Глава IV. Кнышинская резиденция (часть 1 из 5): оригинал
Глава IV. Кнышинская резиденция (часть 1 из 5). С. 199-223. Польский текст издания.
Rozdział IV. Rezydencja knyszyńska króla Zygmunta Augusta
1. Dworzec królewski w mieście
Aleksander Gwagnin, w swym dziele Sarmatiae Europeae descriptio, opublikowanym drukiem w Krakowie w 1578 r., umieścił opis rezydencji knyszyńskiej: Knyszyn — miasto drewniane, od Tykocina 4 mile, w równinie między jeziorami i kałużami błotnemi leży. Dwór w nim królewski i ogród bardzo szeroki, który pospolicie zowią Zwierzyńcem. Sadzawek w nim pełno i zwierząt rozmaitych, albowiem tam wszelkie łowy zwierzynne najczęściej bywają516. Na kompozycję składały się więc: kompleks rezydencjonalny, samo miasto, akweny wodne i zwierzyńce. Wyliczanie tych elementów, na które zwrócił uwagą Gwagnin uzupełnić należy o: stadninę, folwark i obozisko.
Miejsce lokalizacji dworca Zygmunta Augusta zajmowało badaczy dziejów od dawna. M. Baliński i T. Lipiński, w dziele wydanym w 1843 r. stwierdzali: Ustne tylko podanie wskazuje gdzie stał niegdyś dwór królewski, otaczające zwierzyńce, czas i dzierżawcy bezwzględni się okazali517. Późniejsza tradycja ustna, bardzo rozpowszechniona uznawała, że rezydencja królewska usytuowana była na tzw. Górze Królowej Bony518. Usilnie poszukiwał lokalizacji dworu i śladów po nim Marian Paździor, poświęcając temu problemowi studium konserwatorskie519 i artykuł opublikowany w 1968 r. w „Roczniku Białostockim”. Rozważał kilka możliwości umiejscowienia rezydencji w dzisiejszej miejscowości Knyszyn Zamek (dawniej Knyszyn PGR), gdzie od XVI w. funkcjonował folwark starostwa knyszyńskiego, a także rezydencja starościńska, lokalizacji na Górze Królowej Bony, w niedalekim sąsiedztwie tzw. Sadzawek Królewskich. Zwrócił uwagę na pozostałości fundamentów bliżej nie określonej budowli w podknyszyńskiej Wodziłówce, a nawet na rezydencję leśniczego knyszyńskiego w Borsukówce, w pobliżu Zwierzyńca Królewskiego zwanego Popielewo. Obszerne kwerendy źródłowe i penetracja terenowa nie dały rezultatów.
Po rezydencji nie pozostały żadne ślady, a nawet umiejscowienie jej w przestrzeni wydawało się niemożliwe520. W 1977 r. archeolog Krzysztof Burek przeprowadził poszukiwania rezydencji w rejonie Góry Królowej Bony. Kilkadziesiąt odwiertów geologicznych i niewielkich wkopów sondażowych, które wykonał, wykazały brak warstw kulturowych w tym rejonie, które winny znamionować istnienie w tym miejscu osady ludzkiej521. Poszukiwania Burka całkowicie obaliły koncepcję, że w tym miejscu znajdował się dworzec i udowodniły niezbicie, że miejscowa tradycja jest w błędzie.
Podstawowym źródłem do dziejów rezydencji są materiały wydane drukiem przez Władysława Chomętowskiego w tomie zatytułowanym Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce XVI i XVII w. opublikowanym w Warszawie w 1876 r. Chomętowski wydał drukiem obszerne fragmenty kodeksu papierowego, do 1944 r. znajdującego się w zbiorach Ordynacji Krasińskich w Warszawie. Rękopis ten spłonął w czasie Powstania Warszawskiego, toteż wartość edycji źródłowej jest ogromna. Publikacja jest jednak niedoskonała.
Autor nie zamieścił foliacji rękopisu, przez co publikowane fragmenty nie '
sposób odnieść bezpośrednio do zawartości kodeksu podanej przez Franciszka Pułaskiego w katalogu zbiorów — Opisie 815 rękopisów...522. W efekcie obserwujemy sytuację taką, jakoby dwukrotnie opublikował inwentarz starostwa knyszyńskiego z 1561 r. (raz na s. 240-263, a drugi raz na s. 267-290).
Wszyscy korzystający dotąd z edycji uważali, że informacje odnoszą się do roku 1561. Tak jednak nie jest. O ile tekst ze s. 240-263 jest w rzeczywistości Rewizją dworów starostwa knyszyńskiego dzierżawy JMP Piotra Chwalczewskiego podkomorzego kaliskiego, przez ks. Adama Pilchowskiego scholastyka warszawskiego uczynionej w roku 1561 miesiąca Junia dnia 19, a w spalonym kodeksie znajdował się na k. 5-34, o tyle tekst drugi ze s. 266-290 żadną miarą nie pochodzi z 1561 r. Zawierał bowiem odmienne informacje o stanie zagospodarowania wsi, podziałach na wójtostwa itd. O ile na s. 242 o siole Kobylany pisze się, ma w sobie włók 30, a tego sioła poddani mają wolność od czynszu do roku 1564, to na s. 266 stwierdzono: Sioło Kobylanki. W którem było włók 30, nie wszystko osiadłe. Te 30 włók za rozkazaniem KJM dano miastu i К temu jeszcze przymierzono puszczy włók 523. Czyni wszystkich włók podłego gruntu 52. Z tych włók miasto jeszcze nie płaciło, bo przerobków mało, albo nic nie mają, ale w roku [15]64 powinni będą płacić wszystkie powinności. Inna jest też struktura wsi przynależnych do poszczególnych wójtostw (na s. 268 pojawia się wójtostwo rudzkie, mimo że na s. 242 sioła Ruda, Czarna, Chraboły wymieniane wcześniej w wójtostwie zwanym Domasz razem z Krypnem, Zastoczem i Zofiówką). Na s. 244 mówi się o nie rozmierzeniu ogrodów przy dworze dobrzyniewskim, gdy na s. 273 zapisano: Ku temu dworu ogrodów na ogrodniki 48, każdy po m. 63. Inny przykład to sioło Pogorzałki, które w 1561 r. ma w sobie wł. 40, nie masz nic pustego, a na s. 275 zapisano: w tym siole gruntu średniego wł. 40, spustoszałych wł. 1 1/2. Różnice można mnożyć. Dochodzimy do wniosku, że tekst na s. 267-290 to: Inwentarz dochodów i pożytków starostwa knyszyńskiego..., przez Adama Pilchowskiego..., przy spuszczaniu tego starostwa przez p. Piotra Chwalczewskiego podkomorzego kaliskiego i przy podaniu tego starostwa w sprawę p. Hieronima Koryckiego koniuszego JKM w roku 1564 września 11 spisany, który w spalonym kodeksie był na k. 35-92. Kompilacja dwu różnych inwentarzy dokonana przez Chomętowskiego i wydana drukiem jako jeden spowodowała, że informacje się wzajemnie wykluczały, bądź powtarzały i uniemożliwiały poprawną analizę źródła, a w konsekwencji też rozczytanie układu, a nawet samą lokalizację dworca królewskiego, którego opis przytoczono na s. 291-299 z inwentarza 1564 r. Do minimum skrócono inwentarz samego miasta, pomijając nazwiska mieszczan knyszyńskich524. Dodatkową trudność sprawia opublikowanie przez Aleksandra Jabłonowskiego niektórych fragmentów (również spalonego w 1944 r.) innego źródła zatytułowanego Inwentarz imienia knyszyńskiego i gonięckiego jako budowanie we dworcech, tak też zboża, bydła, statków, zasiania, jak też pożytków i dochodów wszelakich z rozkazania JKM przy podawaniu w starostwo JMP Janowi Zamoyskiemu sekretarzowi JKM... przez nas na to za listem i rozkazaniem JKM wysłanych Hieronima Makowieckiego, sekretarza JKM, Józefa Hołownię podsędka ziemskiego nowogrodzkiego, rewizorów JKM, wedle dania sprawy wójtów miejskich i sielskich z każdego folwarku, spisany i sprawiony w roku 1574 miesiąca maja 8 dnia. Inwentarz ten rozpoczynał się od opisu: Naprzód budowanie dworca knyszyńskiego... Później na k. 5 rozpoczynał się opis: Miasto Knyszyn...1%525 Fragmenty publikowanych opisów dworca pochodzą z różnych lat, a gdy weźmie się pod uwagę fakt, że stale rezydencja ulegała przekształceniom wówczas poznanie kompozycji jest niezwykle trudne i złożyło się na fakt braku poprawnej lokalizacji, tego przecież bardzo dużego i ważnego obiektu.
