zasiedlone1084. Kiedy 3 VI 1564 r. król dodawał do uprzednio nadanych miastu 127 wł., dalsze 74, na których siedziały wówczas 2 wsie: Żarnowoi Biernatki, wspominał, iż w tom meste nasom nemalo ludej oselo1085, Nazwę miasto otrzymało od
1081 króla Zygmunta Augusta, jako że położone było w jego osobistych dobrach. Od tego czasu datuje się herb miasta z monogramem Stigismundus Augustus z koroną. Obserwując uprawnienia mieszczan i skalę na jaką zamierzano zbudować miasto w świetle nadanych przywilejów nie można przypuszczać, by myślano o tworzeniu metropolii, czy stolicy kraju.
Założenie Augustowa jakoby miała poprzedzać lokacja innego miasta zwanego Zygmuntowem, które w 1546 r. poleciła założyć królowa Bona. Dokument lokacyjny Zygmuntowa nie zachował się. Fakt lokowania miasta odnotowano w regestach Metryki Litewskiej!!. Wpierw z polecenia Bony nastąpiło posadzenie znowu i zbudowanie folwarku zygmuntowskiego nad rzeką Mittą w starostwie grodzieńskim w 1540 r. W 1546 r. wystawiono przywilej lokacyjny na fundusz miasteczka Zygmuntowo Mimitha. Trzeci znany dokument, który wspominały sumariusze dotyczył zwolnień od ceł świeżo a fundamentis przez Bonę założonego miasteczka. Ze względu na fakt zwolnień celnych w całym państwie akt oblatowano w aktach Metryki Koronnej, mimo że Zygmuntowo leżało na Litwie w pow. grodzieńskim. Odbiorcy, oblata koronna zapewniała respektowanie wolności ceł również na ziemiach Korony Polskiej, spodziewając się, że dokument kancelarii litewskiej mógłby nie mieć mocy obowiązującej. Miasto nazwane zostało na cześć obu Zygmuntów — Starego i Młodego Króla ipsius mażestatis cui et nomine nostro её serenissimi filii nostrei Sigismuntov indidit1087. Nadawanie nazw od imion władców w tym czasie było rzeczą popularną.
W Czechowiźnie, pod Knyszynem zbudowano wielki staw zwany August. Pod Bielskiem Podlaskim założono w czasie pomiary włócznej wieś Augustowo i Bonowo (dziś Bujnowo), jeden z największych folwarków hospodarskich. Dotyczyło to również tytułów nowo erygowanych w XVI w. kościołów. Wezwanie św. Zygmunta zyskują więc kościoły rzymskie zakładane w centrach dzierżaw hospodarskich — Prużanie, Łosicach i Kleszczelach.
Dokument dla Zygmuntowa przewidywał długi, niezwykle korzystny dla osadników, aż 15-letni okres wolnizny, widocznie była to dopiero lokacja zamierzona. W nowo zakładanym mieście uczyniono wójtem Jędrzeja Koszczyncha z Wąsosza. Wśród regestów Metryki Litewskiej znajdował się osobny dokument dla wójta. Na tym urywają się wieści o Zygmuntowie. Później nigdy o tym mieście nie słychać.
Wybitny badacz dziejów osadnictwa na Podlasiu i Grodzieńszczyźnie, Jerzy Wiśniewski doszedł do wniosku, że Zygmuntowo poprzedzało zało-
1086 żony w 1557 r. Augustów. Kierując się wyrazami: Mitta vel Mimitha, użytymi w regestach dopatrzył się w nich Netty, nad którą leżał Augustów, gdyż w XVI-wiecznych źródłach Nettę nazywano Mietą i Metą. W pracach dotyczących osadnictwa tłumaczył, że Zygmuntowo powstało na przeciwnym niż Augustów brzegu rzeki, którą biegła granica Podlasia z pow. grodzieńskim. Stąd w regestach mowa o pow. grodzieńskim, nie o Podlasiu, gdzie leżał Augustów. Miasteczko miała poprzedzać karczma wzniesiona w 1526 r., widniejąca na grodzieńskim brzegu Netty, na jednej z map sprzed 1557 г.1088 13 J. Wiśniewski poszukując argumentów zwracał uwagę na sytuację własnościową: Zrezygnowano zapewne wtedy (w 1555 r. - J. М.) z budowy miasta Zygmuntowa. Starostwo grodzieńskie było w posiadaniu Bony, a knyszyńskie — jej syna, który w tym czasie samodzielnie już gospodarował. Po wyjeździe Bony (1556 r.) grodzieńskie też przeszło w jego ręce, faktycznie zaś może wcześniej. Zygmunt August, a raczej jego urzędnicy mogli więc zmienić poprzednie projekty i zamiast Zygmuntowa, którego lokacja albo się nie powiodła, albo została zaniechana, zaczęli zakładać Augustów. W aktach dotyczących Augustowa nawet nie ma wzmianki, że przedtem mógł być Zygmuntowem. Zygmunt August całą inicjatywę przypisuje sobie: „z rozkazania nasogo poceto meto saditi”. Nowe miasto w 1561 r. zwano miastem Augusta lub miastem Augustl1089.
Koncepcja Wiśniewskiego nie wytrzymuje krytyki. Dlaczego trzeba było przesiedlać miasto z jednego brzegu rzeki na drugi, gdy po obu stronach była własność hospodarska i względnie dobre warunki terenowe? Dlaczego na lewym brzegu Netty nie zachowały się jakiekolwiek ślady istnienia układu przestrzennego miasta? Dlaczego w 1557 r. nie wzmiankuje się nawet słowem o wcześniej podjętej akcji lokacji miasta, choć w tej mierze zrobiono tak wiele? Dlaczego dano 10 lat wolnizny, gdy już w 1546 r. dawano 15 lat? Dlaczego zmieniono nazwę z Zygmuntowa na Augustów? Skoro istniał folwark Zygmuntowo, kosztem którego miało powstać miasto, teren musiał być zagospodarowany, skolonizowany, o zorganizowanej gospodarce rolnej, a tego w przypadku Augustowa nawet w 1557 r. nie da się stwierdzić. Widocznie chodziło o inne miasto, położone gdzie indziej.
