Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 3 из 6): оригинал

Глава I. Земли между Неманом и Наревом в XIV - первой половине XVI века (часть 3 из 6). С. 65-93. Польский текст издания.

Dokument pergaminowy Piotra Tomickiego. bpa krakowskiego z 16 VI 1529 r., w którym powtarza dokument Zygmunta | z 4 1 1515 r., nadający Mikołajowi Mikołajewiczowi Radziwiłowi wojewodzie wileńskiemu dobra Goniądz i Rajgród w ziemi bielskiej, pozostałe po Michale Glińskim. AGAD WARSZAWA, Zb. dok. perg., nr 7550.

Również wcześniej niż Goniądz, w ręce Mikołaja Radziwiłła trafiła majętność Kalinówka, nadana mu przez Aleksandra Jagiellończyka. Dowiadujemy się o tym z Odgraniczenia sądowego dóbr Grodzieńskich i Bielskich nadanych przez króla Zygmunta I synowi jego królewiczowi Zygmuntowi Augustowi od dóbr raygrodzkich i Goniądzkich należących do Jana Radziwitta starosty żmudzkiego, uskutecznionym 1-4 XI 1536 r.'41, gdzie czytamy: Do-

141 Por. Odgraniczenie sądowe dóbr grodzieńskich i bielskich nadanych przez króla Zygmunta I synowi jego królewiczowi Zygmuntowi Augustowi od dóbr rajgrodzkich i goniądzkich należących do Jana Radziwiłła star. źmudzkiego, uskutecznione w r. 1536, „Athenaeum” 1842, od. II, t. 2, z. 1, s. 65-91.

bra zaś Kalinówka, które podług świadectwa tegoż starosty [żmudzkiego Jana Radziwitłaj, wydarte mu były, i w imieniu najjaśniejszego syna naszego zajęte, przeciwko prawom własności i dziedzictwa tegoż starosty, czego dowodził i dowiódł, złożeniem przed nami przywileju donacji, od najjaśniejszego niegdyś Aleksandra króla, brata naszego najukochańszegol139, ażeby też dobra Kalinówka podług tegoż przywileju, z opisanemi w nim granicami, temuż staroście wolnie oddane były, jako oddane być powinny, tak dla niego, jako i dla jego sukcesorów, na wieczne przez nich tychże dóbr trzymanie i posiadanie - jak o tem treść przywileju wspomina. Potwierdzenie aktu Aleksandrowego nadania Kalinówki uzyskał Jan Radziwiłł 13 VI 1536 г. 143

25 II 1518 r. w Augsburgu cesarz Maksymilian I nadał Mikołajowi Radziwiłłowi woj. wileńskiemu tytuł księcia na Goniądzu i Medelach'141. Mikołaj Radziwiłł woj. wileński pan na Goniądzu i Rajgrodzie przeprowadził w swoich dobrach rewolucyjne zmiany, zakładał nowe wsie, przebudowywał osadnictwo, komunikację, tworzył nową strukturę kościelną tego obszaru. Budował tu własne państwo, posiadające obok coraz to liczniejszych wsi dwa miasta — Goniądz i Rajgród. Radziwiłłowie mieli w swych dobrach nie tylko poddanych chłopów i mieszczan, ale także własną szlachtę, własne sądownictwo i własną hierarchię urzędniczą (np. koniuszy, skarbnik, marszałek).

Stolicą tego państewka prywatnego był Goniądz, w którym wznosił się nad Biebrzą wielki zamek z 4 wieżami. Tutaj rezydowali Radziwiłłowie ze swoją rodziną i tutaj mieścił się zarząd tego państewka. Znamy opisy zamku z 1571 i 1574 r. Pierwszy brzmiał: Zamek Goniądzki tuż u miasta, mało nie w mieście, przez przekop zarosty, k niemu most, a z niego przez wzwod na dobrych łańcuchach zawieszony, weście do baszty dębowej, starej, gliną oblepionej, a z niej we wrota, pod wieżą dębową, nachyloną na jedną stronę, do zamku wchodzą. W tem zamku mimo tę wieżę nad wroty, trzy jeszcze wieże są: jedna przeciwko tej wieży nad wroty, a dwie z boków przeciwko sobie. Owa wszytkie cztery jakoby na krzyż stoją. Ganki w zamku po obu stron, jedne na drugich, słupi podparte. Z tych ganków, komory grodnie gęsto podziałane. A przy wieży po lewej stronie sala wielka jest, wyzszej jeszcze niż wtóry ganek postawiona. Wyźrzenie ma na mazowiecką ziemię.

140 Wszytko staro obleciało. A ta wieża, która przeciwko wieży nad wroty, na drugiej stronie postawiona stoi, ma z obu stron podle siebie gmachy: Po prawej stronie tyłem do niej stanąwszy, jest sala, która w zamek patrzy, a dalej tej sale, izba niemała, 4 okna szklane w niej, w ołów robione. Z tej izby ganeczek do potrzebnej komórki. Przeciwko tej izby, komnata dobra, z komorką potrzebną i z kominem murowanym, dwie oknie szklane w niej, jedno w drzewo robione, a drugie połowicę w drzewo, a połowicę w ołów. Między tą izbą, a komnatą jest sień, komin murowany w niej, z małym przedstonkiem. Z sieni tej (w której też okno szklane w drzewo robione jest) w boku izdebka jest mała, dwie oknie w niej, w ołów robione, a z przedsionku, który jest przed komnatą, schodek idzie na dół do sionki, z której sionki izdebka jest, gdzie praczki mieszkały. Z niej komórka, którą niemal wszytek komin murowany zastąpił, bo tam chusty białe odwarywano. Z tejże izdebki, drugie drzwi są do grodnie, która podle izdebki jest. Przeciwko tej izdebce komora jest prosta, gliną oblepiona zewnątrz. Po lewej stronie zaś wieży, z ganku do sieni weście jest. Po prawej ręce wszedłszy w sień, izba wielka, w niej pięć okien w ołów robionych, jedno w niektórych nieco w drzewo przyczynku jest, cztery dobre, piąte stłuczone. Z tej izby komnatka z kominem jest, do połowice murowanym, w tej komnacie okna trzy w ołów robione, także z niejakiem przyczynkiem w drzewo, dalej potrzebna komórka. Przeciwko tej wielkiej izbie wyższej pomienionej izdebka jest, w niej 3 okna szklane, w ołów i w drzewo robione. Z tej izdebki komnata, z kominem murowanym, w niej też 3 okna w ołów robione. W tej komnacie, podle drzwi do potrzebnej komórki, schodek jest na dół do grodnie. A z tej grodnie wyście jest na ganek. W tejże grodni wzwodek jest gliną z onej strony zalepiony, gdzie czasu przygody, zniść z zamku może. Z komórki też zasię potrzebnej, która jest z tej pomienionej komnaty, wyście jest na ganek, a z boku weście w grodnią wielką pod wieżą, z której grodnie wyjście też jest na ganek. Item. W wieży tej, która na prawej ręce wszedszy w zamek stoi, kapliczka jest założenia Świętej Trójce, w niej trzy ołtarzyki, ale wszytko popsowano i kościelnych rzeczy nie masz namniej. Item. Na tem placu, który w pośrodku zamku jest, po lewej stronie dom jest poziemy, sień, a izba wielka, z kominem murowanem, 6 okien szklanych w ołów robionych w niej. A pod tem domem piwnica dobra, z kamienia murowana, w niej statkow: kłód dobrych, piwnych 10, czwiertka 1, baryłka 1, liej do piwa zlewania w beczki 1, beczka solna 1, beczek piwa 5, tych, z wierzchu pomienionych, 5 pełnych. A chleba bochnów 28. Przeciwko temu domowi kuchnia jest w zrąb urobiona, z kominem murowanem wielkim, a do tej kuchnie izdebeczka z sienką przystawiona jest, ale z kuchnie do niej nie chodzą. Musi obeść. W tem zamku stołów prostych jest 12, a ławek 11, okrom ław, co przy ścianach. Przy tem zamku przygrodek jest, oparkaniony w koło dylami, ale niedobrze. Tuż u przygrodku pod zamkiem nad rzeką dom jest czeladny, hrydnia, piec wielki przegrodzony, o dwóch czeluściach. Przeciwko hrydniej komora prosta, w pośrodku sień, dranicami wszytko pokryto. Dalej tego domu, od zamku odchodząc, stajnie dwie przeciwko sobie, w ciesi urobione, dranicami pokryte. W pierwszej stanie 22 konia, a we wtórej 43. Przeciwko tej wtórej stajni domek kowalski, sień, komin kowalski w niej. Z sieni hrydnia z komorą, dranicami wszytko pokryte. Dalej tej wtórej stajnie, dom dranicami pokryty, sień, a izba biała. W tem domu praczki mieszkały. I dalej idąc browar, w nim 2 kadzi, tok, koryto. Podle tego browaru dom, a izba biała dla miodu kiśnienia. Między tem browarem, a wtórą stajnią, za domem, gdzie praczki mieszkały jest ogród, który teraz jęczmieniem posiany jest142, Drugi opis zamku zamieszczony był w /nwentarzu imienia knyszyńskiego i goniądzkiego z 1574 r. Zamek był już wówczas stary, pokryty dachami gontowymi. Miał 4 wieże, 2 sale bez drzwi i bez błon. Między wieżami znajdowało się 89 horodni. W 17 horodniach były drzwi z wrzeciądzami i skoblami. W bramie znajdowały się podwójne drzwi, w niej usytuowany był również areszt — turma. Bramę poprzedzał most zwodzony na 2 łańcuchach żelaznych, z wrzeciądzem i kłódką. Po wejściu do zamku, po lewej stronie znajdował się parterowy dom, a w nim mała izdebka. Również po lewej stronie usytuowany był inny dom na horodniach, w którym były 2 izby z piecami polewanymi, 2 komnaty z kominami murowanymi, sień i 2 komórki potrzebne. Obok znajdował się kolejny dom na horodniach, w którym były 2 izby białe z piecami polewanymi, 1 komnata z kominem murowanym, 2 sionki, 2 komórki potrzebne. Pod tym domem na dole, między horodniami piekarnia, do której prowadziły murowane schody. Po lewej stronie od bramy, po wejściu na zamek na dole znajdowały się wielka izba biała z prostym nie polewanym piecem i sień, z której wchodziło się do piwnicy. Pod zamkiem nad Biebrzą usytuowane były 2 stajnie na 80 koni, przy nich dom z białą izbą i kominem prostym nie polewanym, 2 piekarnie, a przy nich komora i sień, browar z kominem, przy którym była izba biała z kominem prostym nie polewanym, sień 143. Kiedy zbudowano zamek nie wiemy. Z informacji o tym, że jest on już stary wnosić można, że wzniesiono go w czasie gdy Goniądz stał się własnością prywatną — Michała Glińskiego, bądź Mikołaja Radziwiłła, a więc w pierwszym dziesięcioleciu XVI w.

