Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Глава IV. Кнышинская резиденция (часть 4 из 5): оригинал

Глава IV. Кнышинская резиденция (часть 4 из 5). С. 272-299. Польский текст издания.

58. Herb Litwy na tle krajobrazu ze zwierzętami. Gryzoń-suseł (?) i ssak drapieżny z grupy psów, 0,68x2,50.

59. Herb Litwy na tle krajobrazu ze zwierzętami. $sak drapieżny — łasza (?)

i przepiórka z młodymi, 0,69 x2,29.

60. Herb Litwy na tle krajobrazu ze zwierzętami. Popielica i ssak drapieżny

z grupy psów, 0,69x2,55.

61. Herb Litwy na tle krajobrazu ze zwierzętami. Dwie fantastyczne żaby,

Także otaczające Knyszyn puszcze dostarczały zwierza. W 1564 r. wzmiankowano o głównej puszczy knyszyńskiej, z którą graniczyła wieś Kulikówka, borze knyszyńskim, graniczącym ze wsią Supraślą, puszczy wielkiej Krasnej Wody, która sięgała rzeki Brzozówki755 257. Dowiadujemy się o osocznikach, ludności, która uczestniczyła w polowaniach. W 1561 r. dwie wsie wójtostwa jaświlskiego Jodeszki i Gurbicze dzierżył leśniczy Jan Więcławowicz, a we wsi Romejki tego wójtostwa 2 włóki ziemi były określone Jako strzeleckie756, O wsi Jodeszki w starostwie knyszyńskim w 1564 r. pisano: W tem siole gruntu dobrego wł. 8 m. 1 pr. 4 1/2, osiadłych, które według dawnego listu KJM obrócono na osocznictwo leśniczemu perstuńskiemu p. Janu Więcławowiczu. Podobnie było z sąsiednią wsią Gurbicze 757, Osocznicy z Jodeszków i Gurbicz strzegli puszcz grodzieńskich, za Brzozówką.

Lasy knyszyńskie były w zawiadywaniu leśniczego knyszyńskiego. W 1564 r. był nim Jan Dzierżanowski. Przekazał mu ks. A. Pilchowski wieś Zinowo na mocy listu króla Zygmunta Augusta w czasie dokonywania rewizji starostwa knyszyńskiego. Dzierżanowski zarządzał tym leśnictwem jeszcze

Niedatowana Ustawa dla starostwa knyszyńskiego, autorstwa najpewniej starosty Piotra Chwalczewskiego, głosiła: Nie mają poddani JKM w pu-754

758 szczach КЛМ na swój pożytek robić, ani wańczosów, ani popiołu, ani klepek, nie mają też i w łowiech zwierzęcych łowić, ani żubrów, ani łosi, ani sarn, a nie tylko zwierza wielkiego przy łowach, ale ani zająca, ani wobec wszelkiego zwierzęcia, okrom na włókach to wolno wilka, liszki, zająca, ptaka, rosoma, rysia, a co się tyczy brania grzybów, rydzów i inszego rodzaju bełdek, to wolno i w wszystkich puszczach JKM, ale nie chłopom, ani młodzieńcom, jedno dziewkom, żonkom, dzieciom, albowiem, by chłopi brać chodzili, mogliby się potem759. Późniejsze przepisy, szczególnie ustawa leśna z 27 II 1567 r. dana przez króla Zygmunta Augusta w Knyszynie mniej rygorystycznie podchodziła do praw korzystania z runa leśnego, ale odnośnie zwierzostanu nadal zakazywano kłusownictwa: Zwierza żadnego jak małego, Зак wielkiego, aby w puszczy dla pożytku swojego nie bili i nikomu inszemu bić nie dopuszczali okrom osobliwego rozkazania i listu КЛМ, własną КЛМ podpisanego. Od Mazowsza, gdzie ku puszczom przyległo i od Prusów, aby puszczej pilnie strzegli, aby złodziejskim obyczajem tam skąd w puszczę nie wchodzili i zwierza nie strzelano, albo jakiej inakszej szkody nie działano. A gdzie by którego takowego szkodnika p. leśniczy w puszczy złapał, jakiegoż by kolwiek stanu był, aby go do więzienia mocnego wsadził i do nauki KJM, w takowem więzieniu chował, Mazowszanom i Prusakow, aby na żadną rzecz wgajania do puszczy JKM nie dopuszczał760,

