Глава II. Собственные владения короля в Северном Подляшье (часть 1 из 2): оригинал
Глава II. Собственные владения короля в Северном Подляшье (часть 1 из 2). С. 157-183. Польский текст издания.
Rozdział II. Dobra własne króla Zygmunta Augusta na północnym Podlasiu
Podstawową kwestią urządzenia na Podlasiu centralnej rezydencji monarszej był fakt posiadania w rejonie Knyszyna — w ziemiach: bielskiej, łomżyńskiej, wiskiej i w powiecie grodzieńskim dóbr własnych, licznych majętności, w stosunku do których Zygmunt August występował jako dominus et haeres. Terytoria te władca traktował jako własność dziedziczną i alienował je z królewszczyzn. Aleksander Jabłonowski pisał, że królewszczyzny podlaskie do 1572 r. nosiły charakter własności osobistej królów402.
W 1569 г. po przyłączeniu Podlasia do Korony Zygmunt August rozesłał listy do starostów z tego województwa, uprzedzając ich aby dzierżawy te trzymali ku rękom naszym, jako własność naszą, prawnem a słusznem prawem własnej osobie naszej należące403. O nich wyraźnie pisał w swym testamencie: Gdyż mamy w Ks. Litewskim niektóre dobra nieruchome abo imiona na nieboszczyka JKM p. ojca naszego przypadłe, które nam za żywota swego ze wszytkim prawem, jakie JKM sam miał, dać i darować raczeł, jakoż to beło wolno JKM nie tylko nam, synowi swemu, ale i komu obcemu je oddać i od nas samych wedle wolej swojej oddalić... Przeto z tymi wszytkimi dobry i imiony, jako własnymi naszymi, beło nam zawżdy wolno i teraz wolno jest czynić to, co beła i jest wola nasza.
W swym testamencie, spisanym w 1571 r., król Zygmunt August stwierdzał też: Mamy też i drugie imiona i dobra nasze na samych nas po niektórych zacnych osobach tamże w Ks. Litewskim przypadłe i pewnymi zapisy abo i testamenty nam oddane, z którymi też mamy moc i władzę czynić co
Tłumaczenie królewskie, że ma swoje własne majętności było głosem w toczącej się w kraju dyskusji nad egzekucją dóbr, chęcią ocalenia przynajmniej części z nich dla utrzymania dworu i potrzeb ostatniego Jagiellona. Testament król kazał pisać w 1571 r., już po Unii Lubelskiej, w dokumencie wyraźnie stwierdzono, że są to majętności w WKL, gdzie król w stosunku do królewszczyzn występował w innej roli, jako pan dziedziczny. Istnienie kategorii dóbr własnych wyraźnie występuje w najbliższych latach po śmierci Zygmunta Augusta, kiedy szlachta toczyła wojnę z testamentowymi spadkobierczyniami, którymi były siostry królewskie.
Lokalizacja własnego, można powiedzieć państwa knyszyńskiego Zygmunta Augusta, w tym właśnie regionie nie była rzeczą nową. Na północnym Podlasiu ukształtowały się bowiem już wcześniej kompleksy dóbr ziemskich, należące do dwu najpotężniejszych i bardzo skłóconych ze sobą rodów Radziwiłłów i Gasztołdów. Pierwsi posiadali tam majętności ziemskie skupione wokół miast: Rajgrodu, Goniądza i Waniewa, a terytorium to z racji rozległości nazywane było państwem goniądzko-rajgrodzkim405, drudzy włość tykocińską. Dobra własne króla Zygmunta Augusta powstały na miejscu właśnie tych majętności.
Wieloletni spór, który toczyli Radziwiłłowie z Goniądza z Gasztołdami z Tykocina został przerwany wobec zagrożenia ze strony monarchy, który kategorycznie występował w rewindykacji nadań i awulsów. 2 IV 1528 r. w Wilnie bracia Stanisław i Mikołaj Radziwiłł bp żmudzki zawarli ugodę i zadeklarowali przyjaźń z Olbrachtem Gasztołdem, przekazując mu część spornych osad 5. Zbliżenie między Radziwiłłami i Gasztołdami spowodowane było obawą przed królową Boną, która energicznie zabrała się wówczas do porządkowania gospodarki w dobrach państwowychć407.
Zapędy Bony, do odebrania Radziwiłłom ich dóbr goniądzko-rajgrodzkich starał się powstrzymać jeden ze spadkobierców bp żmudzki Mikołaj Ra-404
406 dziwiłł, który 18 XII 1528 r. darował królowi dobra knyszyńskie przypadłe w 1526 r. biskupowi z podziału ojcowizny — państwa goniądzko-rajgrodzkiego uczynionego z braćmi”. Zgodnie z podziałem tym do bpa M. Radziwiłła należały: Ш. część Zamek Knyszyn Zamek Knyszyn z wójtostwem 87 wł409. wójt [Iwan] Kurzeniecki, wł. 10, wójtostwo Mikołaja Pęskiego, krajczego radziwiłłowskiego, wójt Mikołaj Pęski, 9 wł. solennickie osiadłe, wł. 7, pustych 5 3/4 wł.
Razem gotowizny z 248 wł., z których płacą czynsz, z rud — 16 kop gr.,
wójtowskich 29 3/4 wt.
Suma w tej części 277 ий. tj. z osiadłymi, pustymi, służebnymi,
wójtowskimi.
Młyny: młyn Mieszkowski, młyn408 drugi na tejże rzece,
niżej, o 1 kole, na innej rzece zwanej Jaskra teraz budowany jest młyn,
na tejże rzece Jaskrze, o 1 kole, na łodziach u Mikołaja, rudnika,
o 1 kole?.
Darowiźnie knyszyńskiej towarzyszył głośny w całym kraju skandal, gdy okazało się, że Radziwiłłowie, właściciele państwa goniądzko-rajgrodzkiego znacznie rozszerzyli granice swych posiadłości o puszczańskie obszary podległe zamkom w Bielsku i Grodnie. Zapoczątkowała ona proces tworzenia dóbr własnych króla, wyalienowanych z imion hospodarskich na Litwie i koronnych królewszczyzn. Dobra własne króla Zygmunta Augusta to właśnie w początkowym okresie (przed 1542 r.) przede wszystkim te terytoria, które udało się odebrać Radziwiłłom.
23 IV 1529 r. dokumentem wystawionym w Krakowie Zygmunt I przekazał swemu synowi Zygmuntowi Augustowi lasy, łąki, pola i pustkowia wokół dóbr Goniądz, które ciągnęły się wzdłuż granic goniądzkich oderwanych od dzierżaw: bielskiej i grodzieńskiej411. 1 IX 1533 r. tenże król
410 w związku z przedstawioną przez królową Bonę kwestią daru bpa żmudzkiego Mikołaja Radziwiłła na rzecz młodego króla (zgodnie z dokumentami z 23 II 1514, 15 VIII 1514, 4 I 1525 i 18 XII 1528 r.) zatwierdził to nadanie. Jednocześnie stwierdził, że podcaśyi naś, star. kovenskij, derżavca markouskij i vasiliśskij... Jan Mikołaević Mikołajevica Radziviłowica... dla potreby to objaviti, kotoryi granicy dvora Knysyna pravdivyi sut... pokładał 1.
W I. 1528-1533 przeprowadzono rozgraniczenia dóbr gasztołdowskich Tykocin z królewskim Knyszynem413,
Król powołał także komisję graniczną, która miała dokonać rozgraniczenia dóbr radziwiłłowskich z puszczami hospodarskimi — bielską i grodzieńską. 1 XI 1529 r. polecił komisarzom — Aleksandrowi Chodkiewiczowi marszałkowi nadwornemu, Maciejowi Janowiczowi Wojciechowiczowi ciwunowi wileńskiemu, Szymkowi Mackiewiczowi i Bogdanowi Mackiewiczowi, aby nie czekając w Grodnie Jana Mikołajewicza Radziwiłła podczaszego nadwornego litewskiego udali się na miejsce rozgraniczenia dóbr Goniądz z królewszczyznami 414,
Sprawa trwała jeszcze w 1536 r. 24 V 1536 r. odbyła się w Wilnie rozprawa sądowa przed królem. Ten zaaprobował ustalenia komisarzy, odrzucił zaś dowody przedstawione przez Radziwiłła415 4, Tego roku 28 IX, król pisał do Jana Radziwiłła, aby on ze swej strony naznaczył komisarzy dla oznaczenia granic między Grodnem, Bielskiem i Rajgrodem. Ze strony królewskiej w komisji znaleźli się ludzie bliscy Bonie — Aleksander Chodkiewicz star, brzeski, Maciej Kłoczko marszałek nadworny litewski, Szymko Mackiewicz ciwun wileński416. Posłużono się też wrogą Radziwiłłom miejscową szlachtą i ustalono, że granice te biegły pierwotnie inaczej. Oskarżono, że Mikołaj Radziwiłł znacznie je przesunął, przywłaszczył sobie wielkie obszary puszcz hospodarskich.