W mieście i dobrach Mikołaj Radziwiłł dokonał licznych fundacji kościelnych:

  • 20 IV 1511 r. mocą dokumentu wystawionego w Goniądzu ufundował nowy kościół we wsi radziwiłłowskiej Kalinówce na cześć NMP, św. Anny, św. Mikołaja i św. Leonarda Wyznawców i dał uposażenie plebanowi ks. Jakubowi Mayk z Thykiewki'144.
  • 4 V 1511 r. w Goniądzu Radziwiłł stwierdzał, że zbudował na Zamku Goniądzkim kaplicę pw. Trójcy, Bożej Rodzicielki Maryi i Świętych a kapłana przy tej świątyni uposażył w 2 wł. we wsi Szpakowo, wraz z mieszkającymi tam chłopami (wsi należącej wówczas do Węgrowskich). Ponadto miał on pobierać od mieszkańców miasta rocznie ogółem 7 dukatów w złocie lub monecie litewskiej oraz od okolicznej szlachty goniądzkiej dziesięcinę pieniężną w wysokości ogółem 33 gr. Od przedmieszczan goniądzkich miał otrzymywać 6 korców słodu, 8 korców mąki żytniej, 1 korzec mąki pszennej, a od bartników 4 rączki miodu. Kapłan miał obowiązek odprawić tygod- ' niowo 4 msze św., z czego м kaplicy zamkowej 3. W niedzielę odprawiać miał obowiązek mszę św. w intencji zbawienia i pomyślności rodziny fundatora, w piątek wotywa o Męce Pańskiej, w sobotę wotywę o NMP. Czwartą mszę św. kapelan kaplicy zamkowej miał odprawiać w intencji zmarłych przodków z rodziny fundatora, a msza ta miała być sprawowana w wybrany przez kapłana dzień tygodnia w kościele parafialnym '48.
  • 31 М 1519 r. M. Radziwiłł rozstrzygał skargę plebana z radziwiłłowskiej wsi Dolistowo ks. Stanisława Dąbrówki kanonika wileńskiego przeciwko szl. Mordaszowi dziedzicowi swoich dóbr własnych zwanych Brzozowa i ziem należących do wójtostwa w Zabielu i Jatwiezi należących do plebanii dolistowskiej. Świadkowali: Jan Radziwiłł syn Mikołaja, cześnik, Mikołaj Jundziło Raczkowicz marszałek WKL, Stanisław Luppo pleban w Rajgrodzie, Stanisław Ryczycki pleban w Dobrzyniewie, Jakub Kamieński faktor w Goniądzu, Stanisław Grzyb faktor radziwiłłowski w Daniszowie146,
  • 9 VI 1519 r. in Goniądz M. Radziwiłł w swych dobrach, w powiecie goniądzkim nadał uposażenie kościołowi dobrzyniewskiemu pw. Zwiastowania NMP, św. Józefa Oblubieńca, św. Marii Magdaleny. Otrzymał je

145 pleban w Dobrzyniewie ks. Stanisław Ryczycki z diecezji płockiej i jego następcy. Świadkami byli: Mikołaj Raczkowicz marszałek królewski w WK, Stanisław Dąbrówka kanonik wileński, pleban dolistowski, Jakub Kamieński faktor w Goniądzu i marszałek radziwiłłowski 150,

— 4 VII 1519 r. in Goniądz M. Radziwiłł nadał uposażenie kościołowi parafialnemu Narodzenia NMP w Rajgrodzie. Otrzymał je pleban rajgrodzki ks. Stanisław Luppo. Kanclerz zatwierdził dawne uposażenie tego kościoła w wieś Międzylesie. Świadkowali: ks. Stanisław Dąbrówka. magister sztuk, kanonik wileński, pleban dolistowski, Maciej z Krajny magister sztuk i medycyny, Jan Iwachno zarządca bielski, Jakub Kamieński star. goniądzki, Mordas star. rajgrodzki 161,

— 5 УН 1520 r. w Wilnie M. Radziwiłł stwierdzał, że zbudował przy szpitalu goniądzkim kościół pw. św. Ducha. Marek ze Skrzeszewa przełożony szpitala i kościoła otrzymał jako coroczne uposażenie z dworu i wsi Szpakowo: 3 kopy gr monety lit., 3 korce żyta, 2 korce słodu, 1 ćwierć grochu i 1 ćwierć bobu, wszystko według zwyczajowej miary goniądzkiej. W zamian miał odprawiać 3 msze tygodniowo149,

  • 5 VII 1520 r. w Wilnie M. Radziwiłł uposażył plebana knyszyńskiego w 6 wł. ziemi w Krypnie i 6 wł. w Długołęce, nadał mu dziesięcinę z dóbr własnych, bojarskich i wójtowskich, wolny mlew w swoich młynach i wolną od podatków karczmę. Kościół nowo wzniesiony dedykował Narodzeniu MB, św. Janowi Ewangeliście, św. Andrzejowi i św. Apolonii. Obecni byli świadkowie: ks. kanonik wileński St. Dąbrówka pleban dolistowski, kanonik miednicki Leonard Bersio bakałarz, pleban rosieński, Stanisław Sokolniński, ks. Stefan Mikołaj z Muśnik, kapelan nadworny radziwiłłowski 153,
  • 2 VII 1521 r. w Szpakowie pod Goniądzem M. Radziwiłł założył w Goniądzu i uposażył mansjonarię dla 6 kapłanów i 1 kleryka, pod wezwaniem NMP, w kaplicy zbudowanej z boku kościoła parafialnego. Fundacja miała być dziękczynnym wotum za pokonanie Moskali pod Orszą i nad Kropiwną które ponoć sprawie Królowej Nieba przypisywał151 54, Mansjonarze i kleryk zobowiązani zostali do codziennych, szczegółowo określonych na-147148

150 bożeństw, które powinni starać się spełniać osobiście. Kleryk powinien pomagać kapłanom w nabożeństwach oraz wykonywać posługi kościelne. Jako wynagrodzenie za śpiewy wójt goniądzki miał wypłacać kapłanom i klerykowi na Boże Narodzenie 40 kop gr lit. z czynszu wybieranego w mieście Goniądzu. Wójt knyszyński pobierający z 84 wł. kmiecych w Knyszynie po 5 gr od wł. powinien dawać mansjonarzom 7 kopi 25 gr na Narodzenie NMP, podobnie wójt z Długołęki pobierając po 5 gr z 84 wł. kmiecych dawać ma mansjonarzom 7 kop i 25 gr na Narodzenie NMP. Z otrzymanych pieniędzy każdemu kapłanowi należy się 8 kop i 10 gr, a klerykowi 5 1/2 kopy. Prócz czynszu pieniężnego wójt goniądzki powinien dawać 2 kamienie łoju (z łoju należnego właścicielowi miasta z jatek miejskich) na św. Marcina, na świece, wójt jatwieski ma dawać na św. Mikołaja (ze wsi Jatwieź, Sucha, Jaświły, Maciesze) 12 korców żyta miary goniądzkiej, 6 korców słodu, 3 beczki (solanki) grochu i 4 beczki bobu. Wójt knyszyński powinien dawać na św. Michała 3 1/2 korca żyta miary goniądzkiej, korzec i 3 ćwierci słodu, 3 beczki słodu pszennego, beczkę (solankę) grochu i ćwierć bobu. To samo na św. Michała ma dawać wójt z Długołęki. Na wyrób opłatków wójtowie z Jatwiezi, Knyszyna i Rajgrodu mają dawać po pół solanki szczupaków i pół solanki ryby zwyczajnej, każdy. Dzierżawca goniądzki ma dawać co roku 2 płoty drewna, jakie zwykł spławiać właścicielowi. Klucznicy mają wydawać księżom ze spichrzów właściciela miasta 2 beczki soli i 6 wieprzów tucznych. Zabrania się następcom naruszania nadanego funduszu. W гаzie niewykonania przez kogoś powyższego zapisu kapłani mogą pozwać o to przed sąd duchowny. Kapłani mieli pilnie odprawiać wszystkie msze, a ich przełożonym mianuje się kapłana kaplicy zamkowej Macieja z Malborka. Na przyszłość każdy przełożony kaplicy zamkowej ma być również starszym nad mansjonarzami. Na kapelana kaplicy zamkowej ma być wybierany dobry i zdolny kapłan, który powinien odprawiać Z mansjonarzami wszystkie msze i pilnować staranności ich wykonania 152,

Fundacjom kościelnym towarzyszyła intensywna akcja kolonizacyjna. Zakładanie nowych wsi na nowinach puszczańskich i przebudowa dawnych osad. Inwentarz włości goniądzkiej z 1571 r. wymieniał 3 folwarki: Wielki Dworzec, Szpakowo, Potoczyzna, a także wsie: Szaciły wł. 3, Smogorówka 18 1/2, Krzecze 11 1/2, Klewianka 25 1/2, Piwowary 12, Dziemidy 2, Szpakowo Stare 10, Szpakowo Wielkie 13, Dudki 7 1/2, Potoczyzna 16 1/2, Przytulanka 12, Rusaki 2, Konopki 4, Gińcze 1 1/2, Krasowo 9, Zaprudzie 1, Boguszewo 30 1/2, Zalesie 5 1/2, Trzcianne 30, Trzcianne Użobole 13, Dobarz Szczupie 2, Dobarz 55, Chojnowo szlachta 12, Romiejki 4 1/2, Kołodzież 17, Ciesze 10, Koleśniki 1 3/4, Ginie 1 1/2, Hornostaje 19 1/2, Oliszki 2, Dzieszki 2 — razem 355 1/4 wł. (ok. 5862 ha). Jednak wymienione wsie nie obrazują akcji kolonizacyjnej z lat 1509-1521, a jedynie starsze osadnictwo, może w niektórych wsiach tylko przeorganizowane przez Mikołaja Radziwiłła. Niemal całość nowego osadnictwa znajdowała się bowiem poza Nereślą i dała podstawę dobrom knyszyńskim Zygmunta Augusta. Jej pełnego kształtu nie znamy, bo uległa ona daleko idącej reorganizacji, prowadzonej głównie w 1538 r. przez Aleksandra Chodkiewicza z polecenia królowej Bony i Piotra Chwalczewskiego (1553-1564) z polecenia króla Zygmunta A ugusta.