Łowiectwo stanowiło ważny element życia dworskiego. W czasach Zygmunta Augusta prowadzono dzieło kodyfikacji praw łowieckich i leśnych. Znalazło to odbicie w II Statucie Litewskim z 1566 г. 761

26 I 1572 r. Wojciech Zakrzewski murator tykociński otrzymał zapłatę za odwiedzienie do Kniszyna 4 psów mediolańskich i sługi jednego Łukasza, przy tych psiech762, Po śmierci króla Anna Jagiellonka kwitując Stanisława Fogelwedera ze spisów mienia po zmarłym monarsze stwierdziła, że dotarł do niej m.in. Regestr psów KJM jako: mediolańskich, brytańskich, szledników, gońców i chartów?85, Psy legawe to oczywiście psy ułożone do wystawiania zwierzyny, głównie lotnej i aportowania zestrzelonej. Wzmianka o nich i o rarogach, ptakach drapieżnych wykorzystywanych również w polowaniach to ważny ślad zwyczajów łowieckich panujących w zwierzyńcu królewskim w Popielewie.

13 VII 1569 r. Krzysztof Blendowski komornik królewski woził do Knyszyna ogary, które oddać miał w ręce Mikołaja Konarskiego. Król pisał do tego ostatniego: ogarów 5, które nam tym czasy od cesarza JM posłane są, a ty od niego odebrawszy zachowajcie przy sobie i opatrzcie, aż do przyjazdu naszego, jedno przez ten czas niczem innym ich karmić nie trzeba, chyba chlebem z mastem, lecz i to, gdy się z wami rozmówiem, inaczej postanowiono t opatrzono być może. Odda wam też tenże komornik obroży aksamitnych czarnych z cętkami srzebrnymi, pozłocistemi, u których smYyczy jedwabiu czarnego i żółtego 4, więc zasie obroży rzemiennych, z smyczami i z puklami pozłocistymi 4, a tych psy w puszcze wodzą. Item obroży proste, z lańcuszkami, co na nich psy stawiają 5. I teraz, aż do przyjazdu naszego niech na nich psy stawiają. Imiona tych psów te są: Naprzód czarny, pozorowaty Koler, z czarna wilczaty Ferrian, czarny łysy Pleszan, czarny bez łysiny Zolman, czerwony Hala. Posyłamy wam też 3 kagańce dla koni, a z tem, jako i z innymi rzeczami naszemi zachowajcie się. 5 VII 1570 r. Konarski znów odbierał wraz z innymi rzeczami — psy morągowate angielskie, które psy oddajcie tam, gdzie i drugie — pisał. Zwraca uwagę wzmianka w jednym ze źródeł, o czarnym psie brytanie, którego w 1572 r. zawieziono do dworca knyszyńskiego i też powierzono opiece Mikołaja Konarskiego dowódcy straży pałacowej: Posyłamy wam tam [do Knyszyna - przyp. J. M.] przez Cziszewskiego?66 psa brytanskiego, czarnego, którego od niego wziąwszy miejcie przy sobie, a do drugich psów naszych nie dawajcie, bo przeć jest dziwnie powolny i pilny, albo go do Michała [Nowickiego, masztalerza?] oddajcie, jedno tego trzeba strzec, aby im nie szczwano, gdzie by też chciał być swawolny, tedy go dać na łańcuch, jako inne psy chowają, a to do dalszego

Psiarnia usytuowana była u zbiegu rzek Supraśli i Narwi, w pobliżu popielewskiego zwierzyńca wielkiego. Był to teren dawnego ostępu puszczy knyszyńskiej zwanego Jaworówka. Jeszcze w 1784 r. młyn na Supraśli, usytuowany na wprost dawnej psiarni nazywano Sobarnik. Choć po-

265 MN Kraków, TN, nr 80, s. 396-397. 266 Bartłomiej Czyżewski, dworzanin JKM. 267 BAN Kórnik, nr 250, К. 81 у, 97 i 118.