Rezydencję opisywano osobno od starostwa. Zachowany do dziś rękopiśmienny inwentarz starostwa knyszyńskiego z 1569 r. odnotowywał: Dwór Knischinski przy mieście nie jest do tego inwentarza opisan, dlatego, że КЛМ p. Konarskiemu zlecić raczył526. Analogicznie postępowano zresztą w przypadku twierdzy tykocińskiej. Inwentarz starostwa tykocińskiego po śmierci nieboszczyka p. Jopa Pretghusa starosty tykocińskiego przez Kaspra Ktodzińskiego wojskiego sochaczewskiego a Marcina Podgórskiego jurgieltnika JKM z rozkazania KJM spisany, a p. Łukaszowi Gorniczkiemu sekretarzowi JKM i staroście tykocińskiemu podany roku 1571 dnia 31 miesiąca Decembra, również jedynie odnotował: Zamek tykociński. Ten zamek aczkolwiek jest panu staroście z strony budowania w moc zlecony, ale iż się sam KJM nim opiekować i [w] wiadomości swej zawsze mieć raczy, około budowania jego dlatego się spisowanie jego w tym inwentarzu opuściło527.
Brak możliwości bezpośredniego zlokalizowania rezydencji króla, na podstawie źródeł pisanych i badań archeologicznych skłoniły autora niniejszej publikacji do żmudnych wieloletnich badań historycznych. Za punkt wyjścia uznano poznanie struktury własnościowej w obrębie granic historycznego miasta Knyszyna, wraz z jego polami ornymi, przedmieściami i wszystkimi przynależnościami. Zewnętrzne granice własności miejskiej nie mogły ulegać w przeszłości zmianom, bo na to nie pozwalał system trójpolowego gospodarowania. Tak długo, jak długo pola miejskie pozostawały w szachownicy nie mogła ulec zmianie zewnętrzna granica miasta, a dworzec królewski — jak stwierdzają źródła historyczne z XVI w., był położony w samym mieście. Dlatego należało badaniami historycznymi objąć całe miasto.
Grunty Knyszyna i jego przedmieść zostały skomasowane dopiero w l. 1928-1930. Należało zrekonstruować mapę własności miejskiej sprzed scalenia. Okazją do tego było zachowanie do dziś zespołu 14 arkuszy planów scaleniowych obejmujących fragmenty całości gruntów miejskich, z naniesionymi jednak strukturami sprzed i po scaleniu (w skali 1:4000)528. W 1985 r. Okręgowe Przedsiębiorstwo Geodezji i Kartografii w Białymstoku dla potrzeb badawczych odtworzyło 14 arkuszy planu miasta sprzed 1928 r. 529 5саlenie objęło jedynie grunty, nie prowadzono jego w części centralnej, gdzie istniała zabudowa, place siedliskowe i ogrody, wobec czego układ ulic miasta i własności przy nich pozostał taki jaki był przed 1928 r530. Dlatego sięgnięto po plan tej części miasta, najstarszy z zachowanych, z 1946 r., również w skali 1:4000, dokonując jego przerysu dla potrzeb niniejszych badań. W efekcie skompilowano całość obrazu gruntów i układu centrum na mapie w skali 1:10 000, co dało pełny obraz historycznego obszaru, w jego podziałach na 4 pola miejskie: Staropole, Stoczek, Za Bagnem i Nowe oraz przedmieścia. Grądy, morgów miejskich i naddatków531. Każdy z elementów dał się odnieść do pomiarów i podziałów przeprowadzonych jedynie w XVI w. Układ przestrzeni miejskiej przetrwał w Knyszynie aż po 1928 r. W ten sposób wyeliminowano te miejsca, na których nie mógł być zlokalizowany dworzec Zygmunta Augusta.
Szczególną pomocą okazał się zachowany Obśćij plan Knyśinskago imenija sostojaśćogo vo lennom vladenii grafa Krasinskago Grodnenskoj gubernii Belostokskago uezda sostavlennyi v 1862 godu w skali 1:21 532. Ten z kolei obejmował wyłącznie grunty majątku Knyszyn, bez terenów należących do miasta, ale obserwując jego treść odnajdujemy w obszarze miasta należące do własności państwowej tereny położone głównie przy ulicach Białostockiej i w części Starodwornej, będące we władaniu dworu. Przygotowując scalanie gruntów 16 VIII 1926 r. Powiatowy Urząd Ziemski w Białymstoku zapytywał zarząd dóbr Knyszyn czy pośród gruntów Knyszyna, przedmieść Wodziłówka, Poniklica i Grądy znajdują się użytki rolne lub leśne należące do dóbr Knyszyn? Administrator odpowiedział: W samym mieście Knyszynie znajduje się pośród gruntów mieszczańskich wodny młyn ze stawem i łąką, place czynszowe, plac bez budynków, które stanowią własność dzierżawcy i jeden dworski mieszkalny budynek, wraz z oborą i ogrodem warzywnym533. Tereny te bez wątpienia stanowiły pozostałości własności królewskiej, a więc były na miejscu, na którym w przeszłości znajdowała się siedziba królewska, gdzie funkcjonowała rezydencja, w której tak często przemieszkiwał i zmarł król Zygmunt August.
Przeprowadzono kwerendy w źródłach późniejszych. Poszukiwaniami objęto m.in. zespoły z Archiwum Państwowego w Białymstoku — Starszego Notariusza Grodzieńskiego (1883-1915), gdzie notowany był obrót nieruchomościami w mieście i starszy od niego zarząd dóbr królewskich departamentu białostockiego z czasów zaboru pruskiego - Kamerę Prus Nowowschodnich w Białymstoku (1795-1807). Z analizy informacji uzyskanych z pierwszego zespołu archiwalnego okazało się, że własności przy ul. Białostockiej, od miejsca gdzie dziś zlokalizowany jest zespół szkół knyszyńskich, aż do rzeki Jaskranki i usytuowanego tam wodnego młyna należały rzeczywiście, jak pokazywał plan z 1862 r. do dworu, a jedynie zabudowania były własnością głównie kolonistów niemieckich, którzy rozwijali tam produkcję włókienniczą534. Akta z czasów pruskich dostarczyły schematycznych planów informujących, że ok. 1799 r. miejsce po rezydencji królewskiej zostało zajęte przez nowo rozmierzone siedliska kolonistów 20. Tak więc ok. 1800 r. zlikwidowano niemal wszystkie ślady po dworcu królewskim, można powiedzieć, że z niemiecką dokładnością. Wyjaśnia to w pełni dlaczego nikomu dotąd nie udało się wskazać poprawnej lokalizacji miejsca dawnej rezydencji królewskiej. Prawdziwa jest więc informacja zawarta w knyszyńskiej tradycji historycznej przekazywanej przez mieszkańców, że dworzec znajdował się na najbliższym za miastem wzgórzu, tyle że miasto rozrosło się, obejmując zabudowaniami morenowe wzgórze, wcinające się kilkaset metrów w bagnistą dolinę rzeki, gdzie niegdyś była rezydencja. Dlatego to inni doszukiwali się miejsca jej lokalizacji na następnym wzgórzu, które w XIX w. romantycznie nazwano Góra Królowej Bony. Prawdziwą nazwę, sięgającą XVII
Szkic sytuacyjny z 1799 r. podziałów własnościowych pomiędzy siedliskami miasta Knyszyna, a nowo uczynionymi działkami na miejscu rezydencji przy ul. Białostockiej i Starodwornej. AP Białystok, Kamera, nr 2702, k. 17.
1 XVIII w. notuje jeszcze Mapa obrębowa z 1953 r.: Góra Szubienicza, bowiem na wzgórzu tym urządzono później barokową, widowiskową scenerię śmierci, co potwierdzał samotny krzyż, postawiony pewnie na mogiłkach, gdzie chowano skazańców. W XVI w. tę tzw. Górę Szubieniczą vel Królowej Bony porastał las. Inwentarz z 1564 r. opisując tzw. Trzecie Pole folwarku knyszyńskiego, położone między tą górą a wsią Chraboły, stwierdzał: Przy
535 tem irzeciem polu, za stawami, za górą przy drodze chorosczkiej między pasznią jest las, który JKM raczył rozkazał zostawić na przyszłe czasy dla drew, dla potrzeby dworowej i stajennej, którego jest wł. 3, m. 536, (adekwatna więc jest jeszcze inna nazwa tego wzgórza, do dziś używana — Gaj). Gdyby na górze znajdował się dworzec królewski, bez wątpienia zostałby w opisie wspomniany.
Ostatecznie w wyniku powyższych badań ustalono, że kompleks rezydencjonalny zlokalizowany był przy dzisiejszej ul. Białostockiej, po obu stronach tej ulicy od nr 43 po stronie nieparzystej537 i nr 36 po stronie parzystej, i ciągnął się aż do rzeki Jaskranki. Już dawna nazwa tej ulicy — ul. Dworska, wskazuje jej kierunek. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 16 XII 1553 г538. Jednym z pierwszych obiektów, który stał na granicy własności miejskiej i dworca Zygmunta Augusta była cerkiew św. Spasa, wybudowana w 1551 r. (dziś w jej miejscu znajduje się szkoła wzniesiona w 1923 r. — ul. Białostocka 36).
W 1984 r. prowadziłem sondażowe badania wykopaliskowe na obszarze rezydencji króla Zygmunta Augusta, przy ul. Białostockiej w Knyszynie (przy współpracy archeologa Haliny Karwowskiej)539. Obszar po rezydencji był niezwykle trudny do prac wykopaliskowych, z racji na fakt, że teren ten od 200 lat zajmowały parcele mieszczańskie. Usytuowanie tam zakładów włókienniczych i innych, m.in. metalowych powoduje, że nie można prowadzić swobodnie odkrywek i sondaży. Najciekawszego odkrycia dokonano na terenie posesji przy ul. Białostockiej 57, gdzie odnaleziono dwa paleniska piecowe, z fragmentami renesansowych kafli i licznych naczyń glinianych. Zgodnie z opisem z 1564 г. w miejscu tym znajdował się dom wielki, stary 540.