Państwo goniądzko-rajgrodzkie posiadało szeroką autonomię. W 1517 r. Zygmunt I król polski uwolnił Mikołaja Radziwiłła woj. wileńskiego, jego żonę i ich prawne potomstwo, wraz ze wszystkimi mieszkańcami dóbr Rajgrodu, Goniądza i Waniewa i wszystkich włości, które posiadali lub które nabędą, bez wzglądu na stan tych mieszkańców od podległości sądom ziemskim, starostów, kasztelanów i wojewodów. Ponadto uwolnił ich od władzy wszelkich urzędników dworskich jak i ziemskich. Otrzymali oni też zwolnienie od wszelkich opłat pieniężnych i naturalnych, wszelkich ciężarów i obowiązków. Mieszkańcy tych dóbr uwolnieni zostali od służby wojskowej w powiatowych chorągwiach. Do posyłania zaś pocztów lub do płacenia wojennych podatków król miał ich wzywać osobiście lub przez hetmanów. Mogli być powoływani jedynie przed sąd króla lub komisarzy przez monarchę wyznaczonych153 156.

Szlachta otrzymywała tam majątki z obowiązkiem służby wojskowej. Dobra nadawane szlachcie były dość różnej wielkości, np. doktor Maciej z Krajny zwany Lis miał koło Turośni Kościelnej 33 1/2 wł154. Jakub Kamieński posiadał 20 wł., Stanisław Sławski miał 40 wł155. Na sprzedaż lub zamianę dóbr ziemskich przez szlachtę zamieszkałą w państwie goniądzko-rajgrodzkim wyrażali zgodę Radziwiłłowie. Tak było w przypadku, gdy Jan Iwachno, faktor Radziwiłłów w Bielsku, za zgodą Mikołaja Mikołajewicza Radziwiłła nabył od Stanisława Sikory vel Sikorskiego należącą do niego część Sikor. Inny szlachcic Mikołaj Pęski otrzymał Głęboki Stok, liczący 12 wł., a nadanie było dzieciom i potomkom jego. Radziwiłł zastrzegł sobie, że Pęski ma z tego majątku służyć po tomu kak i zemjane ganjażskaje nam slużat so svoich imenji156. Ponadto Pęski posiadał Mierki, Ramotki, Mieszkuje157. Część majątków otrzymała szlachta jako nadziały wójtowskie, m.in. Józef Bajko nobilis subditis Mikołaja Radziwiłła otrzymał od niego wójtostwo długołęckie!e1,

Już 25 IX 1513 r. król Zygmunt I oznajmiał, że skarżyli się do niego ziemianie goniądzcy Mikołaja Mikołajewicza Radziwiłła woj. wileńskiego, kanclerza, że ten trzymał ich w swojej władzy na mocy przywileju hospodarskiego 159. Kolejną skargę do króla szlachta goniądzka skierowała po śmierci potężnego kanclerza (ten zmarł prawdopodobnie w 1522 r.) 160, 6 XII 1522 r. król Zygmunt I polecał spadkobiercom: Mikołajowi Radziwiłłowi bpowi żmudzkiemu, Elżbiecie, wdowie po woj. wileńskim i kanclerzu oraz J anowi namiestniku uszpolskim i penianiańskim oraz Stanisławowi, ze względu na skargę ziemian goniądzkich, aby nie czynili krzywd swym ziemianom-poddanym. Skarga dotyczyła bezprawnego zmuszania tej szlachty przez zmarłego Mikołaja Radziwiłła do niezwyczajnych służb, opłat pieniężnych i uczestnictwa w łowach, gdyż neboźcik p. Mikołaj, voevoda vilenskij, kazał im sobie służiti i v służby neobycajnyi ich povernul, zolotyi i penjazi s nich nevinne bral i v lovy dej im samim i ljudem ich choditi kazał, i inyj mnogii krivdy i otiski im i ljudem ich pocal był i prave ich znevolil, jako prostych ljudej194. Odmawiając tego szlachta goniądzka powoływała się na wcześniejszy dokument określający wymiar służb. W 1524 r. król odroczył termin sprawy sądowej w tej kwestii162, Skarga szlachty zwróciła uwagę królowej Bony na możliwość rewindykacji do domeny monarszej włości radziwiłłowskiej.

W 1529 r. szlachta goniądzka ponowiła sprawę swego poddaństwa przed sądem królewskim. 19 października tego roku zapadł wyrok, wyzwalający spod jurysdykcji i ucisku Radziwiłłów, przywracając wolność tym, którzy wywiedli swe szlachectwo, przywracając im przywileje i wolności, służące innej szlachcie WKL: cała szlachta goniądzka, którzykolwiek albo przywileje przodków naszych mają albo mieli, ale im je odebrano, albo szlachectwa swego przed nami według rozkazania naszego dowiodą przy pospolitym przywileju ziemskim, a przy tej sposobności i wolności, przy której inna szlachta,158

161 poddani nasi są, zostawiamy i od mocy i rozkazania panów wojewodziców uwalniami teraz i na potem... Dokument królewski wymieniał szlachtę goniądzką i rajgrodzką163 Zygmunt i Leonard Niewiarowscy 164, Bogdan, Łukasz i Sak z Krassowa, z jednego domu i rodziny165 Jan Kołak z braćmi, podobnie z jednej rodziny 166, Piotr Moniuszko 170, Wiszowaci, ze wsi Wiszowate!”1, Pisańscy!7?, Wasko, dubothok Schimonowicz 170,167168

169 Rutkowscy17,

Szelistowski,

Pomian z braćmi Białosuknieńskiemi!75 Marek Ołdak 171,

Toczyłowski 177 z bratem,

Mroczek 178 z krewnymi swymi i z braćmi z Boguszek 172 i Kamionki 180, Chojnowski 181,

Kuleszowic 182,

Milewscy 183,

Chonkowscy 184,

Maciej Michałkowicz syn niegdyś Michała 177,173174175

176 Bajkowie 186,

Wroczeńscy 187, Zielepuszyna!88 i Sławski 182 Dziękońscy 190,

Jan Źrzobek!9!,

Wojciech Reszka!9?,

Tomasz Kukowski,181178179180183184

185 Mikołaj Pęski 19,

Pieńczykowscy 195,

Sobieszkowie 196,

Świerzbieńscy 197,

Magnuszowie 198,

Zkubidziowie, wszyscy ze swymi braćmi,

Stanisław [Dąbrówka] Wilamowski, kanonik wileński 192, Andrzej Wilamowski, brat Stanisława, kanonika,

Karp Jesipowicz 200,187190186188189191

193 Jan Sławski?01,

Grzegorz Tarussa???.

4 VIII 1522 r. Zygmunt I wydał wyrok w sprawie podziału dóbr pozostałych po śmierci Mikołaja Mikołajewicza Radziwiłła woj. wileńskiego i kanclerza wielkiego WKL pomiędzy 4 spadkobierców: trzech synów Mikołaja — Jana Radziwiłła podczaszego litewskiego, starostę żmudzkiego i bielskiego, Mikołaja Radziwiłła bpa żmudzkiego i Stanisława oraz wdowę Elżbietę Sakowiczównę. 4 XII 1524 r. Zygmunt I król polski wezwał spadkobierców po Mikołaju Mikołajewiczu Radziwiille, aby zebrali się w Goniądzu na Boże Narodzenie 1525 r. i dokonali podziału spadku. Ostateczny podział spadku po Mikołaju Mikołajewiczu Radziwille dokonano na Boże Narodzenie 1526 r. 196 Długotrwały brak rodzinnej zgody co do podziału schedy był pewnie wybiegiem, bo nie zezwalał Zygmuntowi I i jego małżonce Bonie na wszczęcie postępowania o odebranie części latyfundium.194

195 Radziwiłłowski inwentarz majętności goniądzkiej, rajgrodzkiej, knyszyńskiej i waniewskiej, spisany w 1522 r., przedstawiał stan własności przed procesem z Boną, zawierał podział na 4 części spadkobierców Mikołaja Radziwiłła 197;

I. część Zamek Goniądz miasto Goniądz wraz z mieszczanami Okolnymi:

wł. 108 (płat 1 zł od wł.),

Z tego mansjonarzom i kaplicznikom idzie 80 zł, Wójtowi goniądzkiemu 10 zł, Na zamek zostaje 36 zł, 37 gr, ogrodów 112 (płat 3 gr od 1 ogrodu), 5 kop 36 gr idzie na zamek,

wójt goniądzki 3 wł., wójtostwo kalinowskie 152 wł.198,

wójt kalinowski 15 wł., wójtostwo moniuszkowskie 67 1/2 wł.,

wójt moniuszkowski, Moniuszko wł. 10,

służebnicy 14 1/2 wł.,

razem 362 1/2 wł., wójtowskich 25 wł.= 388 1/2 wł.

II. część Rajgród miasto, płacą 6 kop i 1 1/2 gr, służb 13, wł. 11, służą codziennie, nie płacą czynszu, dają 11 beczek owsa, wójtostwo woźnawiejskie, wł. osiadłych 8, dają kapłanowi rocznie 20 gr, wł. pustych 9, płacą za 4 wł., wójt Źrzobek nowo osadził 19 wł., wójt Rudkowski nowo osadził 8 ludzi, w sumie za 27 wł. policzono jak za 10 wł., bo ma być płat i służba od tych ludzi według zwyczaju pruskiego, Szpakowo dwór, z gruntami folwarcznymi, wł. osiadłych 24, z wł. po 1/2 kopy, uczyni 16 zł 8 gr, wójtostwo zabielskie, wł. osiadłych 76, wójt Karp 9 wł.199, wójtostwo dolistowskie, wł. osiadłych 47, wójt Zielepucha 8 wł., wójtostwo grodziskie, wł. osiadłych 103, wójt 13 wł.,

razem: (w 3 wójtostwach pustych wł. 210, bez płatu), gotowizny 282 zł, z miasta 6 kop 10 gr, wójtowskich 31 1/2 wł., razem: wł. do Rajgrodu 313 1/2 wł., młynów 2: jeden o 3 kołach, a w Dolistowie młyn o 4 kołach, młyn w Smogorówce o 2 kołach, młyn w Jatwiezi o 1 kole.