łożony był już w obrębie prywatnej włości choroskiej, to bez wątpienia etymologia nazwy związana była z funkcjonowaniem knyszyńskiej psiarni króla763,

Dozorcami psiarni byli bojarzy Hryniewicze. 26 VI 1564 r. w Bielsku król Zygmunt August potwierdził bojarom Jaworowskim — Andrzejowi i Jerzemu Hryniewiczom i ich bratankom po Waśku i Chwiedce, zakup u Jana Mikołajewicza Radziwiłła, dawniej dzierżawcy tykocińskiego, kąta puszczy zwanego Jaworówka. Hryniewicze okazali przy tym list Stanisława Grajewskiego, namiestnika radziwiłłowskiego, który wymierzył i opisał granice nadania764, Później Hryniewicze przyjęli nazwisko Jaworowscy.

1 III 1571 г. w Warszawie Fogelweder wypłacił z królewskiej szkatuły: Dałem z własnego rozkazania KJM [Samuelowi] Konieczkiemu pacholęciu KJM na strawę, kiedy na podjezdku KJM jeździł na Podlasze do [Jana] Harinka po charty KJM - fl. 5. Z rachunków królewskich ponadto dowiadujemy się, że 17 IV 1572 r. wypłacono w Warszawie: Hrynczowi Jawłoszewiczowi, myśliwcowi КЛМ, gdy chorował - fl 2, Szczęsnemu, myśliwcowi, na pogrzeb - fl. 2, Piotrowi Mrozowi i Hrynczowi, myśliwcom, na furmana, gdy rarogi? psy legawe do Knyszyna wieźli — fl. 8. Co społem złożywszy wszytko uczyni - fL 12. Na co mam kwit p. Jana Dulskiego765. Najprawdopodobniej myśliwcy ci zamieszkiwali w starostwie knyszyńskim, u zbiegu rzek: Supraśli i Narwi, we wsi wówczas nazwanej Hryniewicze (później znana jako Malinowo i Jaworówka).

Mikołaj Radziwiłł (zm. 1522 r.) porozdawał bojarom na rozrobienie i posadzenie siół tereny wzdłuż biegu Supraśli. W 1536 r. w trakcie procesu z Radziwiłłami z Goniądza twierdzono: Gdy p. Mikołaj Radziwiłł otrzymał na dziedzictwo, począł był w puszczy bielskiej sioło Dobrzyniew zakładać. Gasztołd, dzierżawca bielski, tej puszczy bronił, ludzi wypędził i nie pozwo- - Ш im się osiedlać. Lecz kiedy Mikołaj Radziwiłł sam po raz drugi został dzierżawcą bielskim, począł znów osadzać Dobrzyniew i Knyszyn i Długołękę, powiadając, że robi to dla króla. Nadania otrzymali tam: strzelec Jaworowski Hryń Ignatowicz (obok wsi Kozopatry, dziś Kozińce) i zwierzyńca Popielewo, w miejscu zwanym Myśliwiec, Waśko (Dobrzyniewo Mniejsze) i Hryniowce'766,

W 1512 r. nad Supraślą Mikołaj Mikołajewicz Radziwiłł nadał Źmudzinowi, leńcowi Samuelowi Samotyi 14 włók, w późniejszym czasie nazywane wsią Supraślą, a później Leńcami767.

30 V 1517 r. Zygmunt I potwierdził bojarowi Szacile nadane mu przez Radziwiłła 10 wł. we wsi Kulikówka768 73. Konfirmował nadanie to Zygmunt August w 1562 r769. Bojarzy zyskujący tam nadania wśród obowiązków swoich mieli uczestniczyć w królewskich polowaniach.