Pozostałości dworca przetrwały, jak wyżej stwierdzono, do czasów pruskich, kiedy rozmierzone zostały pomiędzy kolonistów. Jeszcze Inwentarz' folwarków do starostwa knyszyńskiego należących z 30 VI 1766 r. zawierał oprócz Opisania folwarku knyszyńskiego także Opisanie budowisk dworskich w mieście Knyszynie będących. W miejscu, gdzie ongiś znajdowała się rezydencja, jadąc gościńcem do miasta, po prawej ręce ustawione były wówczas zabudowania należące do leśniczego, drewniane i bardzo skromne, o jakichkolwiek elementach dawnej kompozycji brak danych, może za wyjątkiem ogrodu. Zabudowania ustawione były, na ile można zorientować się z opisu, w jednej linii, rozpoczynając się od gościńca i chyba stały w miejscu współczesnego nam zakładu metalowego, a w XVI w. Domu Drugiego i Domu Czwartego (nr 5 1 6 na planie). Po lewej stronie gościńca, w miejscu dawnego folwarku (z 1510 r.) i stajni starościńskich (wzm. 1564 r. nr 18 na planie) znajdował się skromny dom i takież zabudowania zajmowane przez Żyda. Nadal, jak za czasów Zygmunta Augusta egzystował młyn na Jaskrance (nr 17), wówczas o dwóch kołach niedźwiadkowych. Dom młynarza znajdował się po przeciwnej stronie gościńca, tam gdzie w XVI w. znajdowały się browar, piekarnie i kuchnie królewskie541.
Przez ten teren przebiegał gościniec, wspominany w opisach dworca z XVI w., bez wątpienia już w XVI w. brukowany542. O kierunku gościńca informuje Pomierzenie sadzawek przez p. Piotra Chwalczewskiego... zbudowanych z 1561 r., gdzie opisywano Trzeci rząd sadzawek od gościńca, ku Grodnu543. Jako, że sadzawki te są do dziś zachowane, sprawa kierunku gościńca Jest bezsporna. Był to najtrwalszy element, który przetrwał aż do dziś w postaci ul. Białostockiej. Na północ od gościńca mieściła się część rezydencjonalna, a na południe część stajenna. Na południe, bowiem poza gościńcem (w miejscu współczesnego nam internatu Zespołu Szkół i zabudowanych dziś domami parcel siedliskowych i ogrodów ul. Białostockiej) znajdowały się budynki hodowlane, gdzie do 1558 r. — do czasu budowy nowego folwarku poza miastem — trzymano bydło, a później konie starosty knyszyńskiego (na planie nr 18).
Gościniec był bardzo starym elementem. Biegła tędy główna droga z Wilna i Grodna do Tykocina i Warszawy. W 1510 r. na Jaskrze, na trakcie tym ówczesny właściciel dóbr - Mikołaj Radziwiłł wybudował most, który był jednym z czterech (pozostałe usytuowane były w: Straży na Sokołdzie, Karczmisku na Czarnej, Lewoniach na Nereśli)544. Zresztą r. 1510 należy uznać za datę powstania pierwotnego założenia dworsko-ogrodowego właśnie w tym miejscu, bo wówczas Radziwiłł wybudował nowy dwór myśliwski w Sokołdce (Jurowce). Przebieg przez rezydencję tej ważnej drogi był identyczny z sytuacją, jaka istniała w Tykocinie, gdzie gościniec ten przebiegał przez teren twierdzy, obok murowanego zamku. Istnienie w Knyszynie, w innym miejscu ul. Grodzieńskiej (pierwsza wzm. 17 I 1554 r.)545, jednej z głównych, długiej i gęsto zabudowanej, z dala omijającej tereny należące do rezydencji, rozmierzonej pewnie jeszcze przez Aleksandra Chodkiewicza ok. 1537 r., której nazwa wyraźnie nawiązuje do kierunku komunikacji, świadczy o tym, że wraz z rozbudową rezydencji dla potrzeb króla komunikację z Grodnem i Wilnem poprowadzono inną drogą. Potwierdza tę sytuację Nowa Grobel, nasyp ziemny przegradzający dolinę Jaskranki, w miejscu gdzie łączy się ona z rzeczką Wodziłówką (nr 24)546. Zresztą usytuowanie ludnego gościńca musiało być dla rezydencji rzeczą uciążliwą i zagrażającą bezpieczeństwu monarchy. W inwentarzu z 1561 r. czytamy, że ustały dochody z grobelnego, to trzymano przez insze lata na arendzie, i dawano z niego kop 20. Teraz też jest na arendzie, przez którą arendą w tym roku zapłacono kop 3, dla tej przyczyny, iż soli i żyta nie wożą, przez zapowiedź i listy KJM547. Widocznie władca wolał zrezygnować z dochodów z mostowego, pobieranych tu zapewne od 1510 r. i skierował ruch drogą okrężną548. Młyn na Jaskrance, usytuowany przy gościńcu (na planie nr 17) budowany był w 1526 r. W 1616 r. pisano: jest przy tym mieście, pod dworem młyn o 3 kołach mącznych, korzecznych549. Dla spiętrzenia wody wybudowano przez dolinę rzeki wielką groblę, po której biegł trakt (nr 20). To o niej pisał król 18 X 1568 r. w przywileju lokacyjnym miasta Knyszyna, że mieszczanie są obowiązani grobli przy młynie pod dworem knyszyńskim stojącym naprawować550. Grobla zagradzała dolinę, tak że powstawał staw wielki stary, pod dworem knyszyńskim na rzece Jaskrze551. Woda oblewała od wschodu i południa morenowe wzgórze, gdzie znajdował się kompleks rezydencjonalny. To na ten staw wychodziły okna świetlicy wielkiej Domu Króla. Takie rozczytanie elementów wchodzących w skład założenia dworsko-ogrodowego mieści się w realiach topograficznych i ostatecznie rozwiewa wątpliwości, gdzie usytuowany był dworzec, w którym przemieszkiwał i zmarł Zygmunt August.
Najważniejszym obiektem w założeniu był Dom Króla (na planie nr 1). Inwentarz dworca królewskiego z 1564 r. informował: W tym dworze jest Dom Wielki na podrunie, w którym domu KJM złożenie swe miewać raczy. W tym domu z końca od stawu świetlica wielka dla jadania, z piecem polewanym, w której okien i z błonami wielkiemi i z okiennicami na zawiasach... 7, stołów wielkich 2 i trzeci mały, ławek wielkich z poręczem przed stół 2, ławy około ścian. W Domu Króla były też inne pomieszczenia: sień wielka, komora poboczna, z której jest schód do nadolnych gmachów, druga świetlica, obok której kownata wielka, w której KJM pokój do sypiania miewać raczy, z kominem murowanym wielkim. Obok sypialni znajdował się ustęp — tzw. komora potrzebna, dalej druga komnata mało mniejsza, a przy niej druga komora potrzebna. Kolejno opisywano w 1564 r. drugą świetlicę i przed nią drugą wielką sień. Łącznie na dach Domu Króla były wyprowadzone 3 kominy. Budynek był dwukondygnacyjny, a pokoje królewskie znajdowały się na piętrze. Przyziemia, jak można sobie wyobrazić, były zajęte przez pomieszczenia magazynowe. W 1564 r. pisano: W końcu domu wielkiego, od stawu komory dwie, dla schowania spiża i inszych rzeczy552. W 1574 r. dolną kondygnację nazywano podkleciami. Było ich wówczas 7, ponad którymi wymieniono 4 izby i 2 komnaty, okien 26, z błonami szklanymi553. Na wysokości drugiej kondygnacji znajdowały się ganki, którymi Dom Króla był skomunikowany z sąsiednimi budynkami. Ganeczki, czyli przechody łączyły go z domem starym od strony miasta i z drugim, długim. W 1602 r., gdy Dom Króla był już bardzo zdewastowany, pisano: Dom długi rezydencji niekiedy śp. króla Augusta, także na podrębach budowany. W tym gmachu jest izdeb 6, natenczas spustoszałe, piece w nich, także okna potłuczone. W 1663 r. pisano o tym dworcu: Pałac cale spustoszały, gontami kryty. Wszytek dach przecieka, skąd połap po wielkiej części pognił. Przed tym pałacem ganek z kopułą, opadły, dziurawy. Wszedszy do sieni, po prawej stronie izba stołowa, przy niej pokój ze drzwiami na zawiasach żelaznych. W nim piec gdańskiej roboty, potłuczony i komin w tąż. Z tego pokoju przez kuchenkę drugi pokój, ze drzwiami na tył. W nim piec gdańskiej roboty, potłuczony. Tamże izba biała, bokowa, z piecem roboty gdańskiej i kominkiem potłuczonym. Stamtąd przez sień pokojów 4, z piecami, prostej roboty, potłuczonemi, z kominkami 8 i kuchenką. Połap na tym wszystkim pałacu stolarskiej roboty, nadgniły bardzo, posadzka w nim z tarcic, w niwecz zrujnowana. Stołów, zedlów i drzwi nie masz żadnych. W tyle pałacu sadek wiszniowy, spustoszały39,
I Dom Króla
Próba rekonstrukcji układu pomieszczeń w „Domu Króla” w dworcu knyszyńskim, oprac. P. Gartkiewicz, M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki”, t. VIII, s. 375.