Zagmatwana sytuacja lokacji miasta Zygmuntowa przekształconego w Augustów zastanawiała już historyków tych ziem wcześniej. Interesującą propozycję podali autorzy popularnej pracy Augustów i okolice A. Batura i Z. Zdrodowski. Wychodząc z założenia, że w regestach wyraźnie mówi się o folwarku zygmuntowskim nad rzeką Mitą zwrócili oni uwagę na główny folwark starostwa augustowskiego — Nettę, położony nad rzeką o tej samej nazwie i uznali, że było to miejsce lokacji miasta, mylnie zresztą podając rok 1090. Taką koncepcję pierwotnie uznałem w swej pracy o rzemiośle podlaskim1091. Inni badacze poszli za koncepcją S. Wiśniewskiego. A. Korgul zastanawiał się dlaczego tuż po założeniu miasta, nadaniu ulg podatkowych, wszelki słuch o mieście ginie? Można snuć tu tylko pewne przypuszczenia: może Zygmuntowo nigdy nie powstało, a wydane przywileje miały doprowadzić do założenia tego miasta w przyszłości, może założyciele tego miasta nosząc się z myślą jego lokacji poniechali jej. Dlaczego1092. Milczeniem pominął lokację Zygmuntowa Stanisław Alexandrowicz, zajmujący się procesami urbanizacyjnymi WKL, choć regesty dokumentów wyraźnie stwierdzały, że miasto położone było w starostwie grodzieńskim 1093.
20 VII 1540 r. mieszczanie grodzieńscy przedstawiali Bonie swoją sytuację i stwierdzali, że na rzece Necie ku Prusom celnicy od nich wyciągają po 3 gr od każdego wozu. Nie wymieniono nazwy Zygmuntowo, folwarku, który jak domniemywać można z regestów, tam już wówczas istniał1094, Dlaczego nie notuje ZŻygmuntowa żadna z map XVI-wiecznych starostwa knyszyńskiego1095
Duży rozmach powzięty przy zakładaniu tego miasta, dogodna dla osadników 15-letnia wolnizna, zwolnienia od ceł, wreszcie nadanie królewskiego imienia, położenie w terenie, gdzie Bona i Zygmunt August prowadzili dzieło domeny monarszej, każe szukać zaginionego miasta, dokładnie je umiejscowić oraz zastanowić się nad rolą, jaką mu monarchowie wyznaczyli i dlaczego tej roli nie spełniono.
Wrócić raz jeszcze należy do samego źródła1096:
Folwark Zygmuniow.
Przywilej królowej Bony, który w sobie zamyka posadzenie znowu i zbudowanie folwarku nad rzeką Mitth w starostwie grodzieńskim. W Krakowie w piątek przed Niedzielą Kwietną. Podpis ręki królowej Bony z pieczęcią. Litt.
Wolność od ceł i postanowienie wójta w folwarku albo miasteczku nowym Zygmunthowskim, w Ciecierowce, w Brzostowicy Gobiata, Missiles.
1546. Fascykuł listów papierowych, w których się zamykają listy dwa Zygmunta króla, jednym kształtem, któremi wolność daje od ceł w Królestwie, prowincji miasteczka nowego Zygmunthowskiego dozwala do wyjścia 15 lat. W Krakowie, we czwartek po niedzieli nazwanej Judica, królowania roku 40, podpis ręki Tomasza Soboty Rzeczpospolitej kanclerza z pieczęcią.
1546. Listy królowej Bony, któremi uczciwego Jędrzeja Koszczyncha z Wąsosza wójtem w miasteczku Zygmuntowie czyni, w Krakowie, we czwartek przed niedzielą Kwietną. Podpis ręki królowej Bony z pieczęcią.
List pospolity do królowej Bony, podpisu nie masz. Kopia z przywileju na fundusz miasteczka Zygmuntowa Minutha. Zgoda między Aleksandrem Kothowiczem wojewodą nowogrodzkim1097 i szlachcicem Jędrzejem i Assutą Gobiatyczami, z przyczyny pewnych nienawiści w dobrach dziedzicznych, w przerzeczonych częściach Ciecierowski, Brzostowicy i Gobiacie, w powiecie grodzieńskim przed księgami królewskiemi wyznanie uczynili. Data nie zapisana?3.
Wyliczenie dóbr ziemskich, z którymi graniczyło zakładane miasto, a z którymi wraz Z lokacją pojawiły się pewne nienawiści, rozwiązuje zagadkę zaginionego miasta Żygmuntowa. Sąsiedztwo z Brzostowicą, Gobiatami i Ciecierówką wyklucza możliwość położenia nad Nettą, na miejscu lub w sąsiedztwie Augustowa. Miejscowości te były usytuowane na pograniczu pow. wołkowyskiego województwa nowogrodzkiego z pow. grodzieńskim województwa trockiego. Komplikuje poznanie przeszłości tego obszaru dzisiejsze pograniczne położenie pomiędzy Białorusią a Polską, gdyż przez ten teren z płd. płynie graniczna rzeka Świsłocz. Właśnie nad Świsłoczą lokowano Zygmuntowo. Kopista sumariuszy Metryki Litewskiej, przekręcając nazwiska i niedbale formułując regesty musiał przez nieuwagę opuścić nazwę tej rzeki i sąsiedni wyraz brania. Pierwszy regest winien brzmieć: Przywilej królowej Bony, który w sobie zamyka: posadzenie z now[iJu i zabudowanie folwarku zygmuntowskiego, nad rzeką [Świsłoczą i brania - J. M.] myt, w starostwie grodzieńskim. Z wyrazu myto urobiono nazwę rzeki, wydawcy moskiewskich sumariuszy odczytali ten wyraz jako nad rzeką Миа, gdy w sumariuszach z Archiwum Potockich zapisano: nad rzeką Mitth. W okolicy tej płyną niewielkie strumienie: od zachodu Kołodzieżanka, Jałówka, Nietupa, od wschodu Brzostowiczanka, Ciecierówka i Kamionka. Żadna z tych nazw nie jest nawet zbliżona do Mitth, czy Mity, który to termin musiał określać myto pobierane do skarbu hospodarskiego przy przejeździe przez Świsłocz. Zresztą poprzedzający wpis w sumariuszach Metryki Litewskiej dotyczył nadania Bonie prawa pobierania myta na moście przez Niemen w niedalekich Mostach w 1540 г1099. J. Wiśniewski uważał, że oba dokumenty były równoczesne — dla Mostów i regulacji folwarku Zygmuntowo.