W I. 1529-1530, już po śmierci Mikołaja Radziwiłła, bpa żmudzkiego, kiedy brat zmarłego Jan Mikołajewicz Radziwiłł wziął w zarząd dobra knyszyńskie, walcząc z Boną i młodym Zygmuntem Augustem o monarszy kaduk, powstały bojarskie dobra Jaworówka. Nabył je u Jana Radziwiłła Hryń Ignatowicz, tożsamy z Grzegorzem Strzelcem, mieszkającym w Myśliwcu, przy Popielewie.

5. Akweny wodne

Aprowizacja licznego orszaku dworzan, gości, wreszcie samego monarchy zmuszała do takiego zorganizowania gospodarstwa starostwa knyszyńskiego, by w szybkim czasie można było nakarmić przybyłych i przemieszkujących. Ważnym pożywieniem były ryby, których hodowlę rozwinął tam przede wszystkim Piotr Chwalczewski, w l. 1552-1564 pełniący urząd starosty. Był to zresztą fragment jego programu gospodarczego, na który składały się: uporządkowanie struktur rolnych, organizacja zwierzyńców, budowa nowych folwarków — przede wszystkim rezydencji starościńskiej przy drodze do Tykocina, wreszcie budowa młynów i różnych urządzeń technicznych przy nich.

W bezpośrednim sąsiedztwie rezydencji królewskiej w mieście Knyszynie znajdował się staw wielki, stary, pod dworem knyszyńskim, na rzece Jaskrze. Określenie stary użyte w inwentarzu starostwa knyszyńskiego z 1569 r.

odnosi się do faktu, że funkcjonował już tam inny wtóry staw wielki, na rzece Nereśli770, Kiedy zbudowano staw na rzece Jaskrance pod dworem nie wiemy, ale nie było to dzieło Piotra Chwalczewskiego, zatem musiał powstać przed 1552 r. Sąd ten opiera się na wzmiance w rejestrze zatytułowanym: Stawy w starostwie knyszyńskim niedawno za dzierżawy p. Chwalczewskiego zbudowane, okrom inszych stawów starych, na których z dawna młyny są?"%771. Spis ten bardzo precyzyjnie wymienia wszystkie inwestycje poczynione przez Chwalczewskiego, nie wymienia wszak stawu pod rezydencją.