Dom Króla uległ przebudowie w I. 1567-1570, a zbiegło się to w czasie z budową dworów i domów dworzan i jurgieltników królewskich w samym mieście Knyszynie. 23 VIII 1567 r. z Grodna król pisał do star. knyszyńskiego Włoszka: Iź teraz z sobą nieco będziemy mieć furmanów, których nam używać nie lza do roboty, gdyżeśmy im sam pieniądze dali. A tak starajcie się jako byście im przyczynili, na puszczy delów i drzewa, które by jako
39 BU Wilno, F. 4, nr 34 291.
Rekonstrukcja układu funkcjonalnego wraz z oznaczeniem wyposażenia pięciu głównych budynków mieszkalnych dworu królewskiego w Knyszynie w oparciu o inwentarz z 1564 r., oprac. P. Gartkiewicz i M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki”, t. VIII, s. 374.
[Schemat: rzuty pięciu budynków mieszkalnych, układ izb, otworów drzwiowych, schodów, okien i urządzeń grzewczych. I — dom wielki nowy, IA — dom wielki stary, II — dom drugi wielki, III — dom trzeci stary wielki, IV — dom czwarty stary wielki. Przeznaczenie izb oznaczono literami: s — sień, si — sionka, św — świetlica, km — komnata, km kr. — komnata króla, k — komora, g — ganek. Oznaczenia wyposażenia: schody, okna, drzwi opisane, drzwi domniemane, kuchnia, komin murowany „wielki”, komin murowany, piec polewany, piec prosty.]
skoro do Knischina przyjedziem, ku potrzebie, a budowaniu naszemu wozić mogli9. Kilka dni później 3 IX 1567 r. król pisał z Knyszyna do horodniczego Wileńskiego Preytfusa, ponaglając go o nadesłanie z Wilna do Knyszyna furmanów: A nie tajno to jest wam, żeśmy furmanów pewny pogot ku potrzebie naszej teraźniejszej tam z Wilna ku nam naznaczyli i pieniądze na to dać jeszcze w Grodnie kazali, wszakże, iż potrzeba ich nagła, przeto wam rozkazujemy, abyście ich co prędzej do nas [do Knyszyna] wyprawili, onych nic nie bawiąc, a gdzie by się oni czem zabawiali, żebyście ich srodze od tego odwiedli, a ku nam ich bez wszelakiego mieszkania wyprawili. I jeszcze cug, albo cztery nadto!. Zwózka materiałów budowlanych trwała przez całą jesień i zimę. 16 II 1568 r. z Knyszyna król pisał do Balcera Zwolskiego swego jurgieltnika, który przebywał w Tykocinie, że posłał tam woźnice, konie i wozy i chciał, aby wspólnie ze Stanisławem Trojanowskim, który konwojował ekipę, wszystko było dobrze wożone i opatrzone. Wozy miały przywieźć do Knyszyna z Tykocina partię mienia ruchomego władcy. 13 XI 1569 r. ponownie król pisał do Mikołaja Konarskiego, dozorcy rezydencji knyszyńskiej: Posyłamy tam na dwóch woziech rzeczy nieco przez furmany nasze Stanisława Dolieska i Guzika, a tych według regestru tego część komu należą oddacie, a część dobrze opatrzywszy, przy sobie do dalszego pisania zachowajcie. Jedno co się tych rzeczy, do tego co u hef[rJczarza [Jana Hermanowskiego — przyp. J. M.] być mają, trzeba abyście mu rozkazali z pilnością, iżby zarazem dojrzał i opatrzył wszystko według potrzeby. W rusznice jeśli możecie dać tam komu poprawić puzdra... Tych grzywien żubrzych, albo turzych najdziecie tam przy Marcinie jeszcze więcej... Ma też tam Ambroży Krawcz puszkarz i stolarz nasz zostawić w mieszkaniu [Jakuba - przyp. J. M.] Zalieskiego wózek ze wszystkimi przyprawami?. Do Domu Króla trafiły trofea myśliwskie — grzywny turze i żubrze. Do li-. stu dołączono rejestr rzeczy, a wśród nich znajdowała się skrzynia dębowa z kłódką dla Łukasza Górnickiego, a w niej ksiąg troje według listy. Inne przedmioty miały być oddane Marcinowi Podgórskiemu, dozorcy depozytu tykocińskiego. 28 1569 r. król przesyłał do Knyszyna Konarskiemu 2 pancerze, wykonane przez pancernika warszawskiego, miał je jeszcze hercarz królewski z Tykocina Jan Hermanowski ozdobić 43.
5 VII 1570 r. z Warszawy pisał król do Mikołaja Konarskiego: То też
40 BĄN Kórnik, nr 250, К. 54. 41 BAN Kórnik, nr 250, k. 55. 42 BAN Kórnik, nr 250, k. 69-69v. 43 BAN Kórnik, nr 250, k. 88v-89.
mieć koniecznie chcemy, byście starostę pilnie upominali, jakoby ten dom przestawiony gotów był, co najprędzej, bo przyjachawszy stać będziemy w nim chcieli. Niech piece, kominy, w czas, aby nie śmierdziały porobią, a pawiment iżby był dębowy na kształt astrichu, z pilnością niechaj się przez łaskę naszą starają. 22 IX 1570 r. dowiadujemy się, że Preytfusowi była już w Knyszynie zbędna gospoda i można było ją przekazać komu innemu, widocznie prace przy dworcu już były zakończone, a przeprowadził je budowniczy zamku tykocińskiego Job Preytfus 45.
W 1570 r. król przewidywał rychłe przybycie do Knyszyna, oprócz rzeczy, które miały trafić do Jopa Prejtfusa starosty tykocińskiego, Łukasza Górnickiego bibliotekarza, Marcina Podgórskiego dozorcy armiskamery i depozytu tykocińskiego szereg przedmiotów wysłano do Knyszyna, w dozór Konarskiego:
Szkatuła z wieczkami drzewiana, malowana, na wierzchu kitajka zielona. Rusznice dwie aksamitne, puzdra czerwone, do których 2 prochownice, jedna większa, druga mniejsza.
Dwie puzdra drzewiane, zielono farbowane z obrazy.
Puzdro białe, niewielkie, w którym „Mappa Europaea”.
Zamek jakiś, na płótnie malowany.
Wizerunek Domu Króla JM we Gdańsku.
Puzdro drzewiane, proste, zawarte.
Wizerunek miasta Gdanskiego.
Praska prosta dla listów.
Granaty 2 do kosturów.
Biczyk, w którego rękojeści pujnal46.
Król był przekonany co do zdrowego umiejscowienia i właściwości swego domu, w obrębie rezydencji knyszyńskiej. 12 III 1570 r. pisał w liście z Warszawy do dozorcy dworca Mikołaja Konarskiego, zatroskany o stan jego zdrowia: Urodzony, nam wiernie miły. Powiedział nam Zalieski o niesposobnym zdrowiu twoim. I lito nam tego, ale aby się co odmienić mogło, wola i rozkazanie nasze jest, byś się z tego mieszkania wyprowadził gdzie indziej, chocia tam, gdzie złożenie rzeczy naszych bywa, bo się nam zda, iż tam lepszy w czas może być i nie tak wilgotno, gdyż mieszkanie wszytko na podrunie postawione jest4”.
44 BAN Kórnik, nr 250, К. 97. 45 BAN Kornik, nr 250, К. 100v. 46 BAN Kórnik, nr 250, k. 99. 47 BAN Kórnik, nr 250, k. 91.
W 1564 r. przy północnej pierzei gościńca, dzisiejszej ul. Białostockiej, na granicy części rezydencjonalnej ciągnął się wzdłuż podle gościńca ogród... Ogród, w którym są gruby usypane, z rozmaitemi ziółmi. A w tym ogrodzie chłodniczek ochędożony, nowo z tarcic zbudowany, w którym jest stoliczek okrągły, ławy około ścian (nr 8). Ogród ten wypełniał więc przestrzeń pomiędzy gościńcem a Domem Króla. Ogród wyposażony był w kompozycję wodną (nr 16). To z tych sadzawek do Jaskranki wykopano rów melioracyjny, wzmiankowany w 1558 r. w opisie wygonu. Sadzawki okazały się jednym z najbardziej trwałych elementów XVI-wiecznej kompozycji rezydencjonalnej. Zachowane bowiem ich resztki, ongiś towarzyszyły dworcowi królewskiemu w mieście. Znajdują się one przy dzisiejszej ul. Białostockiej, w rejonie posesji nr 63. W inwentarzu starostwa knyszyńskiego z 1574 r. gdy wyliczano sadzawki do sadzenia ryb godnych stwierdzono, że pod dworem knyszyńskim 5 (nr 16)554. Do naszych czasów dotrwały: sadzawka ze źródliskiem położona między gościńcem a domem mieszkalnym XIX-wiecznym przy ul. Białostockiej 63, a także ślad po drugiej sadzawce ciągnącej się wzdłuż ul. Białostockiej w kierunku miejskiego Rynku. Trzecią, dalej ciągnącą się wzdłuż ul. Białostockiej ku płn. odnajdujemy na planie z 1862 r555. Istniejące Źźródlisko intensywnie bijące jeszcze w basenie pewnie zaopatrywało w wodę kompleks rezydencjonalny. Nie znajdujemy jednak wzmianek o istnieniu tych sadzawek w jedynym zachowanym fragmentarycznie inwentarzu rezydencji królewskiej z 1564 r., ani w innych źródłach, m.in. inwentarzu z 1569 r. Oznaczać to może, że 5 sadzawek pod dworcem knyszyńskim z racji na swój użytkowy charakter nie wpisano do inwentarza opisującego zespół pałacowy, a informacje o nich zamieszczono w części obrazującej gospodarkę starostwa. Tak jak i w innych ogrodach renesansowych, iście zgodnie z odrodzeniową zasadą harmonii, sadzawki i zdobiły i dostarczały ryb na - stół królewski. Oddzielały dworzec od publicznego gościńca, zabezpieczały go przed pożarem, ale też stanowiły zwierciadlane jego odbicie i dostarczały wrażeń estetycznych.