'W 1536 r. posłano kolejną komisję - Jerzego Chwalczewskiego bpa łuckiego, Szymka Mackiewicza ciwuna wileńskiego i Baltazara Patkowskiego sędziego ziemskiego bielskiego. Ze strony Radziwiłła w komisji mieli za-
412 Tablica IX. Wydra, łabędzie, czaple i fantastyczne gady. Werdiura ze zwierzętami.
Tablica X. Leżący daniel, ssak drapieżny i kaczka. Werdiura ze zwierzętami.
siąść: kniaź Iwan Połubiński, Stanisław Skop sekretarz królewski i Stanisław Irwid ciwun telszewski. Komisja prace prowadziła od 1 do 4 XI 1536 r. Pomiędzy stronami wynikł spór, od którego miejsca na granicy Prus zacząć należy tyczenie granic. Komisarze królowej wskazywali sąsiedztwo wsi Przepiórki, w uroczysku Kamienny Loch. Jan Radziwiłł uważał, że należy rozpocząć od rzeki Pruskiej, gdzie były już gotowe leże, te w nocy komisarze opuścili i zburzyli. Bezsilny Jan Radziwiłł odwołał wówczas swoich komisarzy. W rozgraniczeniu uczestniczyła jedynie strona królewska. W wytyczeniu granicy świadczyli miejscowi ziemianie: Jan Źrzobek, Daćbog Pomian, Jan, Marcin i Łukasz Kołakowscy, Michał i Bartłomiej Pieńczykowski, Abraham Szymon z Góry, Jan Bukowski, Rafał, Hieronim i Samson Toczyłowscy, Stanisław Przestrzelski, Jan i Jakub Karwowscy i inni. Świadkowie wskazywali rzekomy przebieg granicy między dobrami rajgrodzkimi i grodzieńskimi. Podkomorzy bielski Jan Skwarek Gąsowski sypał tam kopce graniczne. Stwierdzono, że teren poza jeziorem Necko i rzeką Nettą zawsze od najdawniejszych czasów należał i należy do dóbr grodzieńskich..., i że wielu z tych ludzi, którzy zowią osocznikami i bartnikami, mają swoje barcie, a w nich znaki swoje, zwane kleny, i dotąd istnieją szczątki chałup i łazien, które mieli na tej ziemi ludzie do Grodna należący, dla swojej potrzeby, mieszkania i czystości, i kniaź Michał Gliński nigdy nad wskazane granice w tęż ziemię grodzieńską po lewej ręce położoną nie wchodził, ani ludzie jemu podlegli, lecz tylko WM niegdyś Mikołaj Radziwiłł, woj. wileński, siłą i gwałiem z tych lasów i borów do Grodna należących wypędził bariników i osoczników, a po jego śmierci dzieci jego wraz z matką zaczęli nowe wsie zakładać, które są po lewej stronie na ziemi grodzieńskiej. Akt rozgraniczenia potwierdził król Zygmunt I 25 XI 1536 г. 15 oraz Zygmunt August 12 XII 1551 r. 17 Duża część terytorium została przyłączona do dóbr własnych Zygmunta Augusta. Jan Radziwiłł usiłował podburzać wójtów i chłopów przeciw urzędnikom królewskim, aż król w końcu 1536 r. zagroził wysokimi karami. Radziwiłłowie utracili pas długości ok. 70 km i szerokości od 12 do 21 km. Na tym obszarze znajdowało się kilkadziesiąt świeżo założonych wsi18,
16 Odgraniczenie sądowe.., s. 65-91.
17 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 7685 i nr 7589 oraz AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 63.
18 W. Pociecha, Królowa Bona, t. II, s. 77, 159-167, 258; J. Wiśniewski, DzOPA, s. 96-100; J. Jakubowski, Przykład zmienności granic administracyjnych na Litwie w XVI w., „Ateneum Wileńskie”, r. X, Wilno 1935, s. 161-164.
Północne Podlasie na mapie z pocz. XVIII w., z ukazaniem sieci dróg, jezior, rzek: Narwi, Biebrzy, Ełku, Netty, Brzozowej; miast: Tykocin, Goniądz, Rajgród, Augustów, Suchowola, Dąbrowa, Lipsk, Nowy Dwór i Grodno oraz niektórych wsi. BAN St. Petersburg, Kolekcja Piotra I, nr 288.
J. Wiśniewski ustalił, że rozgraniczenie przeprowadzone przez Bonę było niezgodne zarówno z przywilejami nadawczymi dla Radziwiłłów z 1509 i 1515 r., które dokładnie opisywały granice nadania, jak i ze starą granicą powiatu rajgrodzkiego. Ta bowiem od wieków biegła rzeką Pruską, jeziorem Necko, Nettą do Biebrzy, a także granicą powiatu goniądzkiego, która od wieków biegła Biebrzą, Brzozówką, Czarną, Małą Sokołdą, Supraślą i Narwią. Historyk ten pisał: Dlatego też odebrane ziemie, choć je odłączono od woj. podlaskiego i przydzielono do pow. grodzieńskiego, wkrótce wróciły do Podlasia, a następnie do łączności administracyjnej z Goniądzem i Rajgrodem. Akt rozgraniczenia został przeprowadzony wbrew przywilejom i opierał się na fałszywych zeznaniach licznych wrogów Radziwiłłów, zarówno wśród szlachty, jak i chłopów417. Część południową zabranych Radziwiłłom ziem miano przyłączyć do dóbr bielskich, część północną do dóbr grodzieńskich. Ostatecznie król Zygmunt I darowując synowi odebrane ziemie dołączył Je do darowanego wcześniej Knyszyna i stworzył dzierżawę knyszyńską.
Jednocześnie dokonywano przeglądu tytułów własności innych dóbr ziemskich położonych na terenie pow. grodzieńskiego. 14 II 1530 r. król wysłał voevodu vilenskomu Gaśtoldu list do bojaryna Karpa Esyfowica o polożene listov na imene, kotoroe maet w povete hanjażskom418. Stwierdzono, że majętność dostała się Karpowi po jego zmarłej żonie, z którą nie miał dzieci, sam jednak Karp nie posiadał żadnego na nią prawa. Karp utrzymał się jednak przy tej własności, a król 29 V 1532 r. potwierdził posiadanie przez niego wójtostwa zabielskiego419.
Zestaw dóbr własnych króla Zygmunta Augusta zwiększony więc został o majętności pozostałe po wyjeździe z Polski 1 II 1556 r. królowej Вопу 420. Szczególne znaczenie miały podlaskie apanaże królowej — Bielsk, Brańsk i Suraż — także i drugie imiona po królowej JMci paniej matce naszej w Panie Krystusie zmarłej [19 XI 1557 r. - J. M.] na nas prawem przyrodzonym jako na własnego potomka przypadłe — pisał w swym testamencie król. Od wschodu, południa i zachodu spadek po matce otaczał dobra własne króla — Knyszyn i Tykocin.
Bona położyła poważne zasługi w budowie pogranicznej własnej domeny monarszej. Przejęła ona dożywocia zmarłej wdowy po królu Aleksandrze Jagiellończyku — królowej Heleny, na które składały się rozległe i bogate majętności: Bielsk, Suraż i Brańsk. Helena otrzymała bowiem od szwagra Zygmunta Starego oprawę na zamkach podlaskich Bielsku, Surażu i Brańsku: a dali esmo ei milosti zamok i s mesty do żyvota ei milosti, krom odnoj komory voskowoi, tam v Belsku, do kotoroiż kupcy nam voski dajut za naży penjażi, К potrebe mynscy паёе Velikogo knjażestva Litovskogo421. Królowa Helena zmarła w Brasławiu 24 I 1513 r.
5 Ш 1528 r. król Zygmunt I wraz ze swą żoną opuścili Koronę Polską i udali się na Litwę. Na koniec kwietnia do Wilna zwołany został sejm walny. 1 VIII 1528 r. sejm litewski podjął ustawę o poborze sumy, za którą dobra państwowe zastawione na potrzeby obrony mają być wykupione. Skasowano i unieważniono przywileje dożywotnie na starostwa, zamki i dzierżawy pod jakimikolwiek warunkami i zastrzeżeniami udzielone. Był to akt rewolucyjny. Król przeprowadził go na sejmie wileńskim bez wątpienia pod dyktando swej żony. Ustawa wyprzedzała o kilkadziesiąt lat walkę o egzekucję królewszczyzn w Koronie Polskiej podjętą przez szlachtę polską w l. 1559–1564. Bona pozyskawszy dla swych planów reform część rady tajnej, mimo opozycji najpoważniejszych rodów możnowładczych — Radziwiłłów i Gasztołdów, uzyskała równocześnie ustne upoważnienie Zygmunta Starego do wykupywania i obejmowania w posiadanie wszystkich dóbr zastawionych komukolwiek tak w Koronie, jak i na Litwie. Dopiero 25 VI 1536 r. król wydał żonie pisemne pełnomocnictwo: Rozważając iż umysł Jej KM jest skłonny do reiwindykacji dóbr naszych tak w Królestwie Polskim Jak Wilk. Ks. Litewskim do stołu naszego należących jednak różnymi zapisami obciążanych i zastawionych, już przed 8 laty zgodziliśmy się i zezwoliliśmy jej wyraźnie, aby mogła wyżej wymienione dobra nasze w jakikolwiek sposób i komukolwiek w państwach naszych gdziekolwiek zastawione lub zapisane, z rąk posiadaczy wykupić i w sumach, w listach oryginalnych trzymać i posiadać. Te przeto wykupna już przedtem jej królewską mość gdziekolwiek dokonane uznając za słuszne, zatwierdzamy i aprobujemy, postanawiając, że mają one mieć wieczystą i trwałą moc gdzie inaczej, jak gdyby przywilej nasz w sprawie po- | wyższego zezwolenia naszego, już niegdyś danego był sporządzony i wydany z kancelarii naszej. Do powtórnego, pisemnego wydania takiego rozporządzenia bez wątpienia nakłoniła króla sytuacja jaka zapanowała w kwestii przejęcia na rzecz młodego króla dóbr knyszyńskich 24.