Nad Świsłoczą położona jest wieś Mostowlany, do XVIII w. zwana Królowym Mostem. Etymologia nazwy mogłaby odnosić się do sytuacji pobierania tam myta na rzecz królowej Bony. W akcie rozgraniczenia powiatów grodzieńskiego z wołkowyskim pisze się, że granica biegła zabludovskuju granicu о Dorogu Velikoju, kotoraja idet do Koroleva Mostu, odtole zostavujući p. krajćogo [Jerzego Chodkiewicza, dobra Brzostowica Wielka -J. M.|, k staromu dvoru volpenskomu, granicoju volpenskoju о Nemen vyse
1098 Lunnoe?5. Tędy w. XVI w. biegła Wielka Droga z Krakowa przez Bielsk Podlaski, miasto Narew, dalej do Grodna i Wilna, łącząc się w tym miejscu z innymi gościńcami — od południa z Jałówki, Milejczyc i Brześcia, od zachodu z Suraża, Zabłudowa i zamku Supraśl (tj. Gródka nad Supraślą), od północy z Krynek, od wschodu z Wołkowyska i Słonima i od północnego wschodu z Mostów i Lidy. Położenie w tak ważnym węźle drożnym upoważniało Królowy Most do bycia miastem. Nawet mapa guberni grodzieńskiej z 1856 r. nazywa Mostowlany miasteczkiem. Innych wzmianek o pełnieniu funkcji miejskich nie znamy, choć w układzie miejscowości odnaleźć można by pewne elementy układu miejskiego: w części północnej ulicówkę wiodącą do skrzyżowania z drogą do przeprawy przez rzekę, w centrum osady cerkiew założoną w XVI w., w zachodnim skraju charakterystyczne skrzyżowanie dróg i w południowym założenie dworskie. Królowy Most leżał na samej granicy przedrozbiorowych powiatów, stale jednak w XVII i XVIII w. wymieniany był w parafii jałowskiej, woj. nowogródzkiego, w pow. wołkowyskim?6. W 1634 r. Królowy Most był dziedziczną własnością Jana Rohaczewskiego. Później w tej miejscowości były wzmiankowane dwa działy własności i dwa dwory, z których jeden należał do Tyszkiewiczów. Pewnie ta część Mostowlan wchodziła w skład dóbr Ciecierówka, położonych na obu brzegach Świsłoczy. Już w 1571 r. wśród dokumentów archiwum brzostowickiego Chodkiewiczów przechowywany był List p. Michaila Tiśkevica ednalnyj o puścu teterovskuju?”. W ciecierowskiej cerkwi spoczywało ciało zmarłego w 1609 r. Jerzego Tyszkiewicza, którego synowie Jan i Krzysztof dokonali wówczas podziału własności?8.
Dobra Ciecierówka istniały już w czasie, gdy w ich pobliżu lokowano miasto Zygmuntowo, o czym świadczą cytowane regesty Metryki Litewskiej. Bliższe zbadanie dziejów dóbr Ciecierówka oczekuje wciąż na historyka, choć110011011102
1103 już dziś możemy powiedzieć, że rozrost tej własności następował w 1. 70-tych XVI w., gdy m.in. w 1575 r. Jerzy Tyszkiewicz w sąsiedztwie otrzymał wieś Narejki, należącą do królewskiego wójtostwa kruszyniańskiego, w dzierżawie kryńskiej1104. To m.in. właściciele Ciecierówki nie dopuścili do rozwoju miasta Zygmuntowa.
Przeciw utożsamieniu Zygmuntowa z Królowym Mostem przemawiają fakty, m.in. bliskość odległego zaledwie o 5 km od Mostowlan innego wielkiego dworu królewskiego — Kołodzieżny, w 1560 r. wzmiankowanej jako dwór starostwa wołpieńskiego1105. Starostwo to powstało co prawda dopiero w 1555 r1106. Nie da się przy obecnym stanie wiedzy odrzucić założenia, że Kołodzieżna powstała wówczas, gdy nie udała się lokacja Zygmuntowa, bądź nawet pierwszy z regestów mówiłby właśnie o tym, że na inne miejsce przenosi się folwark, bo planuje się akcję lokacyjną miasta. Czym jednak wytłumaczyć bliskość Jałówki, miasta lokowanego zaledwie rok wcześniej przez Bonę, 21 XII 1545 r., a odległego zaledwie o 7 Кт? 1107 Właśnie dla ostatniego powodu należy poszukiwać zaginionego miasta gdzie indziej, nie w Mostowlanach vel Królowym Moście.