Kompleks rezydencjonalny składał się z zespołu budynków. W 1602 r. pisano: dwór jest królewski przy tem mieście, mieszkanie ma w sobie przestronne556, Budynki usytuowane były przy prostokątnym dziedzińcu. Razem trzy budynki: Dom Stary, Dom Drugi i Dom Trzeci zlokalizowano na planie litery „U”. Dom Króla stał w narożniku prostokątnego dziedzińca, pomiędzy Starym Domem i Domem Drugim. Elewacją główną musiał być on zwrócony w stronę ogrodu ozdobnego, opisywanego zaraz po zinwentowaniu Domu Drugiego.
Od strony gościńca znajdowały się wrota (nr 4)557. Może paradny wjazd prowadził pomiędzy dwiema sadzawkami, których w założeniu knyszyńskim było 5 i ulokowane były wzdłuż gościńca (nr 16). W 1645 r. opisując dom stojący przy wrotach odnotowano: przy tym sadzawki zalazłe, zarosłe558. Woda oprócz symbolicznego znaczenia oczyszczenia, tych którzy przekraczali granicę rezydencji monarszej, poprzez lustrzane odbicie zwielokrotniała wrażenie wizualne architektury, miała znaczenie użytkowe, stanowiła zredukowany element fosy zabezpieczającej przed niepowołanymi gośćmi, na czas pożaru dostarczała wody do gaszenia, a koniom przybyszów umożliwiała napojenie. Sadzawki pod dworcem, jak wiemy, były zarybione. Przywożono tutaj 1 wpuszczano wyhodowane w wielkim stawie August ryby, by były pod ręką kucharzy dworskich. Obowiązywała więc w tym względzie podstawowa dla renesansu zasada harmonii, gdy funkcje estetyczne łączono z użytkowymi.
Potwierdzeniem tego, że tak właśnie mogło być w Knyszynie (prócz do niedawna dobrze widocznych śladów po basenach sadzawek i umieszczenia ich na planie z 1862 r.), był wjazd do twierdzy tykocińskiej, który też znajdował się pomiędzy sadzawkami, usytuowanymi już w obrębie fortyfikacji ziemnej, tuż przy elewacji kamienicy zamkowej. Stało się to zasadą olbrzymiej większości założeń dworsko-ogrodowych i pałacowych w bliższej i dalszej okolicy, dla których układ przestrzenny rezydencji królewskiej musiał działać jako wzorzec. Twórcą rezydencji był przecież Piotr Chwalczewski sprawca dworów w WKL, wybitny specjalista w zakresie budowy stawów i sadzawek.
Zabudowania w zasadzie (prócz Domu Króla), jak stwierdzono wyżej, były zgrupowane przy prostokątnym dziedzińcu. Wrota (1564 r.) połączone były z wartownią: Domeczek mały, przy wrociech od gościńca, w którym jest świetliczka mała, w którym okna 3, ale w jednem błona szklana, ławy około ścian. Przed tą świetliczką sionka także mała i z kominem przed piecem. Przy dwoich drzwiach w tym domu są zaszczepki i skobelki żelazne
Na wprost wjazdu, przy dziedzińcu ustawiony był w 1564 r. Dom Stary Wielki, w tymże porządku, wzdłuż także [tak jak Dom Króla - J. M.] na podrunie zbudowany, do którego prosto z domu tego pierwszego są drzwi... W tym domu starym jest świetlica wielka... Przed tą świetlicą sień wielka... Z tej sieni świetlica druga... Z tej świetlice kownata... A z tej kownaty komora potrzebna. Pod temi gmachy wyżej spisanemi jest na dole świetlic 2, a komor wszystkich pod obiema domami 7 — widocznie policzono komory razem z sąsiadującym z nim Domem Króla (nr 2). Również inwentarz 1574 r. nazywa ten budynek Domem Starym, wzmiankuje o połączeniu go przechodami z Domem Króla. Było w nim według opisu z tego roku: 2 izby, 2 kownaty, 18 okien. Usytuowany był od strony miasta. W 1602 r. Dom Stary już nie istniał, uległ rozbiórce, a star. Jan Zamoyski wybudował nowy: Z drugiej strony przeciwko temu gmachowi [Dom Króla - J. M.] jest gmach nowo pobudowany przez JMP kanclerza i hetmana koronnego, w którym jest izdeb wielkich 3, z kownatami, piece, okna nowe w nich według potrzeby, a w bok są dwie izdebce pomniejsze.
Przekraczając wrota dworskie, przejeżdżając po grobli, mijało się po prawej ręce, ciągnący się wzdłuż pierzei dziedzińca (1564 r.) Drugi Dom, bokiem do gościńca stojący, w którym świetlica wielka, z piecem polewanym... W tej świetlicy okien z błonami szklanemi skażonemi 12... Z tych świetlic są kownaty 2 (nr 5)560. Dalej w tymże inwentarzu wzmiankowano opisany wyżej: przy tym domu wzdłuż podle gościńca ogród. Jeszcze przy tej pierzei dziedzińca stał Czwarty dom stary, podle ogroda, bokiem do gościńca stojący, w którym są świetlice 2, z piecami prostemi 1 z kominami murowanemi, szklanych skażonych błon w każdej świetlicy po dwie, w każdej po 1 stole, ławek w obudwu 4, ławy około ścian (na planie nr 6). W jego sąsiedztwie stał spichlerz: Podle tego domu stoi świreń stary, ku schowaniu wszelakich rzeczy. A pod tym świrniem piwnica stara jest skażona (nr 7)561. O ile jeden bok tego domu skierowany był w stronę gościńca, to drugim graniczył z Domem Króla. W 1602 r. pisano dom czwarty stary już nie istniał,
559 bo o drugim domu napisano: jest drugi gmach, także na podrębach budowany, ma w sobie izdeb 3, z piecami, ławami, oknami całemi, do tego pobok jest gmach długi rezydencji niekiedy śp. króla Augusta562.
Przy wjeździe z gościńca, oddzielony od niego sadem, po lewej stronie usytuowany był w 1564 r. Dom Trzeci Wielki, stary, na podrunie zbudowany przy wrociech, bokiem do miasta stojący, w którym świetlica wielka... Z tej sieni, w boku sionka od sadu mała... A z tej sionki ku sadu świetliczka z piecem... Komórka... Z sieni wielkiej na drugim rogu tego domu kownata wielka... Przy tym domu wschód z ganeczkiem... Pod tym domem na dole komory 3 (nr 3). W 1602 r. dom ten już nie istniał. Pozostały po nim podpiwniczenia: przy stronie dworu tego są 3 sklepy murowane z drzwiami żelaznemi, z których w jednem jest siodeł staroświeckich 200 citra vel ultra jest. Do tego piec wojenny blachowy lecz barzo popsowany563. Później wzniesiono tam dom masztalerski. W 1663 r. opisywano go tak: Wjechawszy w podwórze, po prawej stronie dom masztalerski, opadły, ruiną grozi prędką. Tam do sieni wrota na biegunach, z niej komórka, dylami przepierzona, ze drzwiami, na zawiasach żelaznych, z wrzeciądzem, na skobel. Tamże izba biała, drzwi do niej na zawiasach żelaznych, stół stary, ław 4, popsowane. Ten dom z wierzchu dranicami kryty, pogniłe wszystkie. Pod tym domem piwnica murowana, zawalona i bez schodów. Drzwi do niej z zawiasami, bez haków, dalej postąpiwszy sklep zrujnowany, bez drzwi i schodów, dranicami kryty, naprawy potrzebuje. Z czasów zygmuntowskich pozostały tylko podpiwniczenia, w których ongiś przechowywano stodła staroświeckie.
Pomiędzy ogrodem a dużym stawem na Jaskrance znajdowały się budynki służące aprowizacji dworca (1564 r.): Kuchnie wielkie dwie, z ogniskami szerokiemi i wierzchami murowanemi..564. Przy tych kuchniach świetliczka mała... (nr 10-11). Tam za kuchnią, nad stawem łaźnia z pogródkami. W której łaźni piecyk polewany, Костей z blachy... Przed tą łaźnią sionka mała, w niej kominów prostych 2 (nr 12). Podle tego dworca piekarnia stara, w niej izba... A przed izbą sień... (nr 13). Z której sieni kuchnia druga... Przy tym dworze browar z dwoma kotłami piwnemi... (nr 14)565. Ta część utylitarna musiała sąsiadować z sadzawką na zdroju, istniejącą dotąd i wypełniać przestrzeń między sadzawką, stawem zalewowym na Jaskrance, ogrodem ozdobnym i w części z Domem Króla.