W 1524 r. Bona przeprowadziła rewizję praw na władanie ziemią w swoich starostwach pińskim, kleckim i horodeckim. W 1528 r. przeprowadzono rewizję i opis dóbr prywatnych na Litwie. W 1528 r. Zygmunt I nadał swej
422 najmilszej żonie królowej Bonie na wieczność położone w dzierżawie brańskiej dobra Dołubowo wraz z siołami: Widźgowo, Chrościanka i Filipy423. 11 IV 1543 r. Katarzyna Hlebowiczówna, wdowa po Wojciechu Janowiczu ochmistrzu niegdyś królowej Heleny odstąpiła Bonie dobra Łysków i Międzyrzecze w pow. wołkowyskim.
W 1533 r. Bona odebrała ogromne dobra grodzieńskie pozostające w zastawie u Radziwiłłów.
22 XII 1533 r. królowa wykupiła z rąk Olbrachta Gasztołda ziemię bielską z miastami Bielskiem, Brańskiem, Kleszczelami, Surażem, zamkami i wszystkimi należącymi do nich wsiami i dochodami, z wyłączeniem stacji, komory i karczem bielskich, pozostawionych (jak za czasów Gasztołda) na użytek skarbu królewskiego. Na wykupienie ziemi bielskiej wyłożyła królowa sumę 5 tys. zł węgierskich i 2 tys. 700 kop gr litewskich424. Środki pochodziły z dobrowolnego podatku uchwalonego w 1532 r. przez ludność ziemi bielskiej, którą król zapisał jej na tych dobrach, jak przy wykupie starostwa grodzieńskiego. Bielsk już w 1536 r. przekazała Zygmuntowi Augustowi, ale inne dobra zatrzymała do najdłuższego życia swego425 ”.
Krótko przed wyjazdem z Polski Bona zyskała synowskie potwierdzenia dawnych mężowskich nadań. 4 XII 1555 r. w Warszawie nastąpiło Przeniesienie listów króla Zygmunta, któremi królowej Bonie małżonce swej dobra swe nazwana Molawica z inszemi folwarkami tamże będącemi darował, potwierdzono tego samego dnia inny akt, mocą którego król Zygmunt I pozwolił Bonie wykupić dwór zwany Nowy Dwór z rąk Konstantego Abrahamowicza Józefowicza426. Jednocześnie doszło do zastawu niektórych innych dóbr. Zygmunt August zastawił swej matce królowej Bonie dobra grodzieńskie za pewną sumę pieniędzy 427. 4 XII 1555 r. w Warszawie też datowany był dokument Zygmunta II, mocą którego zastawił Bonie starostwo berżnickie428.
Również ważną sprawą było grono służebników Bony, którzy tworzyli domenę. Niektórzy z nich rekrutowali się z państwa goniądzko-rajgrodzkiego Radziwiłłów, jak np. Kurzenieccy, czy Jerzy Jackowicz Zielepucha, który był zarządcą dóbr radziwiłłowskich we włości goniądzkiej i tamże wójtem dolistowskim, a w 1529 r. był już na służbie królowej429.
Król Zygmunt I potwierdzając Bonie nabywanie poszczególnych dóbr załączał konsekwentnie warunek, że po śmierci Bony majątek przejdzie na własność Zygmunta Augusta, a tylko na wypadek, gdyby Zygmunt August zmarł bezpotomnie, na jego siostry 430.
18 XII 1542 r. zmarł bezpotomnie Stanisław Gasztołd woj. trocki, jedyny syn Olbrachta woj. i kanclerza litewskiego. Dobra tykocińskie prawem kaduka wraz z innymi majętnościami gasztołdowskimi spadły na króla Zygmunta 431, Już 4 VI 1543 r. pisała Bona do wdowy po Olbrachcie Gasztołdzie — Zofii z kniaziów Wierejskich: Cóż TM pisała i przysyłała natenczas do nas tego służebnika..., oznajmując nam, że już te wszytkie rzeczy skarby, klejnoty, imienia, przywileje spadek królów JM po paniech Gastoldziech panowie rada JM wedlie rozkazania JKM od TM wzięli. Gasztołdowa, prosiła Bonę, aby wstawiła się u króla o ich zwrot. Zygmunt I 15 VI 1543 r. ma-Jętności po Gasztołdach, w tym dobra tykocińskie darował swemu synowi królowi Zygmuntowi Augustowi432. Młody król zwrócił wdowie po Olbrachcie Gasztołdzie Zofii z ks. Wierejskich jej dobra ojczyste i zapisane jej przez męża i syna w dożywotnie posiadanie433. Nie było wśród nich włości podlaskich. Tykocin trwale znalazł się w zestawie dóbr własnych króla Zygmunta
Plany królewskie wobec Tykocina były bardzo duże. Z listu królowej Bony do Zygmunta Augusta z 17 XII 1548 r. dowiadujemy się, że przewidywano stworzenie tam centrum administracyjnego i sądowego północnego Podlasia przez przeniesienie sądów ziemskich z Brańska do Tykocina: Korycki sędzia bielski, będąc tutaj powiedział nam, że niektórzy z tykocińskiej szlachty otrzymali od WKM przywilej na przeniesienie z Brańska do Tykocina sądów ziemskich. Rzeczone sądy w Brańsku, chociaż to nasze dobra, są dla nas bez żadnego użytku, a nawet wynikają stąd raczej przykrości dla nas i dla sług naszych, czyli sprawujących nasze interesa. Lecz ponieważ pod
434 Brańskiem daleko więcej znajduje się szlachty niż pod Tykocinem, i gdy od dawnych już czasów sądy one odbywają się w Brańsku, prosimy przeto aby WKM zwracając raczej uwagę na większą liczbę szlachty, nie przestawał na prośbie kilku, albo inaczej na życzenia tykocińskiego starosty, i dozwolił aby sądy rzeczone odbywały się w Brańsku, wedle sposobu i zwyczaju zatrzymanego dotychczas i zachowywanego za życia śp. ojca WKM. Co, że WKM uczynisz jako rzecz godną i słuszną gdy większa część szlachty o to uprasza, nie wątpimy435. Jednak prośba matki o tyle poskutkowała, że zamiast całkowitego przeniesienia sądów z Brańska do Tykocina, uruchomiono tam termin jednej z sesji sądu ziemskiego. Pewnie z tego względu sędzia Mikołaj Korycki otrzymał dożywotnio plac siedliskowy w Tykocinie nad Narwią436.
Początkowo kaduk po Gasztołdach — starostwo tykocińskie znalazło się w rękach Jana Janowicza Radziwiłła krajczego królewskiego WKL (zm. 27 IX 1551). Zostało ono mu dane mocą dokumentu wystawionego w Bersztach 11 X 1543 r437. Już w tym akcie nazwano Tykocin zamkiem. W 1544 r. sejm brzeski nadał w zarząd młodego króla Wlk. Ks. Litewskie. Fakt ten miał doniosłe znaczenie, bo odtąd Zygmunt August zaczął realizować własne plany rządzenia państwem. Jednym z ważnych punktów była budowa twierdzy tykocińskiej. Odebrał więc m.in. z rąk Radziwiłła Tykocin. Dalej król tłumaczył Radziwiłłowi ważną przemianę własnościową — odebranie tego starostwa z rąk Jana Janowicza Radziwiłła krajczego WKL. Młody król twierdził: a już owszeki teraz ten Tykocin z ręku krajczego weżmiemy, dla tych wyżej pisanych przyczyn, lecz p. podczaszy tak rozumiejcie, tz my nie chcemy brać starostwa panu krajczemu, niechaj on przecie starostą łykocińskim będzie, lecz pożytki, które do łask naszej brał, mieć chcemy438, Nowym starostą tykocińskim w l. 1552-1554 został Stanisław Kieżgajło, zięć zmarłego w 1549 r. Chodkiewicza, pierwszego zarządcy dóbr knyszyńskich po przejęciu ich przez króla.
Na czas przejęcia rządów na Litwie przypada też akcja rozgraniczania ziem mazowieckich z Wlk. Ks. Litewskim (1544 г.)439 41.
Przejmując kaduk po Gasztołdach król zobowiązywał się przestrzegać praw ziemian zamieszkałych na terenie tych dóbr. Wspomina o tym wyraźnie w dokumencie z 24 X 1558 r. dla Matysa, Jana, Stanisława i Jurgiego Woydowiczów Makowskich, posiadających swoją ziemię w Lipnikach. Nadział ich Paweł Kotowicz miernik starostwa tykocińskiego zajął pod nowy folwark królewski. Król pisał wówczas: bojar imieniej spadkowych inaczej mieć nie chcemy jedno po temu, jako i za panów tych, którym oni pierwej służyli, i po których nam te spadki przyszli bywało440.