Ш. część Zamek Knyszyn Zamek Knyszyn z wójtostwem 87 wł.200, wójt [Iwan] Kurzeniecki, wł. 10, wójtostwo Mikołaja Pęskiego, krajczego radziwiłłowskiego, wójt Mikołaj Pęski 9 wł., solennickie osiadłe, wł. 7, pustych 5 3/4 wł.,

razem gotowizny z 248 wł., z których płacą czynsz, z rud — 16 kop gr, wójtowskich 29 3/4 wł., Suma w tej części 277 wŁ., tj. z osiadłymi, pustymi, służebnymi, wójtowskimi. Młyny: ‚ młyn Mieszkowski [na Nereśli],. młyn drugi na tejże rzece, niżej, o 1 kole, ‚ na innej rzece zwanej Jaskra teraz budowany jest młyn,. na tejże rzece Jaskrze, o 1 kole,. na łodziach u Mikołaja, rudnika, o 1 kole. IV. część Waniewska

wł. osiadłych 85, wł. służebnych, osiadłych 7, wł. pustych 18, wójt waniewski, pszczółczyński i jakowski (jeńkowski?) 11 wŁ., dwór Turośń, z ornymi folwarcznymi 10 wł., folwarczna ziemia w Waniewie, Bokiny 201 — wł. 15, służebnicy wł. 4, dwa wójtostwa Dobrzyniewskich 93 1 /2 wł., pustych 23 1/2 wł., wójtowskich wł. 20, wójtostwo boguszowskie 49 wł.,

razem w części waniewskiej 301 wł., Doktora Lisa 33 1/2 wł., słudzy putni 11 wł.,

płat (bez Doktora Lisa) 386 zł, z miasteczka Waniewa 5 kop 50 gr, Myto Boguszowskie — 10 kop gr”, Młyn na rzece Supraśli należący do Waniewa203,

202 Jednym z ostatnich faktów świadczących o swobodnym korzystaniu przez spadkobierców Mikołaja Radziwiłła z zakwestionowanych później obszarów był akt pochodzący z 21 VIII 1527 r. Wówczas to Zygmunt I pozwolił Janowi Mikołajewiczowi Radziwiłłowi podczaszemu nadwornemu, dzierżawcy wasiliskiemu i markowskiemu (zm. 1542 r.) założyć w puszczy należącej do jego dóbr rajgrodzkich, karczmę na rzece Netcie, przy wielkiej drodze, która idzie z Grodna do Prawdziszek204, Karczmę usytuowano na lewym brzegu Netty. Jako że rzeka była graniczną pomiędzy Podlasiem a Grodzieńszczyzną, zwraca uwagę fakt, że usytuowano ją już na lewym, grodzieńskim brzegu Netty, a nie prawym, należącym do dóbr goniądzko-rajgrodzkich.

Mapa dóbr goniądzkich, w dawnych i nowych granicach, zap. z 1529 r., 79,2 x 62,5 cm, skala ok. 1:65 000. BU Wilno, F. 23, nr 132.

Limites_ Gonyandz[ensis]. Mapa południowego odcinka granicy dóbr knyszyńskich, ok. 1536 r., 43,6 x 32 cm, skala ok. 1:33 000-50 000. BU Wiino, F. 23, nr 134.

Wobec zagrożenia swej własności Jan Radziwiłł starał się zapobiec konfiskacie poprzez uzyskanie potwierdzenia aktów nadawczych z 1 I 1509, 25 IX 1513212 i 4 I 1515 r. Zachowały się do naszych czasów oryginalne, pergaminowe widymaty tych dokumentów wystawione przez Krzysztofa Szydłowieckiego kanclerza wielkiego koronnego (Nowy Korczyn, 14 VI 1529 г.) 213, Piotra Tomickiego bpa krakowskiego, podkanclerzego koronnego (Kraków, 16 VI 1529 r.)?! oraz Jana Łaskiego prymasa i arcybiskupa gnieźnieńskiego (Łowicz, 25 VI 1529 r.)208. Jan Radziwiłł usiłował nadal gospoda-

rzyć w obrębie swych dóbr. Jeszcze 21 I 1532 r. w Markowie Jan Radziwiłł205206

207 podczaszy WKL, star. kowieński oraz dzierżawca Markowa oraz Wasiliszek upoważnił swego sługę Macieja Srebrowskiego, aby wymierzył 200 wł. kmiecych we wsi Brzozowa nad rzeką Brzozówką, w pow. rajgrodzkim. Radziwiłł dokładnie określił granice wsi. Maciej Srebrowski w zamian za to otrzymał wójtostwo w Brzozowej, a właściciel dokładnie wymienił uprawnienia i obowiązki wójta oraz kmieci209,

Tymczasem inny ze spadkobierców, bp żmudzki Mikołaj Radziwiłł, by zażegnać konflikt z Boną i dworem królewskim — 18 XII 1528 r. darował młodziutkiemu, zaledwie ośmioletniemu królowi Zygmuntowi Augustowi dobra Knyszyn, Długołękę i Krypno210. Bp Mikołaj Radziwiłł zmarł wkrótce ро 3 XI 211, 23 II 1530 r. biskup już nie żył, bo król Zygmunt Stary pisał list do namiestnika dóbr goniądzkich Stanisława Radziwiłła, że wystawił dokument dotyczący przejęcia dóbr knyszyńskich: List do wsich zemjan powetu belskogo, aby vsi zbrojno pospol z dvoreninom gospodarskim echali dlja vjzatja do тив gospodarskich imenja Knyśina od knjazja Mikolaja Radywila bpa żomojtskogo КЛМ zapisanonogo212. Odbyło się to mimo zbrojnego oporu stawianego przez brata Radziwiłła — Stanisława 220, Król pisał: бий belskomu p. Iurju Raćku i vsim zemjanom povetu belskogo: Śto nebościk knjaz Mikolai, bp żomośskii, buduci о dobrom rozume i zdorowii, zapisał nam i synu nasomu koroliu polskomu i velikomu kniaziu litovskomu Avgustu ego milosti imenja svoi u Ganjazi - Кпуёт so vsimi sely i dvory, k nemu prislugajucimi. Как го my tych ćasov po żyvote ego posylali tam dvorjanina Ivana Kuncovica, berući tye imene k naśim rukam gospodarkim i każuci ich дай ot nas derżati staroste beresteiskomu, marsalku naśomu, p. Aleksandru [Chodkevicu]. Ino voevod[ić] vilenskii p. Stanislav Mikolaiević, ne majući k tomu żadnoe prićiny, a vedajući, toe zapisane brata svoego, vcinil protiv nas, gosudarja, takovuju smelost: tye imenja naśi kazal osesti slugam z ruśnicami

213 i z insimi bronjami, i tych imenei tomu postupiti ne kazal, i nad to slużebnika nebośćyka knjazja, biskupego [Mikolaja Radivila], na imja Kosteśu, kotoryi za vystup svoi vpal byl v merzjaćku naśu, łye ego slugi u togo dvorjanina naśogo... i toe imene Knyśin so vsimi sely i dvory, k nemu prislugajucymi, kazali esmo, mocno z ruk ego vynemścy, i dati ich derżati p. Aleksandru, staroste beresteiskomu, vodle pervoe той i roskazanja naśogo.

A pro to aby ty sam, p. Raćko, i vy, zemjane, so vsim робот tym, kak maete nam slużyti, vodle popisu zemskogo, konno z zbroino tam s tym dvoraninom nasim echali i tye imene Knyśin so vsimi сей i dvory, mocno vzemsy, i p. staroste beresteiskomu podali, i tych slug ego ottol vyslali. Bo my do p. Stanislava [Radzivilla] i do namestnikov ego pisali, aż by on tych imenei nam sja postupil i slug tam svoich ne derżal; pakli ż by on 1 cerez to togo vcinići ne chotel, i vy by togo ego namestnika i vsich sług mocno za gorla ich poimali dali ich v kazn паёи zamku паводо belskogo. My budem vedati, sto z дот ich każem cyniti. Estli 2 by este s tym dvorjaninom naśim tam echati ne choteli, togdy vedaite pevno, że każem vas za to karati, 6000 i do smerti budete żalovati. Podobne listy otrzymali: Stanisław Radziwiłł wojewodzic wileński, sprzeciwiający się przejęciu Knyszyna przez króla i jego namiestnik 214,

24 V 1536 r. Zygmunt I pisał: Co się tyczy dóbr Knyszyna z innemi przyległościami, darowanych najjaśniejszemu synowi naszemu przez wielebnego niegdyś Mikołaja Radziwiłła bpa miednickiego, brata rzeczonego starosty [żmudzkiego Jana Radziwiłła - J. M.], którą to donacją tenże starosta zwalić usiłując, mienił: iż ona prawnie miejsca mieć nie mogła, dlatego, że on sam z tymże biskupem i drugim bratem swoim uczynili kontrakt i umowę, której potwierdzenie u nas uzyskali, na ten cel, iż żaden z tychże braci, majątku swego komu bądź kolwiek obcemu oddać, albo zapisać nie powinien i nie może, a to pod pewną karą w lejże transakcji wyrażoną. Na to prokurator najjaśniejszego syna naszego [Jakub Uchański — J. M.] odpowiedział, iż takowa transakcja nie rozciąga się na monarchę swego, któremu którychkolwiek z poddanych jego mocen jest, podług praw i zwyczajów WKL zapisać te wszystkie dobra, które ojciec jego, lub inny jako przodek dostał w donacji od monarchy. Król ostatecznie zawyrokował: Na tych więc i innych dowodach stron obu przed nami złożonych opierając się, mówimy i stanowimy, że wyż rzeczona donacja dóbr Knyszyna z przyległościami, we wszystkich punktach i warunkach, w powyższej transakcji zawartych, zgodna była i jest z prawem i rozsądkiem, i że dostatecznie i prawnie jest uczyniona. Przy której utrzymujemy na zawsze najjaśniejszego syna naszego.

Wskutek groźby pospolitego ruszenia szlachty ziemi bielskiej przeciwko Stanisławowi Radziwiłłowi doszło do przejęcia dworu w Knyszynie przez wyznaczonego przez Bonę dzierżawcę królewskiego — Aleksandra Chodkiewicza. Ten 30 XII 1533 r. przemieszkiwał w dworze knyszyńskim, skąd wystawił dokument dla zakonników z Supraśla215. 1-4 XI 1536 r. nastąpiło ostateczne odgraniczenie dóbr goniądzkich od knyszyńskich 23. Granica odtąd biegła od Prus, gdzie usypano dwa kopce przez środek Kamiennego Lochu, przez las do Szelistowskiej Bieli i stąd do rzeki Solistówki, tą rzeką do stawu i przez wieś Szelistówkę (dziś Źrobki), dalej rzeką Solistówką przez jez. Dręstwo i rzeką Jegrznią do Biebrzy, dalej wzdłuż rzeki Nereśli 217.

Odebranie części dóbr radziwiłłowskich zapoczątkowało akcję budowy kompleksu własnych dóbr króla i umożliwiało rozpoczęcie budowy nowego centrum rezydencjonalnego na pograniczu Litwy i Korony w Knyszynie.

4. Tykocin Gasztołdów

Kariera Tykocina również opierała się m.in. na fakcie, że miał strzec drogi do Wodziłówki i kontrolować osoby tędy podążające do Grodna. Jan Gasztołd już w 1426 r. pełnił urząd marszałka dworu wielkoksiążęcego Witolda218 225, Nadanie mu Tykocina 13 II 1433 r. wiązało się jednak nie z czasami panowania wielkiego księcia Witolda (w jego rękach Tykocin pozostawał w l. 1425-1430), a dopiero z księciem Zygmuntem Kiejstutowiczem. Władysław Semkowicz wyliczając rodowód Gasztołdów pisał o Wojciechu, synu Jana Gasztołda, który będąc w r. 1443 marszałkiem nadwornym Kazimierza,

216 uratował go przed zamachem uplanowanym na łowach pod Trokami przez Michała. Zygmuntowicza, zawiadamiając o tym zawczasu swego ojca?26.