Na północny zachód, w kierunku zabudowy miasta w 1564 r. usytuowany był sad owocowy (nr 15)6°566. Istniał w tym miejscu jeszcze w 1663 r. — od miasta sadekŚt567.
Pojawiające się w inwentarzu z 1564 r. określenia dom stary, użyte w przypadku Domu Starego Wielkiego (nr 2) sąsiadującego z Domem Króla (nr 1) oraz domu stojącego po lewej ręce od wjazdu (nr 3) wskazują na dwuetapowość powstawania założenia dworsko-ogrodowego. Oba stare obiekty należy datować na ok. 1510 r., kiedy Mikołaj Radziwiłł po likwidacji dworu Wodziłówka, przeniósł siedzibę dworską na oś gościńca Goniądzkiego, łączącego się przy kościele fundowanym w 1520 r. (nr 25) z gościńcem Wielkim z Warszawy i Tykocina. Na osi tej osadzono pewnie wówczas wieś Knyszyn, która później pozostawała w układzie miejskim jako ciąg ulic Goniądzkiej i Dworskiej (dziś Białostockiej). Domy te stare musiały być współczesne budowie mostu w 1510 r. przez Jaskrę.
Kolejny etap w rozwoju kompozycji dworsko-ogrodowej przypadł na czas działalności starosty knyszyńskiego Piotra Chwalczewskiego, którego dziełem był bez wątpienia system wodny sadzawek, budowa domu pomiędzy gościńcem a Domem Króla, wreszcie kompozycja ogrodowa. Umiejętności Chwalczewskiego w zakresie planistyki założeń obserwować możemy: w układach dwu folwarków — Knyszyna (d. PGR) i Dobrzyniewa. Przy folwarkach tych rozmierzono ogrody włoskie kwaterowe, szachownicowe. Bez wątpienia taki układ wprowadzono i w Knyszynie. Prace budowlane Chwalczewskiego w rezydencji knyszyńskiej rozpoczęły się wraz z długim pobytem w Knyszynie Zygmunta Augusta jesienią i zimą 1553/1554 r.
Zarówno twierdza, jak i knyszyńska rezydencja pozostawały pod bacznym okiem króla; tylko on i najbardziej zaufane osoby miały wgląd w tę monarszą podlaską inwestycję, a także w królewskie dobytki i sprzęty tam przechowywane. Milczenie źródeł i brak precyzyjnych informacji jest poniekąd dziełem samego króla, który otaczał Knyszyn i Tykocin dyskrecją i milczeniem. Tajemniczość rezydencji podlaskiej sprawiła, że po Rzeczpospolitej krążyły o niej przedziwne wiadomości — o nieprzebranych skarbach tzw. depozytu tykocińskiego, wielkości stadniny knyszyńskiej, a o dworcu tamtejszym wiedziano właściwie tyle, że król tam przemieszkiwał otoczony wiedźmami, czarownicami, znachorkami i sokolętami, jak nazywano królewskie kochanki. Wieść gminna dała znać o sobie w okresie pierwszego bez-
Część ruchomego majątku króla, zwłaszcza ta, z którą Zygmunt August chciał na co dzień obcować, pozostawała w rezydencji królewskiej. 19 XII 1566 r. król polecał star. knyszyńskiemu Włoszkowi: Jest wola i rozkazanie nasze, abyś nam sam krom mieszkania, kim[ś] pewnym postał końmi naszymi zaszkodnemi, które tam są, dla obrzędu kościelnego, na te święta aparatów kościelnych, których by się tobie zdało nalepiej, a co by jednakże byli: kappe 1, ornat cum attinentiis 1, dalmatyki 2, antepedium 1. Na to pamiąc, aby się tych aparatów nie ruszał, co je z Włoch po maice przywieziono i tych też, co po ks. biskupie z herby jego569. W rezydencji knyszyńskiej przechowywano i sprzęty po Bonie i po bp. Janie z Książąt Litewskich.
Ważnym elementem wyposażenia dworca królewskiego była kolekcja arrasów, zdeponowana w zamku tykocińskim, co dokumentują spisy mienia tam przechowywanego, m.in. Spisek rzeczy, które dla pogrzebu ciała KJM sławnej pamięci zmarłego i dla koronacji nowo obranego z Tykocina są wzięteł570, Gobeliny rozwieszano przy okazji pobytów monarszych w Knyszynie. Po zakończonym pobycie Jakub Zaleski odwoził je do zamku tykocińskiego.
W 1553 r. podczas zaślubin władcy z trzecią żoną, Katarzyną Habsburżanką, córką cesarza, znalazła się zachowana w dużej części do dziś seria gobelinów ze scenami biblijnymi, sam król nazywał je Wiedeńskimi. Zresztą wkrótce młode małżeństwo musiało z Krakowa uciekać przed epidemią i przez kilka. miesięcy od 17 X 1553 do 8 II 1554 r. zamieszkiwało właśnie w Knyszynie. Czy wówczas rozwieszono ofiarowane przez teścia gobeliny
568 z serii Biblijnej, tego nie wiemy. Ale można sobie wyobrazić, że tak właśnie było. Bez wątpienia w Knyszynie zawieszane były w różnym czasie arrasy z serii: Romuli et Remi, Nabuchodonozor, Wiedeńskie i Juliusz Cezar571. Paradoksalnym jest fakt, że tkaniny dziś nazywane arrasami wawelskimi, nazwę taką zyskały dopiero po śmierci króla Zygmunta Augusta. Król, który w 1553 r. opuścił Kraków, po kilku latach w 1559 r. zjawił się tam raz ostatni, mieszkając na Wawelu od lutego do czerwca. Później nigdy tam żywy już nie wrócił. Jako, że inne serie tych tkanin obiciowych powstały ok. 1560 r., dlatego można twierdzić, że termin arrasy wawelskie jest mało
16 VIII 1564 r. król pisał do swego podskarbiego nadwornego, przebywającego wówczas w Knyszynie i dozorującego tam mienia monarszego, że przesyłany jest bella z niektórymi rzeczami, najpewniej gobelinami, które z Malborka wysłał do króla kasztelan gdański Jan Kostka przed 11 dniem miesiąca Iunia..., a iż tam tymi czasy powietrze panuje, przeto sam czas niemały one zatrzymawszy, za sie do was ku schowaniu posyłam, rozkazując abyście je od tego furmana przyjęli i potem tak opatrzyli i przesuszyli, jakoby im z czasem co nie szkodziło. A gdy to sami znacie, iż czas niemały jako je wysłano i częścią przez drogę, częścią też tym czasem je tam w polu chowali, przewietrzyć się mogli. Jednak przed się tak się z nimi obeść i z takim baczeniem one odwieczać potrzeba, jako obyczaj jest z rzeczami, które z miejsc dla powietrza podróżami posyłane bywają. A iż przy nich żadnego pisania nie mamy, przeto rozkazujemy wam, iż gdy je przesuszać będziecie, żebyście nam o wszytkim dali znać, dostatecznie. Inaczej abyście nie czynili, nie chcemy573.
Szczególnie dwie serie arrasów nadawały się do dekorowania wnętrz knyszyńskich — werdiury ze zwierzętami, gdy natura otaczała monarchę nie - tylko za oknami dworca, ale i we wnętrzu, oraz arrasy z groteskami. Wśród tych ostatnich były okazałe zasłony z inicjałami królewskimi i herbami państwowymi, służące podkreślaniu prestiżu rodowego i osobistego władcy oraz propagowaniu jego programu politycznego. Wyróżnia się tu arras z globusem, ukazujący inicjały SA, na tle bogatej kompozycji ornamentalnej, z wielorakimi symbolicznymi treściami. Prócz najbogatszych w dekorację arrasów, liczne były tkaniny meblowe oraz drobne fryzy, przeznaczone do przykrywania ław. Małe oponki służące wyposażeniu użytkowemu powta-
572 rzały w różnych wariantach najpiękniejsze fragmenty dekoracji groteskowej, są odbiciem i uzupełnieniem dużych tapiserii574,
W Knyszynie znajdowała się bez wątpienia część tzw. Librarii, księgozbioru królewskiego. Na 284 pozycje biblioteczne, aż 160 druków, czyli ponad połowę w 1928 r. stanowiły księgi przechowywane w Bibliotece Ordynacji Zamoyskich. Część z nich zaopatrzono w dedykacje, z których wynika, że ofiarował je u schyłku XVI w. Akademii Zamojskiej — Jan Zamoyski575, Wszedł w ich posiadanie pewnie w 1574 r., gdy dokonał zajazdu Knyszyna. Te właśnie woluminy nie objęła realizacja testamentu Zygmuntowego. Prócz druków przechowywano w Knyszynie i część rękopisów, które też zasiliły później Akademię Zamojską. W Bibliotece Ordynacji576 m.in. znajdowała się Biblia w języku czeskim z XV w., pisana na pergaminie z pięknymi iluminacjami. Inny rękopis — Historia Aleksandra Wielkiego króla macedońskiego o walkach w przekładzie z łaciny Leonarda z Bończy, obok wspomnianej Biblii, figurowały jeszcze w spisie ksiąg Zygmunta Starego z 1510 r577. Taką drogą do rąk hetmana Jana Zamoyskiego trafił też modlitewnik francuski 72.