Okazją dla króla do realizacji celów rozbudowy dóbr własnych wokół Knyszyna była śmierć córki Jana Radziwiłła i dziedziczki na Goniądzu i Rajgrodzie Petroneli z Radziwiłłów Dowojnowej. W 1563 r. została ona pojmana wraz z mężem dowodzącym obroną Połocka przed wojskami cara Iwana IV i znalazła się w moskiewskim więzieniu, gdzie też po roku umarła. Mąż jej Stanisław Dowojno przebywał w niewoli moskiewskiej do 1567 г. 43 Uwięzienie 25 II 1563 r. Dowojnów spowodowało natychmiastową akcję siostry właścicielki Goniądza — Anny z Radziwiłłów Kiszczyny, która w Wilnie 21 Ш 1563 r. wyjednała u panów rady WKL zgodę na przejęcie kurateli nad majętnościami ziemskimi pozostałymi po uwięzionej siostrze442. 12 IV 1563 r. Wasyl Rohoza i 74ап Lumond (vel Limand) dworzanie królewscy wysłani przez panów rady litewskich w celu zajęcia Goniądza i Rajgrodu stwierdzili w wystawionych dokumentach, że wykonali polecone zadanie, dokonali opisu granic dóbr, spisali majątek ruchomy, klejnoty oraz poddali włość w całości Annie Radziwiłłównie Kiszczynie. Szybka akcja wojewodziny witebskiej spowodowana była nieobecnością na Litwie króla Zygmunta Augusta, który przebywał wówczas na sejmie piotrkowskim, a na Podlasie zawitał dopiero 11 V 1563 r443. Pewnie tylko nieobecność monarchy sprawiła, że kurateli nad Goniądzem i Rajgrodem nie przejęli słudzy monarszy, a siostra właścicielki. - Oddalenie Knyszyna od Goniądza wynosiło zaledwie 30 km, a granica włości goniądzkiej przebiegała zaledwie kilka km od knyszyńskiego dworca królewskiego. Tylko kwestią metody pozostało wchłonięcie dóbr goniądzkich przez knyszyńskie.
Petronela Radziwiłłówna poślubiając Stanisława Dowojnę wniosła w posagu dobra goniądzko-rajgrodzkie. Umowa małżeńska przewidywała, że
441 trzecia część majątków ziemskich miała stać się wieczystą własnością męża, a na dwóch trzecich wniesionych dóbr miała zabezpieczoną sumę 8 tys. kop gr lit. Problem przyłączenia dóbr goniądzko-rajgrodzkich do włości knyszyńskiej przewijał się już w trakcie rozmów poselstwa Rzeczypospolitej w Moskwie, dotyczących uwolnienia więźniów. Rozmowy prowadzono w 1566 i 1567 r. Już w zapisie testamentowym Stanisława Dowojny z 1566 r. umieszczono klauzulę, że król otrzyma trzecią część dóbr w wieczyste posiadanie, spadłe po Petroneli Radziwiłłównie, a dalsze dwie części król po ewentualnej śmierci woj. połockiego miał przekazać spadkobiercom Dowojnowej. W lipcu 1567 r. Stanisław Dowojno odzyskał wolność 444. 2 XII 1567 r. sporządził nowy testament częściowo zmieniając zasady sukcesji, które jeszcze później w bliżej nieznanym akcie prawnym raz jeszcze zmienił. 16 IV 1569 r. król w wystawionym w Lublinie dokumencie wspominał o darowiźnie, którą uczynił na rzecz monarchy woj. połocki445. Dobrami goniądzko-rajgrodzkimi nadal zarządzała Anna z Radziwiłłów Kiszczyna wojewodzina witebska. Cztery akty z 5 М 1569 r.446, 15 IV 1571 r., 10 VI 1571 r. oraz 6 IX 1571 г. 51, z których 3 osobiście wystawiła Anna, przekazały całe państwo goniądzko-rajgrodzkie królowi Zygmuntowi Augustowi. Król zaznaczył, że był to akt darowania wiecznego nam i potomkom naszym nie jako królowi polskiemu albo wlk. księciu litewskiemu, ale jako własnej osobie naszej. Darowizna obejmowała imienie swe dziedziczne Goniądz i Rajgród, zamki i miasta, ze wszystkimi wsiami, folwarkami, dworami i bojary ich i imiony z poddawaniem kościelnym i cerkwi ruskich i ze wszystkim grunty, szerokościami, puszczami, łowy i wszelakimi pożytki, k temu imieniu należącemi, ze wszystkim prawem, państwem, własnością, tytułem dziedzicznym, którymkolwiek sposobem i kształtem jej [tj. Annie Kiszczynie — J. M.] służyło i należało, ze wszystkimi osobliwie porażkami, dochodami, przypadkami, prowentami nic nie wyjmując. Za ostateczne ustąpienie z Goniądza król darował Annie Radziwiłłównie leżące gdzie indziej dobra Sielce450. W końcu 1571 r. i w pierwszej połowie 1572 r.447448
449 trwało przejmowanie darowizny i włączanie jej do starostwa knyszyńskiego. Poza miastem Goniądzem i jego przedmieściami w skład nowo przyłączonej majętności wchodziły sioła: Szaciły, Smogorówka, Krzecze, Klewianka, Piwowary, Dziemidy, Szpakowo, Dudki, Potoczyzna, Przytulanka, Rusaki, Konopki, Gińce, Krasowo, Zaprudzie, Boguszewo, Zalesie, Trzcianne, Użybole, Poświętne, Dobarz, Romiejki, Ginie, Hornostaje, Oliszki, Dzieżki — razem 310 wł. W sumie areał uzyskany przez króla sięgał blisko pół tysiąca włók, co równe jest 8 250 Ба 451.
26 VIII 1568 r. Zygmunt August wziął od Macieja Siekluckiego wieś Czechowiznę zwaną też Strzeżewo (30 włók), z młynem i stawem na rzece Nereśli zwanym Ruda, otrzymane z zamiany z Anną Radziwiłłówną woje-
tę to panią Annę Radziwitłownę wiecznie wypuścił i wyzwolił. Ona imienie swoje dziedziczne Goniądz i Raigród, zamki i miasta, ze wszystkiemi wsiami, folwarkami, dworami i bojary ich, i imiony, z poddawaniem kościelnym i cerkwi ruskich, i ze wszelakimi grunty, szerokościami, puszczami, łowy i wszelakimi pożytki, k temu imieniu nalezącemi, ze wszytkim, prawem, państwem, władnością, tytułem dziedzicznym, którymkolwiek sposobem i kształtem jej służyło i należało, ze wszytkimi osobliwemi pożytkami, dochodami, przypadkami, płaty, prowentami, nic nie wyjmując, jakoby te wszytkie mianowicie były wypisane i wyliczone, któremikolwiek imiony i przezwiskami były nazywane, nic tam już sobie i potomstwu swemu, prawa, państwa, własności, dziedzictwa i wszelakiego używania i pożytków w tych imionach nie zostawując, ani wyjmując, ale tak jako sama po śmierci siostry swej Petronelli Radziwiłłowney do tego czasu miała, trzymała, używała JKM, nie jako królowi polskiemu i wlk. ks. litewskiernu, ale własnej osobie, personie JKM panu, panu Zygmuntowi Augustowi królowi i własnym potomkom JKM, tak za to prawo Dowoinowe, z którego onę JKM wypuścił, jako i za imienie Sielcze JKM własne i samej osobie JKM należące, które JKM na odmianę za to dać raczył, wedle listu KJM na to jej danego, szerzej o tym obmawiającego, tymże obyczajem zamiany. I łaskę miłościwą JKM znając, ta to wielmożna Anna Radziwittowna wojewodzina witebska dała, darowała i zapisała wiecznymi czasy i nieodzownym obyczajem. Jakoż tym zapisem daje darowuje i zapisuje na wieki i wszytko prawo swe, które jej do tego imienia Goniądza i Raigrodu należało, na JKM i potomstwo własne JKM wlewając. A już ex пипс to jest, od tego czasu dała i dopuściła JKM w przerzeczone wszytkie imiona skuteczne i dobrowolne wwiązanie i posesją istotną przez woźnego ziemskiego, który do tego podług obyczaju prawa będzie, wzięty, który takowe dobra jako się na dłużą i szerzą, ściągają KJM, nie jako królowi polskiemu i wlk. ks. litewskiemu, ale własną osobę swą i z potomki swemi dziedzicznie zapisane będzie mógł komu chce dać, przedać, oddać, zastawić, darować, pddalić i podle woli swojej, szafować wiecznymi czasy. A dawszy wwiązanie będzie powinna wyżej mianowana pani wojewodzina witepska z potomstwem swoim i obowiązuje się ze wszystkich dóbr swych którekolwiek w państwach JKM leżących, względem przerzeczonych dóbr zapisanych, szczycić, bronić, wyswobodzić i uspokojać od wszytkich prawnych trudności, z pierwszych obowiązków, zapisów, długów, które by się za dzierżenia jej tego imienia na tymże imieniu staty, pozwów zawieszonych i które zawieszone być mają, zysków, przezysków, którychkolwiek i wszytko zamykając od wszelakiego przenagabania prawnego i od wszytkich osób, stanu obojej płci przez dawności ziemskie, jako na którą osobę dawność należy, pod szkodami ziemskiemi, bez przysięgi oszacowanemi i pod zakładem 100 tys. grzywien pieniędzy monety polskiej. O które szkody, albo zakłady, gdyby się dała pozwać i z potomstwem swoim JKM królowi Augustowi в potomkom JKM, albo temu, kto by to imienie tym prawem JKM trzymał, względem obrony tej do któregokolwiek sądu ziemskiego, albo zamkowego, na pierwszym roku, jako na zawitym stać oblicznie zantechawszy wszytkich wymówek, zwłok, także ruszenia będzie odpowiadać i od sądu nie odchodząc dekretowi sądowemu być posłuszną, to jest zastąpić i o wszytkie osądzone rzeczy dosyć uczynić będzie powinna i potomkowie jej będą powinni ilekroć JKM i potomkom JKM tego będzie potrzeba na to się potomki swe i majętność swą wszytką obowiązek wyżej opisany przyjmując t żadną dawnością ziemską tego nie zbijając. Anna Radziwiłłówna przez mię sługę swego Jerzego Szembieka podpisała — MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 79, dok. 164, s. 467-473; AGAD Warszawa, MK, nr 110, k. 147-149; AP Białystok, Kamera, nr 2855, wodziną witebską, właścicielką dóbr goniądzkich, grunta w Dolistowie (5 wł. i 17 m.) i łąki. W zamian za to otrzymał on wsie Solistówkę i Wólkę koło
Od północy terytorium dóbr własnych Zygmunta Augusta sąsiadowało z Prusami Książęcymi, w stosunku do których istniały realne perspektywy dziedziczenia po Hohenzollernach, a obszary Prus Książęcych stanowiły przede wszystkim własność monarszą. Można było liczyć, że zasilą w przyszłości dobra własne. Próby dokładniejszego tyczenia granicy podejmowano w I]. 1534, 1540 i 1545. Powoływanie komisji granicznych wynikało z faktu, że Albrecht pruski prowadził akcję kolonizacyjną w pobliżu granicy litewskiej i koronnego Mazowsza. Takaż akcja osadnicza z inspiracji królowej Bony prowadzona była też wzdłuż granicy we włościach hospodarskich 55. Jakkolwiek konflikty graniczne narastały i w efekcie żadna z powołanych komisji nie doprowadziła do wytyczenia tej linii, to jednak zespolenie kolonizacji postępujące z obu stron odbijało zaistniałą sytuację pokojową i mimo różnic pomiędzy ostatnimi Jagiellonami i Albrechtem istniały o wiele bliższe powiązania niż dawniej w czasach krzyżackich, kiedy pustki osadnicze były konsekwencją zagrożenia militarnego. Po 1525 r. granica ta w rzeczywistości łączyła, a nie dzieliła Prusy, Litwę i Koronę Polską.