Kronikarz Maciej Stryjkowski opisał lojalność jaką okazał Gasztołd przy wstępowaniu na tron wielkoksiążęcy Kazimierza Jagiellończyka w 1440 r. Wówczas to Jerzy Nasuta star. drohicki i mielnicki zaraz z tymi zamki, z Drohiczynem i z Mielnikiem Podlasze Michajło Zygmuntowemu synu do Mazowsza poddał się. Usłyszawszy o tym Kazimierz z pany radami litewskimi, tegoż czasu odprawili z wojskiem Jana СазгоНа, któremu przy podniesieniu na Księstwo Kazimierza poruczyli, aby u niego był ochmistrzem, gdyż jeszcze był młody natenczas. A tak Jan Gasztołt dobywszy do Księstwa Litewskiego po staremu przywrócił, a Jurij Nasuta uciekł do Mazowsza, gdyż był rodem Mazowszanin. I przyjechał Gasztołt z wielkim triumfem wielkiego księcia Kazimierza... Wynagradzając zasługi Gasztołda Kazimierz Jagiellończyk odbywając sąd o zabicie Żygmunta Kiejstutowicza, odebrał województwo trockie Lelusowi i uczynił woj. trockim Jana Gasztołda (1440-1443). Lojalność Gasztołda wobec kilkunastoletniego Kazimierza Jagiellończyka polegała w tym momencie na tym, że traciłby on zajęte przez Mazowszan dobra tykocińskie - walczył więc przede wszystkim o swoje. W 1443 r. Gasztołd został z kolei woj. wileńskim. Przed schyłkiem życia znalazł się w obozie przeciwnym królowi, zm. w 1458 r220.

Powiat Tykocin, podobnie jak Goniądz, położony był na terenie stanowiącym pierwotnie własność mazowiecką. Analiza słów dokumentu rozgraniczającego Litwę z Mazowszem z 1358 r. wskazuje, że tereny, które przynależały później do zamku tykocińskiego ograniczały od wschodu rzeki: Sokołdka — Supraśl i Narew, a ciągnęła się ta granica aż do Newothniczavscze, czyli do ujścia Niewodnicy. Wymieniane w tym akcie Thargowisko można — jak wyżej napisano — łączyć z Dolistowem, położonym na wprost ujścia rzeki Netty do Biebrzy, gdzie Krzyżacy pewnie zbudowali zamek Metenburg.

Drugą miejscowością wymienianą w akcie z 1358 r., z lokalizacją której borykają się historycy jest Popelowosedlisko, do którego docierała granica wzdłuż Supraśli, a od tego miejsca biegła dalej w górę rzeki Narwi (tej

219 ostatniej rzeki rozgraniczenie wcale nie wspominało). Jedyną poprawną lokalizacją Popielowego Siedliska jest Złotoria 221,

Iwan Łuczynic, który relacjonował Aleksandrowi Chodkiewiczowi w 1536 r. zeznania świadków doniósł: To est peći smoljany. Vskazali mi też osoćniki peći smoljany, śto v puści Belskoj smoleny... Cetvertaja peć na rece Borsukovce, meścanin lomzżenskij staryj Palikovskij derżal i lucinu k toj peći bral po reku Narov, a po Suprjaslu; on też v toj puści podle Narvy i Suprasly i mast robil, i k Narvi i Suprasle rece i К beregu jak smolu, tak tot mast vozil. I teper taja doroga znati, kudy mast vożon К Narvi, zovut jej Palikovskogo doroga. I perevoz na tojże rece Narvi także zovut Palikovskogo i syn jego tepereśnij Palikovskij to pametajet dej, i valcyś i pobereżnoe do Belska nośival222. Trwałość sytemu gospodarowania jest, jak się okazuje, ogromna. Fakt, że Mazowszanin Polikowski (poprawnie Polkowski) jeszcze w 1536 r. kontynuował wyrabianie popiołu, smoły i masztów w tej części puszczy jest dowodem na to, że obszar ten niegdyś należał do Mazowsza.

W 1557 r. star. bartny i gajewnik knyszyński twierdził, że: poddany Popielewicz z sioła Złotoryi starostwa tykocińskiego dawał miodu pół rączki, ale tego roku nie dał i nie daje, dlatego iż ta barć i dań do Tykocina odjęta223, Pośrednio poświadczają fakt, że Popielowe Siedlisko to Złotoria, nazwy ostępów puszczańskich sąsiadujących z Borsukówką. Las Popielewski, którego jest wł. 14, które JKM raczył rozkazać w pokoju zostawić dla drew — tak podawał inwentarz starostwa knyszyńskiego z 1561 r. W innym miejscu pisze się tam o ostępie Popielewo: na rzece Kobylance, przy ostupie, który zowią Zwierzyniec Popielów chciałby [dzierżawca Piotr Chwalczewski -J.M.] zbudować staw, który powiada, musiałby kosztować kop 100. A na ty rzeczy potrzeba jest nauki KJM224, Nieco wcześniej Revizja puść i perechodov zverinnych v byvśem Velikom Knjażestve Litovskom, s prisovokupleniem gramot i privilegij na vchody о puści i na zemli, sostavlennaja starostoju mstibogovskim С. В. Volovicem v 1559 godu, opisywała tak: Ostup Popelev, kotoryj ućynen na Zverinec JKM. Kotoryj ostup tyje sela vyśe opisanye novo posażenye krugom oseli...: Chraboly, Borsukovka, Kozopatry, Ruda a Kobylanka225. Droga Polkowskiego (vel Polikowskiego) wiodła z puszczańskiego ostępu Popielewo do miejsca, gdzie łączyły się ze sobą Supraśl i Narew, tam w pocz. XVI w. funkcjonował przewóz i znajdowała się najprawdopodobniej osada, w której zamieszkiwali kupcy i przetwórcy drzewni, czyli Popielowe Siedlisko. Dokładnie w tym miejscu usytuowana jest dziś wieś Złotoria. Kronikarz krzyżacki Wigand z Marburga pisał o księciu Januszu I: Dux Masoviae volens dilitare terminos suos contra ordinem novam, erezit domum vulgaliter Sloterie dictam ad ripam Are. Bez wątpienia mowa tu o Złotorii nad Narwią. Musiało to nastąpić w momencie, gdy Krzyżacy wzięli w zastaw ziemię wiską z powiatem goniądzkim, a powiat tykociński pozostał przy Mazowszanach (od 2 XII 1382 r.). Kontrolowanie przez Krzyżaków połączonych szlaków wodnych: Pisy, Narwi, Biebrzy, Netty, Brzozówki powodowało, że Mazowszanie musieli zbudować zamek analogiczny do Metenburga (Dolistowa). Wybór padł na Popielowe Siedlisko, późniejszą Złotorię położoną na wprost ujścia do Narwi rzeki Supraśli. Sytuacja terenowa Złotorii do złudzenia przypominała lokalizację Metenburga (usytuowanie na nadrzecznej skarpie, na wprost miejsca, gdzie do większej rzeki uchodził mniejszy dopływ). Zresztą zamek ten miał zabezpieczać przed wyprawami krzyżackimi właśnie z Metenburga — poprzez Biebrzę, Brzozówkę, Czarną Sokołdę i Supraśl. Krzyżacy zniszczyli w 1394 r. zamek złotoryjski. Wigand w swej Kronice zapisał: Mistrz więc postał hrabiego Rudolfa, komandora z Balgi, brata Walroder komandora w R[h]ein z wielkim ludem, którzy w zapalczywości swojej Polaków wypędzili z zamku i ogniem go zniszczyli aż do gruntu. Jan książę mazowiecki też tam pojmany został, którego prowadzą aż do rzeki Nare i za poprzedniczą naradą za rękojmią go puszczają. I powyższa budowa została zniszczona. Potem mistrz wezwał do siebie rzeczonego książęcia, aby mu się bez odwłoki przedstawił i tak powrócili, zostawując Polaków w smutku226. Budowa zamku w Złotorii wynikała

227 z doświadczeń jakie wcześniej zdobyli Mazowszanie. Bowiem w jesieni roku 1392 marszałek brat Engelhard Rawe z wielką liczbą braci i pielgrzymów pospieszył do [Pisza], zamku Świętego Jana, gdzie marszałek stół honorowy przysposobił. Pan Apill Vochs de Franken noszący chorągiew św. Jerzego, trzymał pierwsze miejsce i przybywają do Szirazen i o staje od zamku zsiedli z koni do boju i przez trzęsawisko postępują. Poganie zaś zamek marszałkowi oddali, w którym znaleźli szwagra Witolda [Henryka, księcia mazowieckiego, bpa płockiego — J. M.]. Z rana idą dalej, a gdyby byli się zatrzymali, byliby pojmali biskupa i роштоси 234. Opisana wyprawa na zamek Suraż odbyła się niewątpliwie drogami wodnymi Pisą, Narwią, Biebrzą, Brzozówką, Czarną, Sokołdą, Supraślą i Narwią. Budowa Złotorii znakomicie przeszkadzała w komunikacji rzecznej wiążąc Krzyżaków w newralgicznym punkcie. Może zamek w Złotorii to najdawniejsza stolica powiatu tykocińskiego? Usytuowany był w niezwykle dogodnym i strategicznym punkcie, na niewysokim wzgórzu — nadrzecznej skarpie, na wprost ujścia Supraśli, umożliwiał kontrolę komunikacji rzecznej tych okolic, zabezpieczał możliwości prowadzenia gospodarki leśnej na terytorium mazowieckim, ograniczonym rzekami: Czarną, Supraślą i Narwią. Może wzmianka o pobycie wielkiego księcia Witolda w Złotoryji 10 V 1411 r. odnosi się też do tej nadnarwiańskiej miejscowości229 235,

Po spaleniu w 1393 r. przez Krzyżaków zamek złotoryjski nigdy nie został odbudowany. Został zastąpiony przez zamek Tykocin, zlokalizowany kilkanaście km w dół Narwi. Wiązało się to z zajęciem przez Krzyżaków

228 powiatu goniądzkiego, od którego odłączono najwidoczniej wówczas południową jego część.

W pocz. XV w., kiedy Tykocin zaczął robić karierę, nie decydował o tym czynnik komunikacyjny, który dla późniejszych dziejów tej osady był niezwykle istotny. Otóż w czasach posesji Ostatniego J agiellona główny trakt komunikujący Warszawę Z Grodnem i Wilnem biegł przez Tykocin, przez tykocińską twierdzę w rozlewiskach Narwi, po kilku mostach łączących bagienne wyspy, tzw. kępy narwiane.