Jan Zamoyski później po rozbiórce Domu Starego Wielkiego wzniósł przed 1602 r. kaplicę dworską: kaplica nowo przez JMP kanclerza i hetmana wielkiego pobudowana579. Może wzniesienie kaplicy wiązać należy z 1582 r., gdy w rezydencji królewskiej odbywały się długie dysputy Jana Zamoyskiego i towarzyszącego mu jezuity i kaznodziei hetmana Jana Herberta z kalwinem Janem Dulskim podskarbim nadwornym koronnym, którzy usiłowali przekonać nowożeńca, pragnącego poślubić katoliczkę, aby przyjął katolicyzm. Dulski nie mógł pogodzić się jednak z komunią pod jedną postacią
578 i w drodze ugody odłożono konwersję na później, a w 1582 r. ślub urządzono w knyszyńskim kościele katolickim, a może to była właśnie rzeczona kaplica 74.
Stare radziwiłłowskie założenie dworskie położone było po obu stronach gościńca. Naprzeciw rezydencji znajdowała się część gospodarcza. 18 X 1558 r. Piotr Chwalczewski sprawca zamków i dworów w WKL dając Knyszynowi okrąg ziemi na wygon wszystkiemu miastu, zgodnie z wolą króla Zygmunta Augusta, określił też granice nadania: okręg poczyna się od Jaskry, u młyna Mieszkowskiego, podle grobli, rowem okopanym, a tym rowem, aż do tego miejsca, gdzie wszedł tenże rów w rzekę Jaskrę, a za rzeką błonie ku miastu, a zwłaszcza, ku ul. Tykocińskiej placom i po morgi miesckie, ku młynowi, podle rowu, co idzie z sadzawki tej podle dworu. Wygon ten wówczas ciągnął się równolegle do gościńca, na obu brzegach rzeki Jaskranki — od siedlisk ul. Tykockiej, aż pod górę, zwaną dziś Królowej Bony 581. Z opisu granic raz jeszcze wynika lokalizacja dworca królewskiego przy obecnej ul. Białostockiej, bo z sadzawki tej podle dworu odprowadzano rowem wodę do Jaskranki.
Do 1558 r. obszar wygonu był własnością dworską, a nie miejską. Wygon miejski dla bydła znajdował się bowiem wcześniej pomiędzy miejskim polem zwanym Stoczek, a gościńcem. (Ten zajęto w 1558 r. pod budowę zachowanego do dziś kompleksu sadzawek i pod stajnie królewskie dla 500 koni). Do 1558 r. było to pastwisko dla bydła dworskiego. Chwalczewski urządzając rezydencję królewską w Knyszynie przeniósł dworską hodowlę bydła do nowo wybudowanego folwarku przy trakcie tykockim, kilka km za miasto. Stare zabudowania inwentarskie pozostały. Urządzono w nich stajnie dla koni królewskich. O jednym z budynków w 1564 r. pisano: przed tym dworem stajnia od miasta na kilkadziesiąt koni, w której stawają konie pana starościne582, którą od dworca oddzielał gościniec ””. (W 1. 70-tych XX w. mieszkaniec Knyszyna Franciszek Kruczała prowadząc inwestycje na swej posesji znajdującej się na miejscu stajni, odnalazł pozostałości drewnianego zbiornika wody do pojenia koni). Wygon dla bydła miejskiego, jak widać, w tym miejscu nie funkcjonował długo. Wkrótce odebrano go dla potrzeb580
583 stadniny królewskiej. W 1574 r. skarżyli się mieszczanie komisarzom królewskim, że wypusty ich stajniami KJM pozajmowano. Zygmunt August już wcześniej kazał staroście Stefanowi Bielawskiemu i rewizorowi ks. Adamowi Pilchowskiemu, aby wynagrodził tę krzywdę miasta, a po tym śmierć KIM zaszła, że im odmiany nie dano. Komisarze stwierdzili naocznie, że wypusty ich stajniami zastąpiono. 19 V 1574 r. dano mieszczanom za to wynagrodzenie: A tak obaczylichmy, że bez szkody KJM mogło im słusznie dać, czym by się im nagrodzić mogło, że przed miastem, a między dworem, [a] polem folwarku knyszyńskiego, gdzie przedtem ogrodnicy siedzieli, gdyż okrom tego jest folwarkowych pól dosyć, na których i ogrodników przesadzić mógł, a tego pola jest wł. 3, m. 8, pr. 12. Postanowienie ostateczne pozostawiono do decyzji króla. Zatwierdził to ostatecznie król Zygmunt III 15 I 1616 г. 584 W cytowanym liście rewizorskim dającym grunty zastępcze nie wspomina się o wygonie nadanym w 1558 r., ale o dworze, co świadczy, że nadal terytorium wygonu z 1558 r. pozostawało w używaniu dworskim.
Сноски
516 Ą. Guagnini Veronensis, Sarmatiae Europeae descriptio. Typis Matiae Virzbięta, Kraków 1578; Cyt. za: A. Gwagnin, Opisanie Polski czyli województwa, powiaty, prowincje, miasta i zamki co przedniejsze w Koronie, [w:] Z Kroniki Sarmacji Europejskiej, Kraków 1860, s. 26.
517 M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska, t. 3, s. 1328.
518 Taką tradycję utrwalił w swej rozpowszechnionej w maszynopisie pracy J. Antoniuk, Knyszyn, Dobrzyniewo-Knyszyn 1959 (zbiory С. Piaseckiej w Knyszynie), s. 15-16. Twierdził, że założenie rezydencjonalne powstać musiało w czasach posesji Bony, która według niego miała mieć jedną z głównych swych rezydencji.
519 M. Paździor, Dwór królewski wraz z folwarkiem. Studium historyczne, Warszawa 1963, Tenże, Knyszyn woj. białostockie, pow. Mońki. Studium historyczne dworu królewskiego wraz z folwarkiem, cz. II, Warszawa 1964 (maszynopisy PSOZ Białystok).
520 M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki” 1968, t. VIII, s. 359-395.
521 Informator Archeologiczny. Badania, Warszawa 1978, s. 274-275.
522 Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, wyd. F. Pułaski, „Biblioteka Ordynacji Krasińskich”, t. 23-29, Warszawa 1915, s. 103, nr 119. W kodeksie tym było 261 kart.
523 Później nazywano ten obszar polem na Nerestkach.
524 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263-266.
525 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 127-128.
526 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr К-11, К. 2.
527 АР Kraków, ZZG, nr 108, К. 324.
528 W. Markowski, Pierworys gruntów miasta Knyszyn w powiecie białostockim, województwie białostockiem położonego, scalonych na mocy orzeczenia Okręgowej Komisji Ziemskiej w Białymstoku z dn. 17 X 1930 r. Pomiaru na gruncie dokonał i pierworys niniejszy sporządził według południka magnetycznego w roku 1928 mierniczy przysięgły. Skala 1:4000, arkusze 1-14 (Wojewódzkie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych w Białymstoku Oddział w Mońkach). Rysunki tuszem na kartonie.
529 Miasto Knyszyn. 14 kopii planów z gruntów miasta Knyszyna [według stanu przed scaleniem w l. 1928-1930] wykonano w OPGiK Białystok w 1985 r. na podstawie pierworysów sporządzonych [przez W. Markiewicza] przy scalaniu gruntów na mocy orzeczenia OKZ w Białymstoku z dnia 17 X 1930 r. Skala 1:4000. Arkuszy — 14 (А, В, С, D, Е, Е, G, H, I, J, K, L, M, №. Rysunki tuszem na folii.
530 Miasto Knyszyn [część terenu zajętego przez parcele siedliskowe i ogrody miejskie nie objętego scalaniem 1928-1930 r.]. Kopię planu miasta Knyszyn wykonano w OPGiK - Białystok w 1985 r. na podstawie wstępnego planu pomiarowego m. Knyszyn z roku 1946. (ROSiOŚK Białystok, Zbiór kartograficzny).
531 Por. AP Białystok, Okręgowy Urząd Ziemski Białostocki, nr 96, k. 26.
532 AP Białystok, Grodzieńska Komisja Lustracyjna [dalej cyt. GKL], nr 36.
533 AP Białystok, Powiatowy Urząd Ziemski w Białymstoku, nr 54, k. 71. Również nieżyjący już Waldemar Malke mieszkaniec Knyszyna, właściciel domu przy ul. Biało- stockiej 63 twierdził, że łąki nad stawem młyńskim nazywano: Dworskie.
534 Por. AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, m.in. nr 5272 i 6140: przy odsprzedaży nieruchomości przy ul. Białostockiej, nr 349 zanotowano, że nieruchomości zakljucajuśćja v v prinadleżaśim grafom Krasinskim i sostojaśćom v većnom ćinsevom vladenii Irkovica i Chelfeca.