Przyciąga uwagę układ przestrzenny miejscowości położonej 14 km na północ od Królowego Mostu, usytuowanego również przy przeprawie przez Świsłocz, gdzie kilka ulicówek zbiega się w miejscu lokalizacji cerkwi, na dużym placu. Usytuowanie i rozplanowanie miejscowości nasuwa skojarzenia z zaginionym Zygmuntowem. Dziś osada nazywa się Hołynka, a jej nazwa odzwierciedla nieudaną akcję osadniczą1108. Jako miasto wymieniają ją rejestry iinwentarze z 1715, 1744, 1775, 1794, 1834 i 1835 r. 1109 Miejscowość położona była na trakcie z zamku Supraśl (dziś Gródek nad Supraślą) do Brzostowicy Wielkiej, należących do Aleksandra Chodkiewicza (zm. 1549 r.). Jeśli Hołynka. była miastem, gdzie ustanowiono myto, wówczas utrudniałoby to komunikację w obrębie jednej własności ziemskiej i nie należy się dziwić, że Chodkiewicz, ówczesny dzierżawca knyszyński, musiał należeć do przeciwników lokacji. W sąsiedztwie Hołynki leżały też wzmiankowane w re-
gestach Gobiaty.
Dawne miasto Zygmuntowo, późniejsza Hołynka nad Świsłoczą na mapie sztabowej w skali 1:100 000,
Na omawianym terenie pojawiły się najwcześniejsze próby planowania urbanistycznego zgodnego z konwencjami nowożytnymi. Dotyczy to miast Zabłudowa (lokacja 1553 r.), Augustowa (lokacja 1557 r.) i Wasilkowa (lokacja 1566 r.). Plany ich wyodrębnia od wcześniejszych bardzo regularny, szachownicowy układ ulic, zintegrowanie z siedliskami użytków ogrodowych i rolnych, a były wyraźną popularyzacją antycznych rzymskich urbanistycznych. Rozpowszechnienie upraw warzyw i owoców skłaniało do wymierzania w sąsiedztwie działki siedliskowej odpowiadającej jej parceli pod ogród. Miasta pozbawione były funkcji obronnych, co skłaniało do ekstensywnego układu, rozległych szerokich placów rynkowych, poszerzonych ulic, pomimo skromnej liczby ludności nowo zakładanych miasteczek. T. Zarębska pisała: Na rozluźnienie ich zabudowy i zakładanie stref ogrodowych o działkach projektowanych podobnie do parceli budowlanych wywarł zapewne wpływ także humanistyczny zwrot ku naturze, potrzeba przebywania wśród zieleni, posiadanie chłodnika, wirydarza czy altany. Niezwykle duża liczba działek w projektowanym Wasilkowie czy Augustowie świadczy o tym, że nie wszystkie były od razu zabudowywane, ale stanowiły rezerwę terenów budowlanych, służąc tymczasem jako ogrody. Były to miasta powstałe w wyniku prac prowadzonych nad pomiarą włóczną. O ile Augustów czy Wasilków powstały w obrębie dóbr własnych króla Zygmunta Augusta, to Zabłudów leżał we włości Grzegorza Chodkiewicza, co świadczy jak szybko wzory z majętności królewskich przenoszone były do miast wielkopańskich.
Ciekawych obserwacji dostarcza dokument lokacyjny Zabłudowa. Wystawił go w Krakowie 21 VIII 1553 r. król Zygmunt August, majući laskavyj vzglad na podkomorego naśoho starostu kovenskoho, derżavcu kormijalovskoho i rumśiśskoho p. Hrihorja Aleksandrovica Chodkevica i na znamenitost slużb predkov i otca ego milosti, kotorymi oni nam hosudarju t Rećipospolitoj verne i pożitoćne zasluhovali tak i na cho milosti samoho slużby. 18 echo milost z molodosti let svoich u dvoru naśgoho trivajući ustavićnymi i nakladnymi służbami svoimi i nam sja stale zachowal. I protivko neprijatelej naśich na posluhach naśich i zemskich Gastokrot byvajuci utrat svoich ne litoval. I tych ćasov na veseli nasom hosudarskom i pri vnosennju i koronaciej korolevoe ej milosti i velikoe kniahini Katariny budući ku ućtivosti dvoru nasoho, z nemalym poćtom, kośtovne i uctive priechavsi dosyt nakladu i utrał svoich prinjal. (Po weselu król udał się do Knyszyna, gdzie wraz z nowo poślubioną żoną spędził kilka miesięcy)%1111.
1110 Zakładaniu miasta Zabłudowa towarzyszył proces osadniczy. Kilka miesięcy wcześniej w Łomży 25 I 1553 r. królowa Bona zwolniła majętność zabłudowską od wchodów poddanych włości bielskiej i suraskiej. Poleciła też swym sługom, by zorientowali się w wysokości dani miodowej, która przychodziła do zamku bielskiego z terytorium puszczy Błudów, by ją zamienić na daninę pieniężną”.
Założenie miasta Zabłudowa w 1553 r. zbiegło się w czasie z urządzeniem w niedalekim sąsiedztwie, w Knyszynie, centralnej rezydencji monarszej ostatniego Jagiellona. Aleksander, a później jego syn Grzegorz Chodkiewiczowie byli dygnitarzami litewskimi i należeli do ścisłej elity w całym państwie. Bliskość Knyszyna, w którym król zaczął dłużej przemieszkiwać właśnie od 1553 r. powodowała, że Grzegorz Chodkiewicz zakładając miasto musiał liczyć się z aspektem prestiżowym i szerszym programem miasteczka rezydencjonalnego. Lokalizacja drukarni, zwiększenie uposażenia kościoła, erygowanie cerkwi, szpitali-przytułków, wreszcie szkoły, co nastąpiło w 1567 r. wyraźnie wskazuje, że Zabłudów miał być miasteczkiem-etykietą pana wileńskiego i zarazem hetmana WKL.