Komisja graniczna tycząca limes w 1545 r. pozostawiła po sobie cenny zabytek, który przetrwał do dziś. Jest nim murowany słup graniczny ustawiony w miejscu zetknięcia się trzech granic. Usytuowano go w sąsiedztwie wsi Prostki i Bogusze, przy przeprawie przez rzekę Ełk, w miejscu tradycyjnie nazywanym Kamiennym Brodem. Na słupie umieszczono herby trzech państw i tablicę z inskrypcją: QUANDO SIGISMUNDUS PATRIIS AUGU-STUS IN ORIS PRIMUS ET ALBERTUS MARCHIO IURA DABANT ILLE JAGELLONIS VETERESQUE BINOMINISURBES HICQUE BO- - RUSSORUM PACE REGEBAT OPES HAEC ERECTA FUIT MOLES QUA LIMITE FINES SIGNAT ET AMBORUM SEPARAT ARVA DU-CUM. ANNO М.Р. XLV. MENSE AUGUSTO454,452
453 Bona, która wiodła proces z Albrechtem powoływała się na fakt, że Krzyżacy granicę rzekomo przesunęli przed 1440 r. Występujący w dawnych dokumentach Kamienny Bród świadkowie identyfikowali z innym brodem, położonym między Ełkiem i Stradunami, wobec czego granica winna biec nie od Prostek do Jeziora Rajgrodzkiego, ale od Stradun przez wsie Przekopka, Chełchy, jezioro Golubie, Mikołajki, Wysokie, Długie, Krzyżewo do Prawdziszek. Na obszarze tym egzystowało 45 wsi nowo założonych. Terytorium to nie powróciło do władztwa Bony i w efekcie nie powiększyło dóbr własnych Zygmunta Augusta455.
8 IV 1525 r. zawarty został pokój z Albrechtem, dotychczasowym wlk. mistrzem Zakonu Krzyżackiego, który poprzez rozwiązanie Zakonu stawał się świeckim władcą części Prus, jako lennik polskiego króla. Oprócz Albrechta prawo wejścia w posiadanie lenna nabywali po wymarciu męskich, tylko legalnych potomków, w ustalonej kolejności również trzej spośród ośmiu braci: Jerzy, Kazimierz i Jan z lini Ansbach Hohenzollernów. Nowemu władcy przyznano prawo używania tytułu księcia w Prusach, a nie Prus, gdyż panem całych Prus pozostawał król456. Traktat krakowski był dokumentem precyzyjnym, gdyż dawał suwerenowi w razie niesubordynacji lennika możliwość usunięcia go z tronu i dokonanie nawet natychmiastowej inkorporacji terytorium Prus Książęcych do Korony Polskiej. Wcielenie miało nastąpić również po wygaśnięciu linii ansbadzkiej Hohenzollernów. W 1539 r. gdy elektor Joachim II zwrócił się do króla polskiego z prośbą o rozszerzenie na jego linię postanowień traktatu krakowskiego z 1525 r. Zygmunt I odmówił stwierdzając, że senatorowie polscy widzą w takim rozciągnięciu zasad sukcesji pruskiej zagrożenie. Joachim II był zięciem królewskim (od 1535 r.), a autorstwo odmowy pewnie pochodziło od Bony, która obawiała się wzrostu potęgi brandenburskich Hohenzollernów, którzy mogli wzmocniwszy się, dorównać siłą Turcji. Wszystkie uprawnione w 1525 r. osoby do sukcesji pruskiej wymarły do 1618 r. Gdyby nie zmieniono zasad dziedziczenia tronu pruskiego doszłoby do inkorporacji Prus Książęcych do Korony Polskiej. Montując więc na pograniczu inkorporowanego do Korony Polskiej Księstwa Mazowieckiego, WKL kompleks dóbr własnych Jagiellonów mógł przy umiejętnej polityce i konsekwentnym trzymaniu się traktatu krakowskiego z 1525 r. doprowadzić do wzbogacenia tego terytorium o schedę po książętach z linii Ansbach. Dalekowzroczność i mądrość tej polityki wewnętrznej jest wręcz zdumiewająca.
Ważna modyfikacja planów nastąpiła w l. 1562-1563, gdy za poparcie w walkach o Inflanty przyszło Zygmuntowi Augustowi zapłacić sukcesją brandenburską. 5 II 1563 r. król przyznał bowiem prawo do lenna pruskiego obok ansbachskiej także linii frankońskiej, a po niej elektorskiej Hohenzollernów. Historiografowie jednomyślnie oceniają ten krok królewski, powzięty przez Zygmunta Augusta przy sprzeciwiającej się grupie senatorów, jako poważny błąd polityczny. Można tylko domniemywać, że w ówczesnej ocenie króla mogło to być odstępstwo czasowe od przyjętej linii457. Charakterystyczne, że moment ten pozwolił królowi jednocześnie na wzmocnienie swej pozycji właśnie na północnym Podlasiu, gdzie od tego czasu zintensyfikowano prace nad budową twierdzy tykocińskiej. Jak wspomniany słup graniczny pod Prostkami, stojący u zbiegu trzech państw, tak twierdzy tykocińskiej przypadła w udziale rola zwornika w budowanej federacji państw rządzonych przez Zygmunta Augusta. Włość Jagiellona położona była w części w obrębie terytoriów dawnego Księstwa Mazowieckiego inkorporowanego do Korony Polskiej po śmierci ostatnich książąt mazowieckich w 1529 r., w części na Podlasiu w granicach WKL, również inkorporowanego do Korony w 1569 r. Właśnie owa pograniczność stwarzała duże możliwości maskowania działań królewskich budowy tam domeny monarszej, która uniezależniłaby finansowo władcę i pozwoliła mu przynajmniej na ograniczoną samodzielność.
Ostatecznie Anna Jagiellonka na sejmie warszawskim 1581r. zrzekła się swego prawa do dóbr i sum pieniężnych należnych jej z tytułu spadku po matce królowej Bonie i bracie Zygmuncie Auguście. Stefan Batory dał Jagiellonce oprawę na starostwach i tenutach: bielskiej, tykocińskiej, rajgrodzkiej, augustowskiej, łomżyńskiej, wizneńskiej i warszawskiej. Dobra te wcześniej wchodziły do kategorii dóbr własnych matki bądź brata Anny Jagiellonki, ale oprawa to tylko dożywotnie korzystanie z dochodów, a nie dziedziczne ich posiadanie458.
W Bibliotece Czartoryskich zachował się bardzo interesujący kodeks XVI-wieczny, pochodzący z kolekcji Tadeusza Czackiego. Zawiera on wykaz królewszczyzn przede wszystkim litewskich i kilku zaledwie koronnych (na Podlasiu starostwa: mielnickie i łosickie, a na Mazowszu: wiskie i łomżyńskie), zaopatrzony projektowanymi przez Zygmunta Augusta zasadami ich dziedziczenia po śmierci monarchy. Ciekawe, że nie wymieniono starostw: knyszyńskiego, tykocińskiego, goniądzkiego, rajgrodzkiego, augustowskiego, bielskiego, brańskiego, suraskiego, dzierżaw: narewskiej, kleszczelewskiej i krzywskiej, leśnictw: tykocińskiego, goniądzkiego, knyszyńskiego i bielskiego. Były to dokładnie te królewszczyzny, które pominięto w lustracji 1570 г459. Świadczyłoby to o tym, że te właśnie majętności król traktował na innych prawach, jako prywatne dobra własne, o których nawet w przyszłości nie miał decydować sejm i elekci-królowie. Ze względu na rangę tego Źródła, z ok. 1569 r., przytaczam rejestr w całości:
Imiona KJM, na których KJM pewne sumy mieć raczy, które imiona chciałby КЛМ przy innych wiecznych imionach swoich frymarkiem na wieczność sobie zostawić
Grodno, z samym dworcem H[oJrodniczą460, a z kapczyzną i z dochody
miejskimi — Кор] 1 000
Jeziora — k. 182/20
Krynki — 784
Odelsko$3 - 267
Wirciliszki — 80
461 Perstuń — 136
Krassnik — 414
Skidel - 220
MilkowcziznaŚ - 89
Merecz — 2 962/32/9
Рите - 439/34 /6
Kowno z Rumsziskami$5 1 292/35/5
Suma kop 7 766/32/5
Imiona stołowe, które by JKM przy tychże imionach na wieczność też frymarkiem mieć chciał
Mielnik - k. 1065/55/8
LosziczeŚ© - К. 550/34
MielecziczeŚ” — В. 400
Оггаё8 krom borci, Przelom9 krom borci — К. 450
Przewalka” — k. 250
Ostrinia"! - k. 387/9/4
Kaniewo”?, Dubicze, Orany - k. 250
Berstany”3 — 684/49/6/2/3
Dorszuniszki — k. 456/31/7
Vilkia - k. 554/38/9/ 1/2
Vieliona”, Boisagola — k. 1085/14/8
Skierstomony'5, Roszieiny” - k. 560/8/9/ 2/3
Jaszuoiny” - К. 826/41/3
Miłkowszczyzna. Rukmszyszki, Rymszyszki. Łosice. Milejczyce. Hoża.