Jednak główna droga do Goniądza w XV w. przez Tykocin nie biegła. Przeprawiała się ona przez Narew kilka km w dół rzeki, we wsiach Łazy i Nieciece. Dopiero w 1 poł. XVI w. Olbracht Gasztołd zniszczył most w Łazach, a gościniec poprowadził po moście w samym mieście Tykocinie236. W 1510 r., kiedy Mikołaj Radziwiłł wybudował 4 mosty na terytorium lasów knyszyńskich (w Straży na Sokołdzie, Karczmisku na Czarnej, Knyszynie na Jaskrance i Lewoniach na Nereśli), również nawiązał tym odnowionym traktem komunikacyjnym do Drogi Witoldowej z Wizny do Goniądza przez Łazy, nie zaś przez Tykocin. Ruch komunikacyjny jeszcze w pocz. XVI w. odbywał się przez Lewonie-Trzcianne-Łazy-Zawady 237, Karierę komunikacyjną Tykocin zrobił później. Likwidacja mostu w Łazach-Nieciecach spowodowana była w opinii świadków chęcią zyskania dochodów z mostowego. Opłaty mytne wcześniej płynęły do skarbu monarszego,

236 Komisarze królewscy w Łomży 20 IX 1533 r.: Piotr Gamrat bp kamieniecki, Jan Wojsławski, Franciszek Dobrzyniecki wysłani byli na rewizję granic ziemi wiskiej Ks. Mazowieckiego z dobrami Tykocin należącymi do Gasztołda, położonymi w WKL. Komisarze częściowo naocznie, częściowo opierając się na zeznaniach świadków opisali granicę, która biegła starym gościńcem z Łomży do Goniądza - od wsi Zawady aż do miasta Goniądza, wyliczając zajęte przez Gasztołda osady, opisali zmiany biegu tej drogi, odnotowali szkody wyrządzone przez mieszkańców dóbr goniądzkich. Przesłali też królowi wypis z księgi ziemskiej wiskiej zawierający opisy granicy w relacji 30 świadków królewskich z czasów króla Aleksandra. Czytamy m.in.: A villa vero Nieciecza prorime praedicta via antiqua superius ezpressa vadit ad fluvium Narew, tn quo fluvio poniem destruzit dominus Gastold, per диет partem via praedicta antiqua publica ibat, её aedificavit illic molendinum, volens praefaturn viam antiquam in toto perdere et abolere, ut non esset amplius notu limitum et granitierum ex antiquo tentorum et observatorum. Fecit autem dominus Gastoldus et instituit novam vtam a Lopuchovo villa supra prius nominata ad Tykocin longa remota circumdiuctione et ista via nova longiosi per Tykocin nunc coguntur homines et mercatoresise ad Goniądz. Unde in Tykocin pontalia et in ponfe Narew destructo perierunt Vestrae Majestatis per medium cum domino Gastoldo. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 64, s. 190-201.

237 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 1393; Skarbiec diplomatów papiezkich, cesar-

Сноски

139 Dokument skądinąd nieznany.

141 Katalog rękopisów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, wyd. W. Kętrzyński, t. 1, Lwów 1880, nr 148, s. 220-221; M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska, t. 3, Warszawa 1843, s. 460; G. Błaszczyk, Radziwiłł Mikołaj, PSB, t. 30, s. 316-317.

140 Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 25 [25]. (1387-1546) [dalej cyt. БМ У), Vilnius 1998, nr 55, s. 118-119.

142 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr G-6, К. 1-4v; J. Kloza, J. Maroszek, Dzieje Gontądza w 450 rocznicę praw miejskich, Białystok-Goniądz 1997, s. 135-137.

143 Inwentarz 1574 r. dziś się nie zachował. Spłonął ze zbiorami Biblioteki Narodowej w 1944 r. Opis zamku zamieścił A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 209-210.

144 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, k. 88-89v; Biblioteka Uniwersytecka w Wilnie F. 57, B 53, nr 44, k. 114-115 [dalej cyt. BU Wilno].

146 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, К. 112у.

145 Archiwum Archidiecezjalne w Białymstoku [dalej cyt. AA Białystok], oryginalny dokument pergaminowy — Mikołaj Radziwiłł woj. wileński funduje kaplicę św. Trójcy na Zamku Goniądzkim i uposaża przy niej kapłana, 1511; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 55, s. 611-614 (w potwierdzeniu Zygmunta III w Warszawie 20 III 1618 r.).

149 АА Białystok, oryginalny dokument pergaminowy; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 24, s. 577-582, nr 42, s. 415, nr 54, s. 578-582, nr 55, s. 665-667; BU Wilno, F. 57-B 53, nr 44, k. 130-130v; MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, k. 116.

151 w, Przyjałgowski, Żywoty biskupów wileńskich, t. 1, Petersburg 1860, s. 97.

147 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, k. 111v-113.

148 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, К. 113-114.

150 MN Kraków, Bibl. Czart, nr IV. 1775, s. 1021-1026; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 608-609; CAADR, F. 389, op. 1, nr 18.

152 АСАР Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 614-625, nr 55, s. 657-665; Biblioteka Ordynacji Zamoyskich, nr 2945, s. 1-4.

153 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 25, k. 175-177; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 238-239; W. Lubavskij, Litovskij sejm, s. 162, przypis 372.

154 Arch. sb., t. I, nr 22, s. 32.

155 Arch. sb., t. I, nr 18, s. 22.

156 CĄADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 17, К. 17-18.

157 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 18, k. 17-18.

159 BAN Wilno, Е. 1-54; R. Jasas, Pergamenty katalogas..., nr 200, в. 84-85.

160 Dworzaczek, Genealogia, t. 2, Warszawa 1959, tabl. 163.

162 Arch. sb., t. 1, s. 10-12, nr 13.

158 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 18, К. 15; Arch. sb., t. I, s. 13.

161 Arch. sb., t. I, s. 9-10, nr 12.

163 L MV, +. 224 [4]. (1522-1530), nr 460, s. 371-373; W. Semkowicz, Wywody szlachectwa w Polsce w XIV-XVII w., „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego”, t. III, Lwów 1913, s. 242-243; H. Łowmiański, Zaludnienie państwa litewskiego w wieku XVI, Zaludnienie w roku 1528, wyd. A. Kijas, K. Pietkiewicz, Poznań 1998, s. 168.

164 LMV: Sigismundus et Leonardus Niemirowszki. W 1536 r. Zygmunt i Lenart Niewiarowscy zaświadczali w procesie z Radziwiłłami jak winny przebiegać granice włości Radziwiłłów. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 24; 19 I 1555 r. Zygmunt August dał przywilej dla szl. Walentego i Michała synów niegdyś Leonarda dziedziców z Niewiarowa - AGAD Warszawa, KZB, nr 1, k. 344-344v.

165 MV: Lebam et Gak in Krassowo de una domo et familia.

166 Г МУ: Joannes Colak cum fratribus de una; 1-4 XI 1536 r. jako świadkowie przy Odgraniczeniu sądowym dóbr grodzieńskich świadkowali: Jan Dadźbóg, Jan Marcin i Łukasz Kołakowscy. Por. „Athenaeum” 1842, od. II, t. 2, z. 1, s. 65-91.

170 Mowa o Szymonie Moniuszkowiczu, który w 1536 r. zaświadczał w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23. Określenie: dubotołk odnosi się do własności młynów-garbuzów do mielenia kory dębowej. Ziemianin Moniuszko prowadził też smolarnię w Wodziłówce, o czym wiemy z akt procesu 1536 r. z Radziwiłłami. Pewnie specjalizował się w zakresie młynarstwa garbników, stąd użyte określenie, ze względu na nieczytelność tekstu w Metryce Litewskiej nieco przeinaczone. W 1536 r. stwierdzono, że nad Nereślą znajdował się dwór ziemian Wasków i dwa należące do nich młyny. Arch. sb., t. I, s. 20. 174 МТУ: Rudkowsci; W 1522 r. Rudkowski wzmiankowany był jako wójt w części państwa goniądzko-rajgrodzkiego Radziwiłłów należącej do Rajgrodu. Prowadził tam akcję osadniczą, osadzając 8 ludzi. Arch. sb., t. I, nr 22, s. 31. 175 МТУ: Pomyan cum fratribus Byalosukienskimi; W 1536 r. Stanisław, Jan, Mikołaj, Jan Maciej zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

167 LMV: Petrus Monywszko de sua; 23 II 1505 r. w Brześciu Aleksander Jagiellończyk potwierdził dworzaninowi swemu Mordasowi Bołotowiczowi zakup wójtostwa zabielskiego i jaćwieskiego od Matysa Moniuszki, wraz z młynem na Brzozowej, kąt lasu w końcu włók jatwieskich i zabielskich i ziemię, gdzie osadził się syn Moniuszków Stansko — CAADR Moskwa, Е. 389 op. 1, nr 25, К. 11-19; Akty Litovskoj Metriki, wyd. Е. I. Leontović, t. II, Varsava 1897, 156-157; LMV, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 344, s. 78. W 1529 r. w Wilnie Zygmunt I nadał przywilej szl. Piotrowi Moniuszce — por. I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 287. Moniuszko jeszcze w 1536 r. był posiadaczem wójtostwa we włości goniądzkiej Radziwiłłów — por. Arch. sb., t. I, nr 22, в. 33.

168 МТУ: Wysowaczi; W 1536 r. Piotr, Jakub, Paweł, Maciej Wiszowaty zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23; Zygmunt August w 1555 r. wystawił przywilej dla Jarosza i Macieja Wiszowatych - AGAD Warszawa, Ks. ziemskie bielskie, nr 1, К. 55.

169 МТУ: Pyssansści,; W 1536 r. Piotr Maciejewicz, Grzegorz Janowicz, Mikołaj, Jakub Stanisławowicz Pisankowie zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

171 МГУ: Marko Obtak; W 1511 r. król Zygmunt I przesłał Mikołajowi Mikołajewiczowi Radziwiłłowi woj. wileńskiemu list z wyrokiem w sprawie Mikłasza Guby służebnika hospodarskiego z Wawrzyńcem Wołdakiem ziemianinem goniądzkim, w związku z zatraceniem przez ostatniego z nich przywilejów. Por. Opisanie dokumentov i bumag chranjaśćichsja v Moskovskom archive ministerstva justicji, kniga 21, „Russakaja Istoriteskaja Biblioteka”, t. XXXIII, Moskva 1915; CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 9, k. 957v; W 1536 r. Marek Ołdakowicz zaświadczał w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23. 177 МТУ: Thoczilowszky cum Schimani fratribus; 1-4 XI 1536 r. przy Odgraniczeniu sądowym dóbr grodzieńskich świadkowali bracia: Rafał, Hieronim i Samson Toczyłowscy. Por. „Athenaeum” 1842, od. II, t. 2, z. 1, s. 65-91. 178 MLV: Mroczek cum nepotibus ez fratre de Bogusky et Camionky; W 1536 r. Mikołaj Mroczek zaświadczał w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

172 W 1536 r. Jakub i Piotr Boguszek zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 24.

177 MLV: Matias Michalkowicz filius olim mi[nijsterialis.

173 23 VI 1554 r. w Wilnie Zygmunt August potwierdził Jakubowi Kamieńskiemu dziedzicowi z Rybak pod Goniądzem dokument nadawczy Mikołaja Radziwiłła — AGAD Warszawa, Ks. ziemskie bielskie, nr 1, s. 13.