Właśnie te względy zadecydowały o nadaniu miastu regularnego, starannie rozmierzonego układu przestrzennego. Dziełem Grzegorza Chodkiewicza była myśl usytuowania miasteczka w sąsiedztwie wielkopańskiej rezydencji, gdzie siedziba dworska oddzielona była rzeką i stawem. Rozplanowano bardzo duży, zbliżony do kwadratu rynek. We wschodnich narożach rynkowych, gdzie układ miejski korespondował z rezydencją wielkopańską, umieszczono kościół i cerkiew. Z każdego naroża rynku poprowadzono parę zbiegających się pod kątem prostym ulic, z których większość była wyprowadzeniem gościńców — suraskiego, bielskiego, knyszyńskiego (choroskiego), gródkowego (i z Monasteru Supraskiego), krynickiego i narewskiego (ten obok rezydencji wiódł do Wielkiej Drogi z Wilna do Krakowa). Inne ulice łączyły dodatkowo jurydyki — cerkiewną i kościelną, osadę młyńską oraz samą rezydencję. Czytelność powiązań komunikacyjnych rynku i układu urbanistycznego w Zabłudowiu, aż po dzień dzisiejszy świadczy o wysokim poziomie umiejętności urbanistycznych planisty. Osada należy do rzadkiego przykładu miast założonych na surowym korzeniu. Archaicznymi elementami jednak są: wprowadzenie gościńca suraskiego, kierunek gościńca gródkowego, wreszcie — jak się wydaje — układ części miasta przy dawnej ul. Lewoszkowej. System parcel i ogrodów ul. Lewoszkowej (dziś Sikorskiego), oddzielony strumieniem Muchawiec, mógł pierwot-
1112 nie stanowić samodzielną wieś, przed 1553 r. Dawną wieś pozostawiono jako segment nowego renesansowego rozplanowania. W skomponowaniu organizmu miejskiego G. Chodkiewicz skorzystał bez wątpienia z umiejętności mierniczych królewskich, zatrudnionych w tym czasie przez Bonę i Żygmunta Augusta przy pracach geodezyjnych i planistycznych w domenie тпопатвле) 1113.
Siedzibę zarządu dóbr zabłudowskich również przeniesiono na obecne miejsce ok. 1553 r. Pierwotnie zapewne mieściła się ona gdzie indziej, w uroczysku Zamczysko1114. Usytuowano go po przeciwnej stronie rzeki Rudni, na której urządzono stawy. Od strony miasta groblą przy młynie wiodła ul. Dworska (dziś Mickiewicza). Tu usytuowana była brama, ponad którą znajdowała się sala stara, w 1622 r. opisywana jako sala stara, wyjrzenie z niej na trzy strony. Dalej przy dziedzińcu wśród innych zabudowań zbudowano dom wielki, a obok niego stał zbudowany w bliżej nieznanym czasie dom wielki z pokojem księcia JM i stołową izbą (1622 r.). Całość zabudoмай wypełniały niezwykle liczne inne zabudowania magazynowe, inwentarskie. Zwracała też uwagę obszerna stajna, a w mieście na rogu rynku, przy ul. Do dworu stał dom kawalkatorski. Całość uzupełniały ogrody, w XVII w. określane jako dworskie. W pewnej odległości od rezydencji znajdował się zwierzyniec jeleni. Rozbudowane stawy zalewowe, które urządzono na Milatynie (Rudni) pomiędzy dworcem a miastem były swoistą kopią zasad znanych z rezydencji knyszyńskiej, wybudowanej w tym samym czasie dla króla Zygmunta Augusta1115.
W 1557 r. w starostwie knyszyńskim dokonano lokacji miasta Augustowa, która odbyła się na surowym korzeniu. Usytuowano je na wysokim brzegu rzeki Netty, nieopodal jeziora Necko. Założycielem był Piotr Chwalczewski, a wg opinii historyka J. Wiśniewskiego współdziałał w tym Job Preytfus. Pomiarów dokonano w 1555 r. W układzie urbanistycznym zwracała uwagę obecność aż dwóch rynków, większego i mniejszego. Większy liczył 200x170 m. Tak pokaźna przestrzeń rynkowa świadczyła o potrzebie zaspokojenia możliwości handlu, co w przygranicznym od strony Prus mieście miało swe uzasadnienie. Z Rynku wychodziły główne ulice, na zachód Niemiecka (ob. Kościuszki), Łecka (ob. Kopernika) i Rajgrodzka, na wschód Długa (ob. 3 Maja), na północ Mostowa vel Grodzieńska, Wierzbowa vel Wierzbna, na południe Krakowska (ob. Wojska Polskiego). Przy Rynku, w narożu, z którego wybiegała ul. Niemiecka wzniesiono budynek dworski. Wzmiankuje o tym inwentarz 1565 r.: W mieście Auguście jest dom w Rynku, na rogu, ku Prusom stojący, za p. Chwalczewskiego zbudowany, który jako dają sprawę, miałby być dla urzędu dwornego postawionA1116, Szachownicę ulic uzupełniały: Żabia, prowadząca od południa za budynkami rynkowymi, zaś od północy Młyńska i ponadto zbliżona do rzeki Netty Cerkiewna lub Ruska. Od strony zachodniej ulice te łączyła Mostowa, na zachód obok Wierzbnej — Kwaśna. Ul. Poświętna leżąca za kościołem należała do plebana, zaś przy Stodolnej (ob. Zygmuntowska) stały stodoły mieszczan. Główną osią był ciąg komunikacyjny: ul. Rajgrodzka-Rynek-Mostowa. Przy Rynku i ulicach na siatce prętowej wymierzono 589 placów, każdy o powierzchni 19,5 pręta, z czego 4,5 przeznaczono pod zabudowania, zaś 15 prętów na ogrody przydomowe. Wytyczenie pod zabudowę aż 589 placów potwierdza, iż planowano miasto bardzo rozległe. W 1580 r. w mieście i na przedmieściach było pobudowanych 270 domów, a zajętych 395 placów. Mieszczanie uprawiali 127 wł. ziemi1117. W 1564 r. mieszkańcy Augustowa skarżyli się na niedostatek łąk i sianożęci. Próbowali zagospodarowywać łąki za Nettą, na terenie należącym do starostwa grodzieńskiego, lecz wówczas tysięcznym prześladowaniom leśniczym puszczy grodzieńskiej byli poddawani, bo skoro jakakolwiek sztuka bydła przeszła na tamtą stronę Netty do puszczy grodzieńskiej, tak natychmiast osoczniki je chwytali i podług swego upodobania opłacać kazali1118. Król Zygmunt August wysłał swoich rewizorów Hrehorego Wołłowicza horodniczego grodzieńskiego, Jana Więcławowicza leśniczego perstuńskiego i Frącka Biernackiego zastępującego Chwalczewskiego, którzy wymierzyli 74 wł. dla przedmieść augustowskich: Żarnowa, Turówki, Biernatek. Poza tym miasto otrzymało sianożęci leżące za Nettą, aż po rzekę Kolnicę. Dokument zatwierdzający poszerzone nadanie m. Augustowa wystawił król Zygmunt August w Bielsku 21 VI 1564 r1119. 10 III 1568 r. tenże monarcha ponownie nakazał rewizorom ks. Adamowi Pilchowskiemu i Dybowskiemu przeprowadzić pomiarę włóczną gruntów miejskich. W 1569 r.