Staw był jeziorem zaporowym, a spiętrzenia wody dokonano poprzez budowę grobli przegradzającej dolinę rzeczki. W 1561 r. wzmiankowano: młyn pod dworem knyszyńskim, na rzece Jaskrze, dwie kole mający, z którego miarki wszelakiego zboża i stodu wybierają. W 1564 r. tenże młyn opisywano tak: młyn pod dworem knyszyńskim, na rzece Jaskrze, o dwu kół, z którego roku [15]60 wymierzono żyta jest 20 [beczek]. Dnia ostatecznego Decembra tegoż roku [1564] wymierzono beczek 113, słodu beczek 80 1/2, pszenice beczek 8. Dla tej przyczyny tak niewiele wymierzono żyta, słodu, pszenice, iż było w tym roku spuszczono staw dla robienia znowu upustów. Podane liczby wymierzonych w 1564 r. zbóż były niezwykle wysokie w porównaniu z innymi młynami, co wskazuje że zakład knyszyński był olbrzymim przedsiębiorstwem przetwórczym. Zresztą, jak się okazuje, nie działał on w pełnym zakresie, bo w 1560 r. przebudowywano staw, robiono nowe upusty i spuszczano z niego wodę. Łączyło się to z budową w sąsiedztwie tego Jeszcze drugiego młyna na rzece Jaskrze. O planach tej nowej inwestycji wspominał Chwalczewski w dokonanym w 1561 r. Pomierzeniu sadzawek knyszyńskich, gdzie stwierdził: a jako już z tego zdroju woda do tych sadzawek przywiedziona będzie i gdy już sadzawki wody pełne będą, tak ma woda z nich bystro schodzić, że na tej wodzie młyn być może i który JMP star. zbudować chce. W 1569 r. pod dworem knyszyńskim znajdujemy już 2 młyny Pierwszy młyn, mączny, o 2 kołach, ze wszystkimi potrzebami, z którego młyna podając urząd p. Bieliawskiemu wymierzano żyta korcy 6 1/2, a słodu pospolitego korców 8, pszenice wymierzono korców 1 i miar 49. To podano. Drugi młyn tarciczny na tymże stawie o 1 kole, 2 pile i koła żelazne mający, ze wszystkimi inszermi potrzebami żelaznymi i drzewianymi zbudowan. Budowa drugiego młyna dokonana w 1564 r. związana była z zapotrzebowaniem na deski do wciąż powiększanej rezydencji i towarzyszących jej innych obiektów 277, Przy okazji tych prac budowlanych podniesiono lustro wody stawu wielkiego. W 1573 r. stwierdzono: groblą i stawem zajęto pod dworem m. 3, pr. 773, Wśród potrzeb, które królowa JMP staroście bielskiemu i knyszyńskiemu opowiedzieć miała, za oddaniem i okazaniem uniwersału JM panów rad koronnych na konwokacjej warszawskiej danego, z 1575 г., Wskazano: Tarcic rozkazać jak najwięcej przywieźć z puszczy knyszyńskiej do mostu warszawskiego, które i przed zimą do Warszawy kazać przypuścić będzie li to mogło być? A traczowi temu, według postanowienia ks. Pilchowskiego, aby dawano na żywność, gdyż on nie mógłby tego pilnować774. W 1578 r. nadal funkcjonowały oba młyny na rzece Jaskrze, jeden pod dworem i drugi tarciczny. W 1602, 1616 i 1645 r. o tartaku już nie słychać.

Staw pod rezydencją był czterokrotnie mniejszy od największego stawu nazwanego na cześć monarchy Augustem (na rzece Nereśli). W 1602 r. August dawał dochodu rocznego fl. 400, gdy staw drugi trochę pomniejszy pod samym dworem knyszyńskim przynosił intraty tylko 100 fl. Dzisiejsza powierzchnia Augusta wynosi ok. 400 ha, tak więc staw przy rezydencji liczył ok. 100 ha powierzchni. Taż sama lustracja z 1602 r. tłumaczyła na czym polegała różnica między tymi stawami a pozostałymi — insze stawy, które się znajdują przy tem starostwie, iż nie są spustne, do tego potrzebują częstego narybienia775,

Staw pod rezydencją uległ z czasem ruinie i dewastacji. Jeszcze w 1645 r. inwentarz wymieniał przy mieście staw i młyn, a obok niego dwór pusty z łąką i ogrodnikami. Zdawkowy opis zrujnowanego dworu starego i towarzyszących mu budynków — kuchennego i przy wjeździe mieszkania nawrotnego, dalej sadzawek zalazłych, zarostych wskazuje, że stopień opuszczenia obiektu był bardzo duży. Późniejsze źródła (już z 2 poł. XVII w.) pomijają opis rezydencji królewskiej i towarzyszącego jej wielkiego stawu. Uległ on redukcji, pozostał po nim basen wodny tylko w części zapełniony

772 wodą, w pobliżu młyna i grobli, po której biegł gościniec choroski. W 1784 r. zapisano: staw, w samym Knyszynie o kilkaset kroków od kościoła parafialnego knyszyńskiego leżący, na samym wschodzie, od rzeczki Jaskrzanki mający początek i z różnych źrzódeł pomnożony, którego długość i szerokość na kilkadziesiąt sznurów776,