174 W 1536 r. Stamko Tomkowicz, Marcin Mikołajewicz Chojnowscy zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 24.

175 W 1536 r. Jan Marcinowicz, Rafał Marcinowicz, Stanisław, Piotr, Marcin, Piotr Kuleszowie zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. 1, nr 18, s. 23. ‚ 183 w 1536 r. Maciej, Mikołaj, Jan, Wawrzyniec, Wojciech, Paweł, Stanisław, Wojciech Milewscy zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

176 МГУ: Okoncomisci.

182 MLV: Sikowi; 16 VI 1519 r. w Goniądzu Mikołaj Radziwiłł oznajmił, że jeden z radziwiłłowskich ziemian szl. Jan Sławski przedłożył przywilej Aleksandra wlk. ks. litewskiego zawierający nadanie temuż Janowi pewnej ziemi zwanej Mykytinska, prosząc by Radziwiłł pozostawił go przy tym nadaniu i je potwierdził, co ten uczynił. Nadanie dotyczyło wsi Mikicin, Dzięciołowo i Dolistowo, nad rzekami Mikitinką i Brzozówką — BAN Wilno Е. 1-64; R. Jasas, Pergamentu katalogas..., nr 231, s. 96. Przed 1509 r. w źródłach spotykamy Sławskiego sędziego goniądzkiego. Por. A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 14. W 1543 r. przed aktami grodzkimi brańskimi występowała Dorota córka niegdyś Jerzego Zielepuchy i Krystyny Osmogorówny, wdowa po Stanisławie Sławskim, dziedzicu Mikicina. Jej rodzonymi braćmi byli: Paweł chorąży bielski i Leonard, a siostrami Marina żona Wojciecha Kwinta dworzanina JKM i Helena Niewiarowska. Por. I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 490-491.

181 czyli zarządcą dóbr dolistowskich, jednak w 1529 r. występował już jako komisarz królowej Bony w procesie przeciwko Radziwiłłom - zob. Rewizja granic puszczy grodzieńskiej, „Athenaeum”, z. 1, Wilno 1847, s. 95; W. Pociecha, Królowa Bona, i. Ш, s. 102.

178 MLV: Barkowie; Przed II 1505 r. Mikołaj Radziwiłł namiestnik bielski (nie posiadający jeszcze wówczas dóbr goniądzko-rajgrodzkich) nadał Józefowi Bajce właścicielowi majątku położonego nad rzeczką Nereślą przywilej na założone przez niego wójstwo długołęckie: lecz gdy potem Goniądz panu wojewodzie rzeczonemu [1 I 1509 r.] danym był w dziedzictwo, wtedy sam pan wojewoda przywilej ten mnie odebrał, adwokację zaś do Goniądza przyłączył — stwierdził 4 XI 1536 r. przed sądem granicznym tenże Józef Bajko — zob. Odgraniczenie sądowe dóbr grodzieńskich, „Athenaeum” 1842, od. П, 1. 2, z. 1, s. 65-91; CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 18, k. 15; Arch. sb., t. I, s. 13; W 1536 r. Józef Bajko świadczył w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

179 МТУ: Virociensnssczi, W 1536 r. Jakub Wojciechowicz Wroczeński, Maciej, Michał i Jan Jakubowicz Wroczeńscy zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. 1, nr 18, s. 23; W 1537 r. Zygmunt Stary nadał Janowi Chmarze Wroczyńskiemu 3 wł. ziemi znajdujące się przy jego wsi Wroceń, w sąsiedztwie Dolistowa. Zob. I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 490.

180 Piotr Mikołajewicz Zielepucha otrzymał od króla Aleksandra wójtostwo długołęckie. Jego potomkiem był Jerzy Jackowicz Zielepucha, namiestnik żyrosławski, trabski i molawicki, który w spadku otrzymał wójtostwo dolistowskie, a był jednocześnie na-

183 МТУ: Dziakonsci.

184 МТУ: Joannes Sciolek; Źrzobek wójt woźnawiejski w 1536 r. prowadził akcję kolonizacyjną, osadzając tam 19 wł. ziemi. Arch. sb., t. I, nr 22, s. 31.

185 MLV: Albertus Meszka; 13 II 1542 r. w Wilnie król Zygmunt August potwierdził Wojciechowi Reszce przywilej nadany przez Mikołaja Radziwiłła granicy pruskiej. AGAD Warszawa, Ks. ziemskie bielskie, nr 2, k. 114-115; I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 353.

192 МТУ: Stanislaus canonicus et Andreas, frater Wilianowscy; Pleban dolistowski wzm. w 1520 r. — I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 447.

187 МТУ: Kranelipowsczi; W 1536 r. Boruta, Bartosz woźny, Stanisław, Wawrzyniec i Grzegorz Kramkowscy zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23-24.

190 МТУ: Swienscy; Po 1493 — przed 1505 r. podczaszy Mikołaj Radziwiłł z rozkazu Aleksandra Jagiellończyka dał ziemianom goniądzkim Ołdakowi i jego bratu Maciejowiczom Woźnieńskim nagrodę za odebraną przez namiestnika bielskiego Olechnę Sakowicza i przyłączoną do Rajgrodu majętność Woźną Wieś. Nagrodą były 4 pustowszczyzny: Kudeikowszczyna, Maksimowczyna, Dobiejkowczyna i Pietkowczyna, niegdyś trzymane przez dwóch braci — ojczyców Wieliczkę i Misskę jako jedna służba, których później skupili przybyli z Litwy Dobieyko i Pietko, i służyli z tego jako dwie służby. Później i oni poszli precz. W 1566 r. dokument ten oblatował Mikołaj Świerzbieński dziedzic w Świerzbieniach Maksymowiźnie. Por. I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 399; W 1536 r. Stanisław Świerzbieński zaświadczał w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23-24.

186 МТУ: Nicolaus Persky; Mikołaj Pęski był krajczym Mikołaja Radziwiłła — рог. J. Wiśniewski, DzOPG, s. 222. W 1514 r. otrzymał z rąk Mikołaja Mikołajewicza Radziwiłła ziemię zwaną Głęboki Stok - CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 17, К. 17-18. Głęboki Stok liczył 12 wł., a nadanie było dzieciom i potomkom jego. Radziwiłł zastrzegł sobie, że Pęski ma z tego majątku służyć po tomu kak i zemane ganjażskie nam służat so svoich imeni. Ponadto Pęski posiadał Mierki, Ramotki, Mieszkuje.

188 МТУ: Prenczikowszci; 1-4 XI 1536 r. przy Odgraniczeniu sądowym dóbr grodzieńskich świadkowali: Michał i Bartłomiej Pieńczykowscy, bracia, dziedzice w Pieńczykowie. Por. „Athenaeum” 1842, od. II, t. 2, z. 1, s. 65-91; W 1536 r. Jan Pieńczykowski zaświadczał w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

189 МГУ: Gobeschkowie; W 1536 r. Adam, wraz z synem Janem Sobieszczkowie oraz Bartosz Sobieszczka woźny zaświadczali w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23-24.

191 MLY: Magnuschewie; W 1536 r. Marek Magnusz zaświadczał w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

193 $ |] 1505 r. Aleksander Jagiellończyk zatwierdził wieczyste posiadanie wójtostwa zabielskiego przez Mordasa Bołotowicza (Bołoticza). Nabył on je od dotychczasowego wójta Macieja Moniuszko, który trzymał je za wcześniejszym przywilejem króla Aleksandra. Mordas Bołotowicz prosił ponadto władcę, aby postąpił mu też młyn na Brzozówce i las przy końcu włók jatwieskich i zabielskich. Monarcha przystał na to i dał dodatkowo tę ziemię, na której osiadł syn wójta — Stanisław Moniuszko. Z aktu wynika, że nadanie wpierw Moniuszce, a później Bołotowiczowi dotyczyło późniejszych dóbr ziemskich Karpowicze - CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 18, К. 11v-12 i nr 25 К. 11-19. Akty litovskoj тей, t. 2, nr 704, s. 156-157; Akty litowsko-russkogo gosudarstva, wyd. M. Dovnar-Zapolskij, t. I, nr 86, s. 109-110; Рог. też AGAD Warszawa, Archiwum Publiczne Potockich [dalej cyt. APP] nr 15, s. 111. W 1519 r. trwał spór o dziesięcinę między plebanem dolistowskim a właścicielem Brzozowej — Mordasem. Zob. MN Kraków, Bibl. Czart., nr 1777, s. 112. Po śmierci Mordasa Bołotowicza wdowa po nim Pelagia Hryńkówna bojarynia wyszła powtórnie za mąż za Karpia Józefowicza (Jesipowicza). Zmarła ona przed 1522 r. W tymże 1522 r. król potwierdził dworaninowi Karpowi Józefowiczowi posiadanie Wójtostwa jatwieskiego i zabielskiego, kąt lasu i ziemię — ostatok zabelskich volok, oraz młyn na rzece Brzozowej. Por. Opisanie dokumentov i bumag, nr 125, s. 268. Por. CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 12, k. 61-61v. W ramach gromadzenia dóbr w swym ręku królowa Bona dążyła do rewindykacji wójtostwa zabielskiego. Okazją do tego był fakt, że wdowa po Mordasie Bołotowiczu, powtórnie zamężna z Karpiem nie miała z tym ostatnim dzieci. Postanowiono więc zakwestionować prawa, które w 1522 r. mocą królewskiego przywileju zyskał Karp. 14 II 1530 r. król wystosował vocvode vilenskomu Gasztoldu list, aby udał się do bojaryna Karpa Esyfovica o polożene listov na imene, kotoroe maet w povete hanjażskom. Ostatecznie utrzymał się Karp przy tej własności. 30 V 1532 r. Zygmunt Stary zatwierdził posiadanie wójtostwa zabielskiego Karpiejowi Józefowiczowi — LMYV, +. 1 [1]. (1380-1584), nr 289, s. 70; AGAD Warszawa, APP 15, s. 92. Karpowicze były więc pierwotnie terytorium nadanym wójtowi zabielskiemu. To on przeprowadził akcję kolonizacyjną włości królewskiej i w nagrodę uzyskał to nadanie jako własność dziedziczną.