dodał miastu 12 wł. zwanych Zaścianek, powstało tam czwarte przedmieście augustowskie — Uścianek 1120.
8 XII 1566 r. król dokonał lokacji miasta Wasilkowa, na miejscu ostępu puszczańskiego o tej nazwie, należącego do puszczy grodzieńskiej, już na terytorium województwa trockiego. Na sejmie unijnym w Lublinie 21 IV 1569 r. Zygmunt August na prośbę doradców działających w imieniu mieszczan wasilkowskich de praefectura nostra de terra Podlachia(!) potwierdził przywilej vigore eius restutionis et redintegrationis terrae Podlachiae ad regnum et coronam Poloniae. W tym samym roku przywilej został oblatowany w grodzie brańskim, a nie grodzieńskim. Przynależność miasta Wasilkowa do Podlasia nie utrzymała się, w XVII i XVIII w. wymieniany był w źródłach jako miasto leżące w pow. grodzieńskim. Niestabilność przynależności administracyjnej wynikała też z faktu, że do miasta należała część gruntów położona już poza rzeką Sokołdką. Wraz z lokacją bowiem nastąpiła zamiana, gdy kawał gruntu od p. Jerzego [Kurzenieckiego, wójtaj dobrzyniewskiego jest odjęty na Wasilków. W 1582 r. pleban dobrzyniewski domagał się dziesięciny od wasilkowian, ponieważ był to obszar jego parafii. Mieszczanie argumentowali, że skoro dają ją swemu proboszczowi, dlaczego by mieli to czynić wobec obcego. Wyrok królewski zapadł korzystny dla plebana z Dobrzyniewa1121.
Miasto lokowano na surowym korzeniu. Zwraca uwagę niezwykle piękne, regularne szachownicowe rozplanowanie miasta. W centrum układu usytuowany został olbrzymi rynek (200x135 m). Z jego narożników wybiegały po dwie ulice. Wyjątkiem była jedna z ulic dobiegająca do pierzei rynkowej, w jej połowie, co było pewnie reliktem wcześniejszej osady. Podobnie jak w Zabłudowie kościół parafialny usytuowano w narożu rynku. Jednak cerkiew nie znalazła się, jak to było w Zabłudowie w innym narożniku rynkowym. Usytuowano ją poza obszarem rynku, przy jednej z ulic, najwidoczniej wtórnie pojawiła się w tym mieście, a planiści początkowo nie spodziewali się jej obecności w organizmie miejskim.
Nie bez znaczenia był fakt, że Wasilków stanowił ważne uzupełnienie Tykocina. Funkcję starostów pełnili starostowie tykocińscy, wpierw Job Preytfus, budowniczy twierdzy tykocińskiej, a po nim Ł. Górnicki. W źródłach pisanych odnajdujemy polecenia dawane staroście wasilkowskiemu, aby dostarczał drzewa budującemu się zamkowi w Tykocinie.
Сноски
1075 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 601-608.
1076 O założeniu miasta w Knyszynie mówi dokument Bony (Wilno 19 VI 1540 r.) nadającej kościołowi knyszyńskiemu prawo wybierania dziesięciny od mieszkańców: Оита postquam oppidum nostrum Knyszyn auriliante Deo locavimu non parvaque hominum frequentia illuc conventat parsque oppidi in agris praedicalibus nostris locata esset. Por. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 601-608; AGAD Warszawa, Biblioteka Ordynacji Zamoyskich, nr 2945, s. 5-6; MN Kraków, Bibl. Czart., nr 1775, s. 1021-1026; Księgi miejskie miasta Knyszyna zachowały się od 1553 r. — zob. AGAD Warszawa, KMK, пг 112.
1077 AGAD Warszawa, MK, nr 118, К. 200-203; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 43, s. 434-452. |
1078 Wiśniewski, Nieznany oryginał dokumentu lokacji Augustowa z 1557 roku, „Rocznik Białostocki”, t. III, Białystok 1962, s. 430.
1079 BU Wilno, Е. 57, В 53, nr 1373, К. 1-lv.
1080 17 II 1693 r. Jan III zatwierdzał dokument Zygmunta Augusta, nadający cerkwi
1082 BAN Kórnik, nr 248, К. 12.
1083 Chomętowski, Materiały do dziejów..., s. 257-258.
1084 Dokument lokacyjny miasta Augustowa opublikował J. Wiśniewski, Nieznany oryginał, s. 425-437. Poprzez tę publikację ostatecznie odrzucił powtarzaną wcześniej bezkrytyczną wiadomość o założeniu Augustowa w miejscu wsi Mostki (Mosthi), odnoszącą się do innego miasta Augustów, założonego w woj. bełskim (lokacja tamtego Augustowa dokonana została przez Zygmunta Augusta 23 VII 1549 r. Augustów był nową nazwą nadaną w miejsce tradycyjnej nazwy tej miejscowości - Mosty Wielkie.