535 Por. ilustracje: Szkic sytuacyjny z 1799 r. podziałów własnościowych pomiędzy siedliskami miasta Knyszyna, a nowo uczynionymi działkami na miejscu rezydencji przy ul. Białostockiej i Starodwornej. AP Białystok, Kamera, nr 2702, k. 17, oraz: Plan gruntów miejskich m. Knyszyna z 1799 r., AP Białystok, Kamera, nr 2690 A.
536 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 267.
537 W 1983 r. w trakcie badań archeologicznych obserwowano układ warstw kulturowych w wykopie budowlanym na posesji przy ul. Białostockiej 41, czyli graniczącej z rezydencją, gdzie na głębokości 60 cm od powierzchni znajdowała się warstwa spalenizny, co łączyć można z pożarem zabudowań mieszczańskich w 1574 r.
538 15 V 1562 r. nazwana ul. Nowodworską - CPAHB, Е. 1809, op. 1, nr 1, К. 82.
539 HH. Karwowska, J. Maroszek, Sprawozdanie z badań acheologiczych w Knyszynie, przy ul. Białostockiej, na miejscu Dworca Królewskiego Zygmunta Augusta, Białystok 1984 (maszynopis Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku).
540 1, Maroszek, Knyszyński dworzec królewski, „Białostocczyzna” 1993, nr 3(31), s. 3-23.
541 MN Kraków, nr MN 110, s. 78v-83.
542 Król w 1568 r. nakazywał mieszczanom: w rynku i w ulicach miejskich kamieńmi brukować, nadto ratusz tego miasta w rynku swym nakładem zbudować, drogi też i granice około miasta wszelkie, w tymże gruncie miejskim położone i do tego miasta ściągające się swym kosztem oprawowa - powinni będą wiecznemi czasy - AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 200-203, nr 160, k. 220-223; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 42, s. 462, nr 43, s. 434-452. й
543 W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 261.
544 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 1393.
545 AGAD Warszawa, Księgi miasta Knyszyna, nr 1, k. 12v.
546 Przy połączeniu rzek Jaskranki i Wodziłówki do dnia dzisiejszego zachowały się wyniosłe i bardzo szerokie usypiska nazywane przez miejscową ludność Nowa Grobel, a nawet tradycja ustna łączyła ich wybudowanie z osobą króla, który udał się na wojnę i nie dokończył budowy nasypu. Może zaczęto realizować pomysł P. Chwalczewskiego. Dziś grobla nie jest zachowana na całej swej pierwotnej długości, ale jej pierwotny bieg ukazany został na mapie Textora-Sotzmana. Por. ilustrację Topographisch Militarische Karte... vom Teztor H. Ch.,... Herausgegeben von D. Е. Sotzman..., Berlin 1808. Skala 1:155 000 - AGAD Warszawa, Zb. kart., nr 479-1. Nazwa Nowa Grobla wzm. jest też w źródłach pisanych. Miał tam w 1819 r. ćwierć włóki kościół knyszyński — APRz Knyszyn, Wizyta kościoła par. knyszyńskiego i krypniańskiego 1829 r., k. 22v.
547 W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 265.
548 Bieg gościńca uległ w późniejszych czasach regulacjom, m.in. w 1819 r. Por. APRz Knyszyn, Wizyta kościoła par. knyszyńskiego i krypniańskiego 1829 r., k. 22v.
549 AGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 149, k. 50.
550 AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 200-203, nr 160, k. 220-223; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 42, s. 462, nr 43, s. 434-452.
551 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, k. 16v.
552 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 291 i 294.
553 Por. ilustrację: Próba rekonstrukcji układu pomieszczeń w „domu króla” w dworcu knyszyńskim w oprac. P. Gartkiewicza, M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki”, t. VIII, s. 375.
554 W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 291-292; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 133 i 164.
555 Ap Białystok, GKL, nr 36: Obśćij plan III Gasti knyśinskago imenja sostojaśćago u lennom vladenii grafa Krasinskago... sostavlennyj v 1862 godu, skala 1:21 000.
556 AGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 146 А, К. 1-lv.
557 W 1663 r. opisywano je tak: Wjeżdżając do dworu wrota wiązane, z tarcic, swoiste, z kunami dwiema na biegunach, forta przy nich, na zawiasach zelaznych. Nad tymi wrotami salka, z tarcic zapierzona, gontami kryta, bez połapu — BU Wilno, Е. 4, nr 34 291, k. 1. Z opisu tego wynika, że wrota nie były ustawione przy gościńcu, ale że umiejscowiono je od strony miasta.
558 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 70.
560 Tstniał jeszcze w 1663 i po opisaniu domu masztalerskiego zapisano: Po tejże ręce dwór stary, opadły, nadgniły, dranicami kryty, naprawy potrzebuje, zrujnowany cale. W tym domu sieniów 2, jedna bez drzwi, a do drugiej drzwi na zawiasach żelaznych, z hakami, komór 3, drzwi do żadnej nie masz, błon ani w izbach, ani w komorach żadnej nie masz. BU Wilno, Е. 4, nr 34 291.
561 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 293.
559 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 293.
562 AGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 146 A, К. 1-1v.
563 Por. ilustrację: Rekonstrukcja układu funkcjonalnego wraz z oznaczeniem wyposażenia pięciu głównych budynków mieszkalnych dworu królewskiego w Knyszynie w oparciu o inwentarz z 1564 r. w oprac. P. Gartkiewicza i M. Paździora - M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki”, t. VIII, s. 374.
564 Dawniej w AGAD Warszawa w ASK przechowywany był Inwentarz naczynia kuchennego, tak KJM zmarłego, jako KJM francuskiego, które było w schowaniu u p. Dominika kuchmistra KJM i za kluczem jego przy p. Walentym Grudzińskim podstolim КЛМ spisany wyliczał: Naczynie kuchenne króla zmarłego: sagany wielkie 2, półsagany 2, kotłów równych 9, kotłów wielkich niemieckich 2, kotłów małych średnich 2, małych tychże 2, niecki miedziane 2, misa miedziana 1, panew wielka bez rękojeści do ryb 1, panwi równych 2, panew mała 1, kielni wielkich 2, równych 2, deki do kotłów 3, deka do patelle 1, brotfanna 1, durszlak 1, panew bienczana 1, panew do szafranu z rękojeścią 1, rożen wielki 1, rożny mniejsze 2, sochy 2, koły żelazne 3, wilków 3, dynar 1, roszt że-lazny 1, tarka żelazna do sera 1, możdzież wielki 1, kij do możdzieża żelazny 1, topór do zarębowania 1, żufanów 3, łyżek 3, siekaczów 2, tesak 1, sito do korzenia 1, szale z gwichtem 1. Por. Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. III, s. 113.
565 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 291-292; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 133.
566 w. Chomętowski, Mażeriaty do dziejów..., op. cit., s. 293.
567 BU Wilno, Е. 4, nr 34 291, К. lv.
569 BAN Kórnik, nr 250, k. 48v-49.
570 AP Kraków, ZZG, nr 261, К. 922-927.
568 Por. Ś. Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro..., op. cit., t. I; A. Przezdziecki, Jagiellonki polskie, op. cit.
571 MN Kraków, Bibl. Czart., TN nr 80, s. 383-397; BAN Kórnik, nr 250, k. 109.
573 BAN Kórnik, nr 250, К. 29.
572 д. Gąsiorowski, ftineraria dwu ostatnich Jagiellonów, s. 269-271.
574 Sprawa arrasów, mimo rangi jaką posiadają dla kultury polskiej, wciąż nie doczekała się należytego przebadania. Wiadomo o liście króla wystosowanym w maju 1564 r. do Jana Kostki, kasztelana gdańskiego. Zygmunt August polecając kasztelanowi wypłacenie trzyletniego wynagrodzenia pozostającemu od dłuższego już czasu na usługach dworu flamandzkiemu tkaczowi arrasowemu Rodrygowi van der Moyen, zarządził jak najszybsze wysłanie tego mistrza do Brukseli, dla dopilnowania realizacji zamówionych tam opon. Por. Arrasy flamandzkie w Zamku Królewskim na Wawelu, Warszawa 1975, s. 59.
575 К. Hartleb, Biblioteka Zygmunta Augusta. Studium z dziejów królewskiego dworu, Lwów 1928, s. 139-177.
576 Po 1945 r. w Bibliotece Narodowej w Warszawie.
577 А. Kawecka-Gryczowa, Biblioteka Ostatniego Jagiellona. Pomnik kultury renesansowej, Wrocław 1988, s. 31.
579 BU Wilno, Е. 57, nr 40.
578 Е. Szandorska, Е. Karłowska-Kamzowa, Francuski modlitewnik Jana Zamoyskiego, Warszawa 1998, s. 19. Autorki domyślają się, że wśród dróg, którymi trafiła księga do rąk kanclerza należy widzieć kogoś m.in. z dworzan króla Zygmunta Augusta.
581 Przed komasacją w 1928 r. pastewnik liczył 260 ha, a ziemia magistracka 62 ha. Razem 322 ha stanowiły wspólnotę mieszczańską. Por. AP Białystok, Okręgowy Urząd Ziemski w Białymstoku, nr 96, k. 30.
582 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 295.
580 К. Lepszy, Dulski Jan, PSB, t. 5, s. 461.
583 AP Białystok, GKL, nr 36.
584 AP Białystok, Kapicjana, nr 34, s. 254-271.