Inwentarz dworca królewskiego w Knyszynie z 1564 r. informował: W tym dworze jest dom wielki na podrunie. W którym domu JKM złożenie swe miewać raczy. W tym domu z końca od stawu świetlica wielka dla jadania777. Taka sytuacja rezydencji monarszej w stosunku do wielkiego zalewowego stawu istniała w Bugaju pod Piotrkowem (Trybunalskim). Piotrków, który tak jak Knyszyn położony był na styku dwóch prowincji, tym razem Wielkopolski i Małopolski, posiadał położony zaraz pod samym miastem dwór drewniany, nad stawem zwanym Bugaj. Podobieństwo było jeszcze większe, gdy weźmie się pod uwagę fakt, że położony był wśród lasów, a dziś na miejscu stawu pozostają jedynie torfiaste łąki778, Dworzec w Bugaju wzniesiono ok. 1550 r., również dla Zygmunta Augusta779,

18 X 1558 r. P. Chwalczewski sprawca zamków i dworów w WKL dając całemu miastu Knyszynowi okrąg ziemi na wygon, zgodnie z wolą Zygmunta Augusta (gdyż dawne pastwisko miejskie zajęły sadzawki dworskie), opisał granice wygonu tak: który się okrąg poczyna od Jaskry, u młyna Mieszkowskiego, podle grobli rowem okopanym, a tym rowem, aż do tego miejsca, gdzie wszedł tenże rów w rzekę Jaskrę, a za rzeką błonie ku miastu, a zwłaszcza ku ul. Tykockiej placom i po morgi miesckie, ku młynowi, podle rowu, co idzie z sadzawki tej podle dworu. Okazuje się, że grobla zagradzająca dolinę Jaskranki i powodująca spiętrzenie wody była obwiedziona, rowem — dla odwodnienia, a dwa młyny wspomniane w opisie ustawione były przy tej grobli, jeden z nich — młyn Mieszkowskiego zlokalizowany był dalej ku wsch., a inny bliżej dworu. Również całość terenu była zmeliorowana rowami

O ile staw towarzyszący rezydencji Zygmunta Augusta w Knyszynie przestał istnieć i dziś na jego miejscu są rozległe torfiaste łąki, o tyle drugi staw August dotrwał do naszych czasów. Wielkość tego basenu zalewowego była tak duża, że w demonologii ludowej utrzymuje się tradycja o tym, że staw ten miał być dziełem diabła, który na żądanie Twardowskiego miał go wykopać w ciągu jednej nocy i napełnić wodą781, Tradycję tę notowano zresztą od dawna. Prócz opublikowania tych legend w XIX-wiecznych wydawnictwach - Starożytnej Polsce i Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego odnajdujemy ją nawet w listach poety romantycznego Zygmunta Krasińskiego, lennego właściciela dóbr knyszyńskich, do Delfiny Potockiej. 3 X 1843 r. z Knyszyna pisał on: wczoraj..., w wieczór. Wróciłem z objaźdźki, wracając wstąpiłem na ono jezioro, o którym Ci wspominałem, że na mile długie i szerokie, a tradycja niesie o nim, że je nocy jednej Twardowski wykopał za Zygmunta Augusta. Wsiadłem na łódkę i zagnałem się za nurkami, których pełno, chciałem znów manszetek dostać dla Ciebie, lecz nie udało mi się. A potem smętek straszny mnie opanował. Ta łódka, to jezioro, te

780 trzciny, ta strzelba w moim ręku i te nurki czerwieniejące na falach były mi a bitter mockery lucerneńskich czasów. Tysiące kaczek nade mną latało — jam nie strzelił ni razu. Zamieniony w posąg stałem, a przed тута oczyma nie Czekowski Staw, nie wieś na brzegu, ale snuł się Piłat, dom Saekessera, cmentarz i kościół nasz lucerneński...782. Najstarsza wzmianka о funkcjonowaniu tej legendy pochodzi z 1684 r. Piotr Michałowski w opisie Tykocina z tego roku zapisał: Chodzi wieść u ludu miejscowego, iż Twardowski, ażeby królowa Barbara miała na czym pływać zrobił diabłami grobię 200 kroków mającą, na stawie do 1,5 mili; a wiadomo, że 12 000 niewolnika, co było w Tykocinie las wycięli i rzekę płynącą od Jasionówki mocną zamknęli groblą288.