1085 Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 111. Por. też A. Korgul, Rola Augustowa w wymianie handlowej Litwy i Korony na przełomie XVI i XVII wieku, [w:] Studia nad społeczeństwem i gospodarką Podlasia w XVI-XVIII w., pod red. A. Wyrobisza, Warszawa 1981, s. 91-104.
1081 włóki ziemi. AP Kraków, АМСЬ, nr 37, s. 101-116.
1087 Por. Opisanie dokumentov i bumag, s. 378; Oblata dokumentu w AGAD Warszawa, MK nr 70, k. 527-527v.
1086 Opisanie dokumentov i bumag, s. 378.
1088 Odnalezienie przez S. Alexandrowicza kolekcji map majątkowych północnego Podlasia w zbiorach BU Wilno, m.in. mapy z ok. 1540 r., na której zaznaczono jedynie karczmę Miethę, na lewym brzegu Netty, posiało wątpliwości J. Wiśniewskiego, który w kolejnej swojej pracy DzOPA, s. 107 powtarzając informacje o poprzedniku Augustowa, jakim według niego miał być Zygmuntów pisał: W artykule „Nieznany oryginał” błędnie uwazałem, że Zygmuntów leżał po stronie południowej rzeki i że Augustów był jego dalszym ciągiem, tylko pod inną nazwą. $. Alexandrowicz odkrytą mapę wydatował na l. 1561–1571 - рог. 5. Alexandrowicz, Mapy majątkowe północnego Podlasia, s. 279-305. Sądzę, że datację należy przesunąć wstecz i uznać, że mapa ta powstała wcześniej, przed 1557 r., gdyż brak na niej właśnie Augustowa, a tak duże przedsięwzięcie, jak lokacja nowego miasta na mapie tegoż właśnie starostwa nie mogła umknąć uwadze kartografa, który lokalizował w tym miejscu karczmę. Por. też 5. Alexandrowicz, Rozwój kartografii Wlk. Ks. Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku, wyd. II, Poznań 1989, s. 153-155, ilustracja 21.
1089 J. Wiśniewski, DzOPA, s. 107.
1090 А, Batura, Z. Zdrodowski, Augustów i okolice, Kraków 1973, s. 14.
1091 1. Maroszek, Rzemiosło w miastach podlaskich w XVI-XVIII wieku, [w:] Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce w XV-XVIII wieku, t. LI, Wrocław 1976, s. 90 i 96.
1092 А. Korgul, Rola Augustowa..., s. 95-96.
1093 $. Alexandrowicz, Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII w., „Acta Baltico-Slavica”, t. VII, Białystok 1970, s. 47-108; Tenże, Powstanie sieci miejskiej Podlasia na tle wczesnych procesów urbanizacyjnych w Wik. Ks. Litewskim, „KHKM”, r. 28: 1980, nr 3, s. 413-428; Tenże, Gospodarcze, prawne i etniczne osobliwości sieci miejskiej ziem Wlk. Ks. Litewskiego w XVI-XVII w., [w:] Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, Kraków 1996, s. 61-89.
1094 AWAK, t. VII, s. 72-74 i 78-80.
1095 BU Wilno, F. 23, nr 129, 131, 132, 134, 135.
1096 AGAD Warszawa, APP, nr 15, s. 82-83. Podstawą wydania drukiem były inne kopie, przechowywane wraz z całą ML w Moskwie. Pomiędzy opublikowanymi kopiami moskiewskimi a przechowywanymi w APP w AGAD Warszawa nie ma istotniejszych różnic. Najważniejszą rozbieżnością jest określenie w moskiewskiej wersji: kopia prywileju na fundusz miasteczka Zygmunthowa Mimitha, gdy w warszawskiej wersji wyraźnie jest napisane: Zygmuntowa Minutha, co stało się przyczyną, że określenie z zakresu archiwoznawstwa stało się nazwą rzeki! Por. Opisanie dokumentov i bumag, s. 378-379; БМ, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 278, s. 66.
1097 Kopista przekręcił nazwisko. Mowa o Aleksandrze Chodkiewiczu woj. nowogródzkim w l. 1544-1549, właścicielu Brzostowicy Wielkiej. „Kotowicz” woj. nowogrodzki nie istniał — por. J. Jasnowski, Chodkiewicz Aleksander, PSB, t. 3, s. 354; К. Czarniecki-Łodzia, Herbarz polski podług Niesieckiego, Gniezno 1875-1881, t. I, s. 163.
1099 Opisanie dokumentov i bumag, s. 378.
1098 Nieco odmienną wersję za ML, ks. Zapisów nr 1 - CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 1 przytoczyli tekst regestów wydawcy LMV, +. 1 [1]. (1380-1584), nr 278, s. 65-66.
1100 AWAK, t. XXX, s. 266; J. Maroszek, Dvorjanskoe imenie v Mostovlanach — mesto roźdenija К. Kalinovskogo, „Kastus Kalinoński 1838-1864”, Grodno 1988, s. 69-73.
1101 Por. m.in. Status animarum parafii Jałówka z 1634 r. MN Kraków, Bibl. Czart., nr 1775, s. 883-885; Również w 1715 r. - AGAD Warszawa, Biblioteka Załuskich, nr 205, К. 37v; 1744 r. - Synodus dżoecesis Vilnensis... 1744, Wilno 1744, s. 122.