Przełom.
Przewałka. Ostrynia. Kaniów.
Berszty. Wielona. Skirstymoń. Rosienie.
Jaszuny.
Rakonciszki” które wojewoda dzierżał, k. 30
Summa T551/40/2/ 1/2 1/3
Suma dochodów imion tak tych, które w sumach KJM mieć raczy, jako i stołowych, które by KJM frymarkiem za imiona swe własne na wieczność sobie zachować chciał — kop 15 318/12/7/ 1/2 1/3 Imiona КЛМ wieczne, które КЛМ frymarkiem puszczać raczy za wyzej opisane imiona tak stołowe, jako 1 ty, które w sumach mieć raczy
Pinsk - k. 1 921/55
Traby - k. 270
Kurzeniecz z dwory — К. 200
Mscibow”? - К. 700
Zeluia$ - К. 200
Sereszow5! - К. 807/56
Isczolna — k. 327/23/4
Sziedliecz — k. 250
LiszkowŚ?, Miedzirzecz464 — К. 400
Lachowicze, Daugaliszki466 - k. 502/23/8/ 1/3
Bulniki86, Opsza$” - К. 571
PlotheleŚ8 - К. 1079/52
Thelsze8? — k. 900468471462463465467469
470 Polanga - k. 730
Kretinga?!, Gorzdy?? - К. 1160
Botoki?3 — k. 230
Kroze? - К. 123/36
Viszniew?5, które КЛМ do Krewa?© przyłączyć raczył - ВК. 56
Liubiecz9” — К. 200
Ostrz%8 - k. 100
Rohaczow? — k. 200
Radoszkowicze19 — к. 450
Msczislaw1%! — В. 450
Krzemieniecz!?? - К. 630
Voniaczyn - к. 100 Imiona, które KJM w sumach pewnych mając, ony z wyżej opisanymi wiecznymi imiony puszczać, sum ustępować z rekompensam pierwszych raczy
Mosty - k. 279
Vasziliszki103 — k, 281476472473474475477478479480481482
483 Inturki195, Kiernovol486 - k. 305/57/4
Summa sumamarum dochodów rocznych imion wiecznych КЛМ, które КЛМ puszczać raczy kop lit. 13 283/3/6/ 1/3.
Imiona stołowe, na które by КЛМ chciał frymarczyć, czynią do roku — kop lit. 1 5318/12/7/ 1/3.
Za nie daje imiona swe własne, które czynią do roku - kop lit.
Czynią więcej stołowe kop 2 035/9/1.
Na co przydaje KJM sumy, które miał na Grodnie, na Kownie, na Puniach, na Mereczu, na Vasiliszkach.
A imo to wszytko podejmuje się KJM sam ty imiona wykupić, które są zastawione w kopach litewskich 7 9930, to jest w zł pol. 199 825.
Ty wyżej opisane imiona chciałby KJM dzierżeć dziedzicznie, z potomstwem swojem własnym de luminalibus Majestatis eius protendentibus. Z których imion, acz ich siła w zastawie, jednak to KJM już na się brać i sam je wykupić raczy conditionibus infrascriptis.
Naprzód, iż jeśliby JKM Pan Bóg nie raczył dać potomka, ani męskiego, ani niewieściego plemienia, in hoc casu siostry JKM rodzone mają mieć naznaczoną pewną sumę na imionach przerzeczonych, która suma będzie przez JKM wedlia zdania JM Panów rad specificowana.
2-do. Gdzie by JKM potomkiem męskiego plemienia, albo niewieściego de luminalibus Majestatis eius Pan Bóg opatrzyć raczył, in hoc casu siestry JKM do sumy wyżej naznaczonej nic mieć nie będą, ponieważ dziedzictwo tych imion i sum opisanych, na męskie plemię KJM przypadnie.
3-tio. Dokąd plemienia męskiego JKM de luminalibus Majestatis etus et successorum masculiniae prolis stawać będzie dotąd dziedzictwo wyżej opisanych imion przy nich wiecznie ostawać ma.
4-to. A gdzie by więc teraz JKM immediate innego potomka nad płeć niewieści ostawić nie raczył i po tym gdzie by, który z potomków JKM męskiego plemienia inszego potomka nad niewieści, albo potomków niewieściego plemienia, dziedzictwo wyżej opisanych imion służyć nie będzie, ale ma być i mają być z dochodów stołu królewskiego od Korony wedla omianowanej484
485 sumy przez JKM z pany radami naznaczonej, potciwie wyposażon i wyposażone, zaczym ty wszytki imiona wyżej mianowane do stołu korunnego wiecznym prawem przypadać będą.
5-10. To też JKM zachować sobie raczy, żeby nad sumę opisaną JM stostram JKM mógł pewną sumę opisać na pewnych tych imionach sługam swoim, która suma dokąd się ściągać ma przez JKM za radą panów JM będzie naznaczono. A tę wolność zapisania sum na tych imionach sługam swoim KJM zachować sobie raczy, tak dobrze potomstwo mając, jakoby też i żadnego potomstwa nie mając.
6-to. Tu też ma być wolno potomkom KJM, ale ma być suma mianowana przez JKM za radą JM panów rad, którą by potomkowie JKM męskiego plemienia sługam swoim zapisać mogli.
7-mo. Z tychże imion wyżej mianowanych, jedno, albo dwoje, albo troje, nie z przedniejszych, które będą mianowane ой КЛМ ostawuje sobie КЛМ wolny szafunek ku rozdawaniu i zapisaniu sługam swoim.
8-vo. Gdzie by Pan Bóg nie dał potomka JKM nullis sezus, a królewna JMci Anna siostra JKM w panieńskim stanie, po ześciu КЛМ ostała in hoc casu, ma to być obwarowano, aby przerzeczonych imion wszytkich usum fructum miała, gdzie by za mąż nie szła, a w panieńskim stanie ostała ad ertram vitae suae tempora, wszakże, aby tyż onera, z tych imion też niosła, które KJM na się, a na potomki swe, z tych imion wkładać raczy.
9-по. Do szlachty w tych powieciech, w których ty imiona leżą, nic КЛМ mieć nie chce, ani potomkowie JKM mieć będą, wszakoż gdzie, w którym powiecie.gród jest, tam ma KJM i potomkowie KJM mają jako własni posesorowie tego imienia dać urzędnika wedle praw w onym powiecie osiadłego, którego ma król Polski konfirmować, a on królowi i Koronie przysiąc ma na one jurysdy[kjcją, która się ściąga na sliachtę tam tego powiatu, która | starodawna należy do tego grodu. Ale putniczi, którzy z dawna nie należą do grodu i do powinności szlacheckiej, ciż ostać mają przy tych imionach dziedzicznych.
10-mo. Podatki, które by się na potrzebę Rzeczypospolitej z szlacheckich dóbr uchwalili, na siebie też i na potomki swe brać raczy KJM tymże sposobem, jako i drudzy z uchwały pospolitej nosić będą, także i cła główne na komorach, które starodawna w tych imionach są JKM na potrzebę Rzeczypospolitej postępować raczy.
11-то. Powinność służby wojennej Rzeczpospolitej, takowąż jako i т/п) stanu ślacheckiego obywatele КЛМ na się i potomki swe brać raczy, wszakoż potomkowie JKM nigdy na tę służbę wojenną osobami swemi ruszyć się nie będą powinni, jeno przy osobie króla Polski ponieważ wszyłkich wolności i prerogatyw, których używają obywatele Korony Polskiej Obojga Narodu Sliacheckiego, potomkowie KJM mają być we wszem par-
12-imo. Osobliwie to KJM warować raczy, aby w rzeczach, które by się komu z własną osobą potomków KJM, a nie o grunty, albo krzywdy gruntowe trafiły, nikt КЛМ potomków nie sądził, jeno sam król Polski.
13-mo. Jeśliby KJM, albo potomkowie KJM, którymkolwiek obyczajem imienia i dóbr jakich nabył, albo nabyli, z tych takowych imion wyżej opisanym sposobem wojnę służyć powinni i wszelaką powinność sliachecką, a szafunek dóbr takowych ma wolny ostać KJM i potomkom KJM wedle wolej i zdania każdego na wieczne czasy.
14-mo. Ruchome rzeczy wszytkie na potomki KJM męskiego plemienia, a gdzie by tego nie stało na siostry КЛМ przypadać mają - wszakże ostawuje sobie KJM zupełną moc szafować ruchomemi rzeczami testamentem swoim wedle woli swojej. Także i potomkom KJM tak męskiego, jako niewieściego plemienia, wolno ma być rzeczy ruchome testamentem legować i zapisać wedle woli i zdania każdego.