196 M. Michalewiczowa, Radziwiłł Jan, PSB, t. 30, s. 192-195.

194 MLV: Joannes Glawszky, Właściciel Mikicina. W 1493 r. Aleksander Jagiellończyk nadał Janowi Sławskiemu na wieczność grunty położone nad rzeką Mikitinką. Por. I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 376. Nadanie Aleksandra zatwierdził w 1519 r. Mikołaj Radziwiłł - BAN Wilno, Е. 1, nr 64; R. Jasas, Pergamentu katalogas..., s. 96, nr 231; Opisanie ВОУВ, +. ПТ, nr 64, s. 6. 13 V 1536 r. występuje Stanisław Sławski. Por. BAN ' Wilno, F. 273, nr 2398.

195 MLV: Hrehory Tharussa; Właściciel Dzięciołowa. W 1536 r. Grzegorz Tarusa zaświadczał w procesie z Radziwiłłami. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

197 4 VIIL 1522 r. Zygmunt I wydając wyrok w sprawie podziału schedy po Mikołaju Mikołajewiczu Radziwille pomiędzy wdowę i dzieci, nakazał wysłać 2 swoich wysłanników, którzy by dokładnie złustrowali wszystkie jego dobra nabyte, kupione i wysłużone, spisali poddanych, płacone przez nich daniny oraz wszelkie dochody. Cytowany opis dóbr musiał wówczas powstać, bo brak w nim ustaleń, co do rozdziału majętności pomiędzy spadkobierców. Datacja przyjmowana w historiografii — 1536 r. jest nie do przyjęcia, ze względu na fakt, że Knyszyn zapisany przez bpa żmudzkiego w 1529 r., a pozyskany przez monarchę po jego śmierci w 1530 r. jest opisywany jako część dziedzictwa Radziwiłłów. Zob. Lietuvos Metrika (1522-1530). 4-oji Teismu bylu knyga. Knyga Nr. 224 (4), nr T, s. 45-46.

198 Do wójtostwa należały: wieś Bagno (20 wł.), wieś Wola (49), wieś Zakościelna Kalinówka (28), wieś Zabołotna Kalinówka (15), wieś Nereśla Wielka (24), wieś Nereśla Mała (6). Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

199 W innym dokumencie z tego roku stwierdzono, że wsie Zabiele i Jatwieź Wielka liczyły razem wł. 80. Egzystował tam młyn na rz. Brzozówce. Wójtem był Karp dysponujący 11 wł. i 3 ogrodnikami oraz młynem o 2 kołach. Drugi dwór z własnymi polami ornymi (22 1/2 wł.) tegoż Karpia usytuowany był nad tąż rzeką Brzozówką, gdzie pracował młyn o 2 kołach. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

200 Gdzie indziej w tym roku stwierdzono, że pasznia dworna Knyszyna obejmowała 113 wł. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

201 2 żerebia Bokiniczy, należące do zamku suraskiego, wraz z ludźmi nadał Zygmunt I Mikołajowi Mikołajewiczowi Radziwiłłowi. Król potwierdził spadkobiercom to nadanie 30 XI 1529 r. CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 224. Druk w: LMV, t. 224 [4]. (1522–1530), nr 419, s. 347.

203 Arch. sb., t. I, nr 22, s. 31-32.

202 Myto na moście przez rzekę Nereśl w Lewoniach pozwolił brać Mikołajowi Radziwiłłowi król Zygmunt I na mocy przywileju wystawionego w 1510 r. - AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 1393.

204 ĄAGAD Warszawa, Metryka Litewska [dalej cyt. ML], nr 199, s. 404.

208 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 7563 i 7564.

205 ВАМ Wilno, Е. 1, nr 54; Opisanie ROVPB, t. 3, nr 54, s. 5.

206 ĄAGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 7566; BAN Kraków, Zb. dok. perg., nr 119; BAN Wilno, F. 1, nr 96; R. Jasas, Pergamentu katalogas..., nr 327, s. 130-131; Opisanie ROVPEB, t. 3, nr 96, s. 8.

207 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 7550; BAN Kraków, Zb. dok. perg., nr 120; BAN Wilno, F. 1, nr 97; Opisanie ROVPB, +. 3, nr 97, s. 8.

209 BAN Wilno, F. 1, nr 109; BAN Kraków, Zb. dok. perg., nr 139; Por. Katalog dokumentów pergaminowych Biblioteki PAN w Krakowie, wyd. K. Dziwik, cz. 1: (1113–1571), Wrocław 1966, s. 77, nr 200. Nawet przejście Brzozowej we władanie królewskie nie wywołało zmiany wójta. 24 IX 1544 r. w Brześciu Litewskim Zygmunt August zatwierdził i transumował przedłożony przez Macieja Srebrowskiego dokument lokacji wsi Brzozowa z 1532 r.

210 Pergaminowy oryginał, dziś nie istniejący, znajdował się w AGAD Warszawa. Według niego publikacja drukiem w: Akta Tomicjana, t. X, Poznań-Kórnik 1899, s. 445–446.

211 Jeszcze 18 X 1529 r. brał udział w uroczystości wyniesienia Żygmunta Augusta na tron wielkoksiążęcy, która odbyła się w zamku wileńskim. Por. W. Pociecha, Królowa Bona, t. III, s. 84.

212 AGAD Warszawa, ML, nr 198, s. 554 i n.

213 M. Michalewiczowa, Radziwiłł Mikołaj, PSB, t. 30, s. 319.

214 'Tekst opublikowali wg CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 224, К. 305v-306 — Sbornik materialov otnosiaśćichsia К istorii panov-rady, t. II, s. 422-432.

215 Arch. sb., t. IX, nr 18, s. 41-45 i LMV, t. 224 [4] (1522-1530), nr 449, s. 362-363.

217 J, Wiśniewski, DzOPA, s. 100.

218 Był nim jeszcze 3 VIII 1435 r. Zob. Urzędnicy centralni i dostojnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVIII wieku, oprac. H. Lulewicz, A. Rachuba, Kórnik 1994, nr 479, s. 81.

216 Odgraniczenie sądowe dóbr grodzieńskich, „Athenaeum” 1842, od. IL +. 2, z. 1, s. 65-91.

220 M. Stryjkowski, O początkach, wywodach, dzielnościach, s. 424; Zob. W. Sem- - kowicz, O litewskich rodach bojarskich zbratanych z szlachtą polską w Horodle 1413 r., „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego” 1923, t. VI, s. 125-126. Zob. też M. N. Kuźmicka, Olbracht Marcinowicz Gasztołd; W. Semkowicz, Gasztołd Jan, PSB, t. 7, s. 297-298.

219 W, Semkowicz, O litewskich rodach, s. 122 pisał: Kroniki litewskie [np. Bychowca, s. 542, Stryjkowskiego, s. 212] wspominają go jednak nie pod imieniem Wojciech, a Andruszka. Wg Semkowcza imię Andrzej jest tu całkowicie błędne, bo wiadomo, że w l. 1443–1447 marszałkiem nadwornym był Wojtko.

221 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 307; AGAD Warszawa, Varia, nr 11.

222 Arch. sb.,t. I, s. 14-18. Por. rekonstrukcję przebiegu Drogi Polikowskiego opierając się na materiałach historycznych i miejscowej tradycji opracował E. Popławski, Materiały do historii parafii dobrzyniewskiej, mapy 10-12.

223 W, Chomętowski, Materiały do dziejów..., s. 253.

224 w, Chomętowski, op. cit., s. 263-266.

225 Revizja puść, s. 34.

226 Wigand z Marburga, Kronika, s. 347-355 i Die Chronik Wigands von Marburg, s. 653-654; J. Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławego Królestwa Polskiego, ks. IX (1370–1405), Warszawa 1981, s. 268-269: Książę Mazowsza Janusz zbudował w dorzeczu Narwi, na terenie swego księstwa, nowy gród, który nazwał Złotorią. Ale kiedy dla jego ukończenia i szybciej i lepiej wykonano roboty, przybył tam osobiście ze swymi rycerzami, nie spodziewając się zadnych wrogich zasadzek. Nagle nadchodzą wysłani przez mistrza pruskiego Konrada von Jungingen komtur Balgi hrabia Rudolf i komiur Rynu Walroder

227 licznym ludem i atakują zarówno rycerzy księcia Janusza i samego księcia, jak i ludzi pracujących przy budowie grodu. Przejmują w swoje władanie budowany z drzewa gród, który jeszcze nie był ukończony, i palą wszystkie jego obwarowania. A księciu mazowieckiemu Januszowi po wsadzeniu go na kobyłę, wiążą stopy pod brzuchem kobyły, chociaż natarczywie domagał się, żeby mu wyznaczono termin stawienia się, z innymi rycerzami mazowieckimi, których podobnie związano. Przyprowadzili go przed oblicze mistrza pruskiego Konrada von Jungingen. Nie cofnęli się przed nierozważnym i niegodziwym znie-ważeniem książęcej krwi, prawnuka swojego dostojnego dobrodzieja Konrada. Mało im było przyłączenia ziemi chełmińskiej i pruskiej oraz bezprawnego, bolesnego zagarnięcia siłą zeemi pomorskiej. Chcieliby byli na tereny Mazowsza rozciągnąć swą władzę i panowanie. Król prosił Władysław, dowiedziawszy się o wzięciu do niewoli księcia Janusza, wysławszy postów do mistrza Prus z zażaleniem na pogwałcenie wiecznego przymierza, uzyskał natychmiast jego zwolnienie. I chociaż król poczuł się do żywego dotknięty wzięciem do niewoli księcia Janusza, to jednak powstrzymał się od wojny, której wielu pragnęło z powodu tak bardzo wielkiej krzywdy oraz pogwałcenia przymierza i dla ukrócenia pruskiej pychy. Opis zajęcia i zniszczenia Złotorii powtórzył Długosz za Kroniką Wiganda z Marburga. Informacje o sposobie uprowadzenia księcia pochodzą z zeznań świadków w procesie polsko-krzyżackim w 1422 r. — Lites ас res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferrorum, ed. altera, t. II. Posnaniae 1890, s. 249 i 294, a także ze skargi polskiej przeciw Krzyżakom na soborze w Konstancji — Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376-1430, wyd. A. Prochaska, Cracoviae 1882, s. 1015. Wigand i Posilge piszą o tych wypadkach pod 1393 r. - Scriptores Rerum Prussicarum, t. IT, s. 653, t. III, s. 187.

229 20 IV 1411 r. Witold przebywał w Trokach, 10 V 1411 r. w Złotoryi, a 19 V 1411 r. w Kownie. Por. J. Purc, Itinerarium Witolda wielkiego księcia Litwy, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza”, seria: Historia, z. 11, Poznań 1971, s. 92; 5. Kuczyński, Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409-1411, Warszawa 1955.

228 Wigand z Marburga, Kronika, s. 342.