1102 Arch. sb., t. IV, s. 243-245.
1103 AWAK, t. I, s. 22-26. Jan Tyszkiewicz otrzymał wówczas część dóbr Ciecierówka położoną na prawym brzegu Świsłoczy, gdy Krzysztof na lewym brzegu. O takim podziale własności możemy wnioskować z faktu, że w późniejszym czasie Mostowlany były własnością Szczęsnego Tyszkiewicza, syna Krzysztofa, znanego fundatora dominikanów różanostockich — por. J. A. Chrapowicki, Diariusz, t. I, Warszawa 1978, s. 288. Zob. też E. Bończak-Kucharczyk, J. Maroszek, Dokumentacja ewidencyjna parku w Mostowlanach, Białystok 1985 (maszynopis PSOZ Białystok).
1104 AGAD Warszawa, Arch. Kameralne, nr 464, s. 338.
1105 Piscovaja kniga grodnenskoj ekonomii, t. I, Vilna 1881. Dwór Kołodzieżna istniał już w 1486 r. — J. Wiśniewski, Zarys dziejów osadnictwa na Białostocczyźnie, [w:] Atlas gwar wschodniostowiańskich Białostocczyzny, t. I, Wrocław 1980, s. 19. Istnienie tego dworu autor wiązał z obsługą wielkiej drogi z Grodna do Brześcia nad Bugiem, na której wzniesiono też inne dwory: Krynki (był już w r. 1429) i Białowieżę (istniał w 1409 r.). Dwór Kołodzieżna leżał na skraju puszcz grodzieńskich. W 1559 r. granicę puszczy opisywać zaczęto od dworu Kołodzieżnej, doliną rzeczki Kołodzieżanki (uchodzącej do Świsłoczy na północ od Mostowlan), do Drogi Narewskiej (tj. z Podlasia do Grodna) i dalej do Krynek — por. Revizija puść, s. 28-29.
1106 W 1555 r. zmarł bp Paweł Holszański, a należąca do niego Wołpa spadła kadukiem na króla — por. W. Karpyza, Kościół w Wołpie, „Białostocczyzna” 1990, nr 4(20), s. 25.
1107 Zygmunt August król, na przyczynę królowej Bony, matki swej, prawo magdeburskie, którym i mieszczanie grodzieńscy sądzić się zwykli miasteczkowi Jałówce postąpił i darował. Nowe miasto położone było nad rzeką Jałówką. Por. LMV, t. 1 [1]. (1380–1584), nr 342, s. 78; Opisanie dokumentov, s. 394; AGAD Warszawa, APP, nr 15, s. 110. Zbieżność lokacji Zygmuntowa i Jałówki jest symptomatyczna, gdyż świadczy, że właśnie w tym czasie prowadzono w tych okolicach akcję osadniczą w dobrach królewskich. Szerzej o starostwie jałowskim zob. N. Ciwoniuk, Rozwój osadnictwa w starostwie jałowskim od XVI do końca XVIII wieku w świetle toponimii, „КНКМ”, r. 31: 1983, nr 1, s. 3-52.
1108 W WIK. Ks. Litewskim było kilka Hotynek, spośród nich dwie to miasteczka: koło Klecka i Sopoćkiń. Por. SŁ. geogr., t. III, s. 116 i t. XV, cz. 1, s. 572. Wsie o tej nazwie spotykamy k. Hnieznej pod Wołkowyskiem, К. Mikielewszczyzny pod Mostami, jeszcze inne koło Różan i Szczuczyna Lidzkiego — J. № Rapanowicz, Slodinik пагоай naselenych punktań Grodzenskaj voblasti, Mińsk 1982, s. 65; М. A. Źućkievicz, Kratkij toponimiceskij ślovar Belorusi, Minsk 1974, s. 75.
1109 Synodus dioecesiana Vilnensis... 1744, s. 122; CPAHB Mińsk, Е. 1882, op. 1, nr 4, К. 41v; BAN Kórnik, druk nr 35 276; CPAHB Grodno, Е. 1, op. 10, nr 1079 } 1591 — inwentarze klucza Hołynka z 1834 i 1835 r. Por. też CPAHB Grodno, F. 11, op. 6, nr 167 — Plan części wsi Hołynka z 1869 r.
1111 Pergaminowy oryginał w kolekcji Bogdana Mikuły w Warszawie; Prawa i przywileje, nr 8, s. 66-68.
1110 т. Zarębska, Przemiany przestrzenne miast polskich w dobie renesansu i baroku, [w:] Miasta doby feudalnej w Europie środkowo-wschodniej. Przemiany społeczne a układy przestrzenne, Warszawa 1976, s. 217-252.
1112 5. К. Kossakowski, Monografie historyczno-genealogiczne..., t. I, s. 302-305.
1113 J, Maroszek, Renesansowy układ przestrzeni miasta Zabłudowa, „Zeszyty Naukowe Politechniki Białostockiej”. Nauki Techniczne, nr 98, Architektura, z. 13, s. 13-16. Por. Plan de Zablendoff, XVIII w., Politechnika Warszawska, Zbiory Zakładu Architektury Polskiej, nr U. I. 73.
1114 Por. Plan w zbiorach ROSiOŚK Białystok.
1115 7. Maroszek, Renesansowy układ..., op. cit., s. 13-57.
1116 АСАР Warszawa, Arch. Potockich z Radzynia, nr 213; J. Wiśniewski, Nieznany oryginał, s. 432.
1117 W. Batura, A. Makowski, J. Szlaszyński, Dzieje Augustowa od założenia do 1945 r., Suwałki 1997, s. 22-23.
1118 AGAD Warszawa, MK, nr 410, k. 419-422.
1119 AGAD Warszawa, Zb. Dok. Perg., nr 3915.
1120 W. Batura, A. Makowski, J. Szlaszyński, Dzieje Augustowa..., op. cit., s. 16-38.
1121 BAN Wilno, F. 1, nr 348; P. Czyżewski, Starostwo wasilkowskie w XVI-XVIII wieku, Białystok 1997 (praca magisterska w Instytucie Historii Uniwersytetu w Białymstoku).