15-mo. To też KJM żądać raczy, aby do tych wyżej opisanych imion przydane były КЛМ Wizna, Lomza!” cum attinentiis.
16-mo. Zachowuje sobie KJM i potomkom swym obojga plemienia ius patronatus, albo coloctiae benefitiorum w imionach wyżej opisanych wszytkich, któremkolwiek z dawna dzierżawcom tych imion i KJM należy, które beneficje będzie KJM i potomkowie KJM obojga plemienia będą podawać sługom swoim i komu będą chcieli wedla wolej t podobania swego.
17-to. A КЛМ sumy swoje wszystkie tak w Koronie Polskiej, jako w Księstwie Litewskim Koronie odstępuje i darowuje na wieczne czasy.
18-vo. Będą też JM panowie koronni Obojga Narodów warować raczyli, gdzie by osobam potomków KJM doległość, albo ucisk jaki, od kogokolwiek się dział, i że je we wszytkich doległościach, zawżdy bronić i od każdego ucisku zastępować będą powinni, jako jednego członka koronnego na wieczne
czasu.
A 12 bez tytułu żadnego człowiek nie żywie, JKM rozumiejąc że przeciw prawu korunnemu książęta stać nie mogą, nie chcąc prawa koronnego naruszać, na JMP korunne przypuszcza naleźć jaki tytuł potomkom КЛМ i skąd się pisać, a jaką pieczęcią pieczętować się będą. A jako książęcego tytułu KJM potomstwu swemu nie pragnie, takie też żądać nie raczy, iżby potomstwu КЛМ miesce dziedziczne naznaczone być miało!%8,
107 Łomża. 108 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV 301.
Rękopis jest pozbawiony daty i miejsca spisania, a nawet podpisu króla. Był pewnie jedynie projektem, któremu nie nadano mocy prawnej, jednak w pełni wyjaśnia stanowisko króla Zygmunta Augusta w kwestii dóbr własnych. Kiedy władca mógł go stworzyć? Ze sformułowań użytych w tekście wnosić można, że unia lubelska 1569 r. była już faktem, wobec czego można by domniemywać, że powstał może w 1571 r., kiedy król spisał swój testament.
Сноски
402 A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 99-144.
403 CAADR, F. 389, op. 1, nr 52, k. 31-35; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 104; M. Dovnar-Zapolskij, Gossudarstvennoe chozjajstvo, s. 152-154.
405 Szeroką charakterystykę tej włości ziemskiej, opierając się na bogatych materiałach z ML podał I. T. Baranowski, Z dziejów feudalizmu na Podlasiu. Rajgrodzko-Goniądzkie „państwo” Radziwiłłów w pierwszej połowie XVI wieku, „Przegląd Historyczny” 1907, r. 4, s. 62-74 i 158-169.
407 Ugodę potwierdził w Wilnie 30 VI 1528 r. król Zygmunt I - BAN Wilno, F. 1, nr 91; Opisanie ВОУРРВ, t. III, nr 91, s. 8; R. Jasas, Pergamenty katalogas, nr 315, s. 126.
404 Testament Zygmunta Augusta, oprac. A. Franaszek, O. Łaszczyńska, S. E. Nahlik, Kraków 1975, s. 34.
406 AGAD Warszawa, Arch. Roskie, sygn. prow. 11, BAN Wilno, Е. 1, nr 90; Opisanie ROVPB, +. 1, nr 90, s. 8; R. Jasas, Pergamenty katalogas, nr 311, s. 124-125.
409 Gdzie indziej w tym roku stwierdzono, że pasznia dworna Knyszyna obejmowała 113 wł. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.
408 Pergaminowy oryginał, dziś nie istniejący, znajdował się w AGAD Warszawa w Warszawie. Według niego publikacja drukiem zapisu dóbr knyszyńskich Zygmuntowi Augustowi w: Acta Tomicjana, t. X, Poznań-Kórnik 1899, nr 464, s. 445-446.
411 Mmventarium... privilegiorum... wyd. E. Rykaczewski, s. 363; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 150-151.
410 Arch. sb, %. 1.
413 25 1 1530 r. w Złotorii Aleksander Chodkiewicz star. brzeski i Maciej Wojciechowicz Janowicz dokonali rozgraniczenia między Tykocinem a Goniądzem - BAN Wilno, F. 1, nr 104; Opisanie ROVPB, t. III, nr 104, s. 9; R. Jasas, Pergamentu katalogas, nr 346, s. 138.
414 Arch. sb., t. I, s. 13, nr 15.
415 ВАМ Kraków, Zb. dok. perg., nr 127.
416 Arch. sb. t. I, s. 13, nr 15.
412 BAN Wilno, Е. 1, nr 110. Por. R. Jasas, Pergamentu katalogas, nr 371, s. 147; Opisanie ROVPB, t. III, nr 110, s. 10.
417 J, Wiśniewski, DzOPA, s. 100.
418 AGAD Warszawa, ML, nr 198, s. 550.
419 AGAD Warszawa, APP, nr 15, s. 92.
420 А. Przezdziecki, Jagiellonki polskie w XVI wieku, t. 2, Kraków 1868, s. 235.
421 Akty otnosjasśćijesja k istorii Zapadnoj Rossii, t. IL, nr 8, s. 6; E. Turaeva-Cereteli, Elena Joannovna..., op. cit., s. 324; V. Łastoński, Gistaryia Belaruskai (kryiskai) knigi. Sproba paiasnicelnai knigopisi ad kanca X da pacatku XIX stagodzdzia, Końna 1926, s. 262.
422 w. Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 59-69.
423 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 12; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 133.
424 I. Kolankowski, Zygmunt August, s. 355-357.
425 w. Pociecha, Królowa Bona, t. III, s. 112; A. Sucheni-Grabowska, Monarchia dwu ostatnich Jagiellonów, a ruch egzekucyjny, Wrocław 1974, s. 61.
426 AGAD Warszawa, APP, nr 15, s. 91 1 95; LMV, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 284 i 298, s. 69 1 71.
427 АСАР Warszawa, APP, nr 15, s. 91; LMY, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 285, s. 69.
428 AGAD Warszawa, APP, nr 15, s. 92; LMV, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 286, s. 69.
429 w. Pociecha, Królowa Bona, t. III, s. 99-100.
430 O takim warunku czytamy np. w potwierdzeniu kupna od Konstantyna Abrahamowicza dóbr Nowy Dwór Biały 26 VI 1536 r. Por. Opisanie dokumentov i bumag, s. 386, 378, 402, 405, 407-410, 414-415.
431 А, Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 99-144.
432 MV, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 642, s. 129.
433 CAADR, Е. 389, op. 1, nr 2; A. Boniecki, Poczet, s. 60; ŁMY, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 659, s. 131-132.
434 w. Pociecha, Gasztołd Stanisław, PSB, t. 7, Kraków 1948-1958, s. 303.
435 Zbiór pamiętników do dziejów Polski, wyd. W. S. de Broel-Plater, t. 1, Warszawa 1858, s. 158; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 14.
436 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 88, К. 29; AGAD Warszawa, APP, nr 19, k. 413-414.
437 AGAD Warszawa, Zb. dok. pap., nr 3202.
438 Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismow, tudzież dzieł w róznych językach o Polszcze wydanych oraz z listami oryginalnymi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym, wyd. J. U. Niemcewicz, t. I, Warszawa 1822, s. 439.
439 AGAD Warszawa, Varia, zespół 168, nr 11.
440 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 32, s. 583-584.
442 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 9, s. 276-278.
443 А. Gąsiorowski, Jtineraria dwu ostatnich Jagiellonów, „Studia Źródłoznawcze” 1973, t. 16, z. 2, s. 271.
441 R Mieniecki, Dowojno Stanisław, PSB, t. 5, s. 359; R. Mieniecki, Stanisław Dowojno wojewoda połocki, „Atheneum Wileńskie” 1937, s. 405-481 i osobno.
444 Wymieniony na kniazia Wasyla Tiemlina i dodatkowo wyasygnowaną przez króla kwotę okupu.
445 R. Mieniecki, Dowojno Stanisław, s. 359.
446 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 79, s. 579.
450 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 79, s. 469; AGAD Warszawa, MK, nr 110, k. 147v.
447 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 79, s. 467-473; AGAD Warszawa, MK, nr 110, k. 147-149.
448 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 79, s. 469.
449 AGAD Warszawa, Żb. dok. perg., nr 8674.
451 7. Maroszek, Dobra goniądzkie w XVI-XVIII w., „Białostocczyzna” 1993, nr 4(32), s. 3-13. 20 V 1570 r. w Warszawie Anna Radziwiłłówna Kiszczyna wojewodzina witebska stanęła przed sądem JKM oraz aktami warszawskimi w celu odstąpienia swoich praw własności do pewnych ziem leżących w Koronie, jak i w WKL. Pamiętała, że kiedyś jej stryj Mikołaj Radziwiłł bp żmudzki dobra swoje dziedziczne Knyszyn, leżące na Podlasiu, zapisał JKM, nie jako królowi polskiemu i wlk. ks. litewskiemu, lecz jako własnej osobie i personie. Dobra te król nadal trzymać raczy. Obecnie Stanisław Dowojno woj. połocki, mając prawo wieczyste do trzeciej części dóbr ojczystych i macierzystych swojej żony Petroneli Radziwiłłówny, tak w WKL, jak i na Podlasiu leżących, a także do pozostałych 2/3 zapisanych mu przez małżonkę za pewną sumę pieniędzy, darował to wszystko JKM i swoje prawa na króla przelał. Król zaś na mocy prawa Dowojnowego Annę Radziwiłłównę wiecznie wypuścił i wyzwolił. Ona więc dobra swoje dziedziczne Goniądz i Rajgród, zamki i miasta, ze wszystkimi wsiami, folwarkami, dworami i ich bojarami, dobrami danymi Kościołowi i Cerkwi ruskiej, wszelkimi gruntami, puszczami i innymi pożytkami i dochodami, ze wszelkim prawem własności, które jej służyło, nic sobie nie ujmując, tak samo, jak po śmierci swojej siostry Petroneli Radziwiłłówny do tego czasu trzymała i używała, Zygmuntowi Augustowi, nie jako królowi polskiemu i wlk. ks. litewskiemu, ale jako osobie prywatnej i jego potomkom, daje i zapisuje na wieczne czasy. Daje zarówno ze względu na prawa Dowojny, które ten przelał na króla, jak też na królewską majętność Sielce (w brzeskim), którą król jej na „odmianę” dać raczył. Król jako prywatny właściciel będzie mógł z owymi dobrami uczynić według własnej woli. Anna Radziwiłłówna Kiszczyna i jej potomkowie mają odpowiadać za wszelkie zapisy i długi, które powstałyby na dobrach za czasu trzymania ich przez nią. W imieniu Anny dokument podpisał jej sługa Jerzy Szembek. Stanąwszy oblicznie przed sądem JKM i akty niniejszemi wielmożna Anna Radziwiłówna wojewodzina witebska odstępując własności praw i ziem, powiatów i miejsc sądowych, tak w Koronie, jako i w WKL i jej należących, a tej jurysdykcji z dobry swemi wszystkiemi, na którymkolwiek miejscu, tak w Koronie, jako i w WKL leżącym, siebie i potomstwo swoje poddawając, jawnie i dobrowolnie zeznała. Iz ona pamiętając na to, że stryj jej książę Mikotaj Radziwił bp miednicki imienie swe JKM dziedziczne w ziemi podlaskiej leżące Knyszyn nie Jako królowi polskiemu i książęciu litewskiemu, ale własnej personie i osobie JKM zapisał, (które JKM i teraz trzymać raczy) mając na dobrym baczeniu łaskę JKM, którą mu JKM miłościwie okazować raczył. W tym, iż które prawo na trzecią część imion ojczystych i macierzystych, tak w WKL Jako t na Podlasiu leżących wielmożnej Petronelli Radziwiłłównie wojewodzinej połockiej, stostry jej rodzonej na wieczność, a dwie części w sumę pieniędzy wielmożny Stanisław Dowoino woj. połocki od pomienionej Petronelli Radziwiłtównej małżonki swej mając jemu zapisane, także i rzeczy ruchome i szkody, które w tych dobrach i imionach, od tej pani Stanisławowej Kiszczyney podziałane być mianował JKM darował i to wszytko prawo swe na JKM wlał i zapisał, a JKM z tego wszytkiego prawa pana Dowoinowego,
454 BU Warszawa, Gabinet Rycin, Albumy Stronczyńskiego, t. VII, 1855, tabl. 59; К. J., O starożytnym pomniku granicy pomiędzy Polską a Prusami, „Biblioteka Warszawska”, t. II], s. 650-657. Zob. też Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. IV, s. 90.
452 AGAD Warszawa, MK, nr 108, К. 60v-62v; AGAD Warszawa, Archiwum Potockich z Radzynia, nr 245, k. 13-13v; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 42, s. 355-356.; J. Wiśniewski, DzOPA, s. 134; Młyn w Czechowiźnie Sieklucki trzymał z zamiany z Anną Radziwiłłówną na młyn w Boguszewie. Zob. AGAD Warszawa, MK, nr 108, k. 67v-68. AGAD Warszawa, Ks. ziemskie bielskie, nr 1, k. 321.
453 Szerzej na temat sporów o granicę z Prusami zob. J. Wiśniewski, DzOPA, s. 100–101; J. Wiśniewski, DzOPG, s. 224-225.
455 3. Wiśniewski, DzOPA, s. 100-101.
456 Corpus iuris Polonici, wyd. O. Balzer, t. IV, cz. 1, Kraków 1910, s. 141-159.
457 Por. szerzej na temat stosunków z Albrechtem Hohenzollernem w: Historia dyplomacji polskiej, t. I - poł. X w.-1572, pod red. М. Biskupa, Warszawa 1982, s. 643-645 i 695; Z. Wojciechowski, Zygmunt Stary, Warszawa 1946, s. 416-418.
458 Por. dokument Stefana Batorego w Warszawie 25 У 1581 r. - MN Kraków, Bibl. Czart., dok. perg. nr 986; Sejm 1581 r. postanowił: Oprawa Królowej IMci Anny. Oprawa Królowej IMci małżonki naszej na dobrach Księstwa Mazowieckiego, na których też miała oprawę Królowa Bona, matka JKM, konstytucją tą za radą Panów rad i pozwoleniem posłów ziemskich obojego narodu postanawiamy, reservatis Nobis et Successoribus nostris Regibus jurisdictionibus, ac salvis juribus modernorum possessorum. Wszakże, którykolwiek z nich zejdzie, bona haec subjecta reformationi nie mają nową daniną być dalej zatrudniane, aby prowenty wolne KJM były. A zatym też wedle przydania tych pożytków, umniejszać się ma tej prowizji, którą КЛМ z ceł koronnych bierze i brać ma, dlatego iż te dobra zatrudnione są, prawy modernorum possesssorum. Kwarta z tych dóbr mazowieckich, non obstante reformatione iść ma do Rawy przed się. Nie podając pod tę oprawę miasta Warszawy, z strony jurysdykcyj propter omnes Conwentus Regni. A warując i za wieczne prawo być deklarując, iż na potym z strony Korony na dobrach Księstwa Mazowieckiego spólnie innym królowym oprawy być nie mają czynione, ale na innych dobrach: o czym kognicja ma być na przyszłym sejmie - Volumina legum, t. II, Petersburg 1859, s. 211.
459 Рог. Lustracje województwa podlaskiego 1570 i 1576, wyd. 1. Topolski, 1. Wiśniewski, Wrocław-Warszawa 1959. Wydawcy zastanawiali się nad przyczynami nie zlustrowania tych dóbr w 1570 r. Rewizja powinna się odbyć na mocy uchwały sejmu 1569 r. Uchwała sejmowa z 1576 r. nakazująca kolejną lustrację stwierdzała: w podlaskim wo-Jewództwie rewizja dostateczna dóbr naszych królewskich, do stołu naszego królewskiego należących, jeszcze dotąd nie doszła - Volumina (едит, t. II, s. 106.
460 Horodnica, dawniej przedmieście Grodna, gdzie mieścił się zarząd starostwa grodzieńskiego.
461 Odelsk.
464 Międzyrzec k/Trok. Figuruje w spisie podskarbińskim dóbr stołowych królewskich z 1569 r. Por. SŁ. geogr., t. VI, s. 377.
466 Daugieliszki k/Święcian. Do 1542 r. własność Gasztołdów. Barbara Radziwiłłówna umierając zapisała je Zygmuntowi Augustowi. Рог. SŁ geogr., t. I, s. 913.
468 Opsa k/Brasławia. Figuruje w spisie podskarbińskim dóbr stołowych królewskich z 1569 r. Por. SŁ. geogr., t. VII, s. 569.
471 nad Niemnem. 90 91 R s. 729.
462 Rakonczyszki.
463 Mścibów. 80 81 82
465 Lachowicze k/Nowogródka, nad rzeką Wiedźmą, silna twierdza, która odegrała istotną rolę w dziejach WKL w XVII i XVIII w. SŁ. geogr., t. М, s. 56.
467 Bolniki k/Wiłkomierza.
469 Płotele k/Telsz, jezioro, na wyspie którego znajdował się w XVI w. zamek. SŁ. geogr., t. VIII, s. 321.
470 Telsze. Тема Szereszewo.
476 Krewo k/Oszmiany. Figuruje w spisie podskarbińskim dóbr stołowych królewskich z 1569 r. Por. SŁ. geogr., t. IV, s. 668.
472 Botoki k/ Rosieni na Źmudzi. 94 Połąga. Kretynga.
473 k/Telsz na Żmudzi, dawna własność Gasztołdów. Por. SŁ geogr., t. I],
474 k/Rosieni na Źmudzi. W 1559 r. zastawione przez króla emigrantom angielskim. Prawa zyskała z nadania Żygmunta Augusta Anna Radziwiłłówna. Mikołaj Radziwiłł wykupił z rąk Anglików Kroże, na które zyskał królewskie zatwierdzenie 1 VI 1568 r. Por. SŁ. geogr., t. IV, s. 719.
475 Wiszniew k/ Oszmiany.
477 Lubecz nad Dnieprem.
478 Ostr k/Czernihowa. Zamek zbudował Olbracht Gasztołd w widłach rzek Desny 1 Ostra. Zob. 51. geogr., t. УП, s. 667-574.
479 Rohaczew k/Mohylewa, nad Dnieprem.
480 Według Korejwy, Opis guberni wileńskiej, s. 743 Radoszkowicze były niegdyś « w posiadaniu Tyszkiewiczów, którym Zygmunt August oddał dobra w zastaw za wziętą od nich sumę. Figurują w spisie podskarbińskim dóbr stołowych królewskich z 1569 r. Por. SŁ. geogr., t. IX, s. 439.
481 Mścisław.
482 Krzemieniec.
483 Wasiliszki.
486 Kiernowo.
484 Mejszagoła.
485 Tnturki k/Wilejki. Figurują w spisie podskarbińskim dóbr stołowych królewskich z 1569 r. Por. 5+. geogr., t. III, s. 298. й