Inni upatrywali urządzenie stawu w działalności Czechów. Okazję do tego dawała nazwa sąsiedniej wsi Czechowizna, to bardziej racjonalistyczne tłumaczenie, pozbawione łączności z demonami utrwalono w okresie międzywojennym, gdy na bramie ogrodzenia stawu Zygmunta Augusta, bo taką nazwą w XX w. określa się to sztuczne jezioro, umieszczono napis:

Staw ten egzystuje od dawnych już czasów Pamięta Jagiellonów, panowanie Sasów, Przetrwał burze dziejowe, inwazję Moskali, Król Zygmunt go założył, Czesi wykopali784,

Wieś Czechowizna swą nazwę zawdzięcza Jakubowi Siekluckiemu zwanemu Czech. Otrzymał on w 1547 г. 29°785 od Stanisława Dowojny woj. połockiego i jego żony Petroneli Radziwiłłówny — właścicieli włości goniądzkiej wieś Strzeżewo.

Staw August zbudowano w 1557 г. 786 19 I 1561 r. pisano: podle stawu nowego Augusta787. Rejestr stawów w starostwie knyszyńskim niedawno za

783 dzierzawy p. Chwalczewskiego zbudowanych, nie datowany, ale bez wątpienia spisany w momencie przekazywania starostwa knyszyńskiego kolejnemu po Chwalczewskim zarządcy - Hieronimowi Koryckiemu w roku 1564 (11 IX) wymieniał: Pierwszy staw, wielki spustny August nazwany, który roku przeszłego spuszczać poczęto, jedno nie do końca, ale w jesieni przyszłej, do końca ma być spuszczon. Z tego spustu sprzedano ryb za lit. kop 80. K temu do sadzawek z niego wsadzono szczuk głównych i łokietnych kop 50, linów kop 50. A krom tego zimy przeszłej w tych sadzawkach ryb z tego stawu nasadzonych zdechło nie mało788.

W 1784 r. opisywano Staw Czechowski zwany do starostwa knyszyńskiego należący, obszerny, wkoło circiter na półtorej mili rozległości mający, z zdrojów gęstych i rzeczek małych weń wpadających formujący się, częścią tylko do parafii kalinowskiej przytykający. Wzdłuż zach. granicy jeziora biegł gościniec królewiecki, opisywany w tymże 1784 r. następująco: Droga z Knyszyna do Goniądza, na zachód letni, polem otwartym. Na tymże gościńcu przy wiosce Czechowiźnie jest młyn i mostek wygodny. Wyjechawszy o pół mile, za wspomnianą wioską będzie droga w lewą stronę, na zachód zimowy, która idzie do Królewca, na Osowiec, gdzie jest przewóz na rzece portowej Biebrza, o 4 mile od Knyszyna i stamtąd formuje się obszerniejszy gościniec królewiecki. Od płn. wsch. brzegiem jeziora podążał gościniec grodzieński: droga z Knyszyna do Grodna, między wschodem letnim i północą zimową. Wyjechawszy za miasto całą milę, jedzie się piaskami i otwartym polem do boru jesienowskiego, do którego dojeżdżając jest grobla przez IMci p. [Stanisława — przyp. J. M.] Małachowskiego porządnie na rzece, czyli błotach Jaskrzańskich sypana i tu kończy się parafia knyszyńska789.

Jeszcze na nie datowanej bliżej Mapie dóbr rajgrodzko-goniądzkich, zachowanej w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, nie zaznaczono stawu August. Mapę sporządzono przed 1557 r790. Staw zdaje się sukcesywnie rozbudowywano. W 1569 r. przy opisie wsi Jaskra położonej nad zbiornikiem wzmiankowano: Przy tymże zaścianku, nad stawem wielkim było sianożęci m. 4, które staw załał. Rozbudowa stawu mogła nastąpić w związku z przyłączeniem do star. knyszyńskiego wsi Czechowizna, położonej na prawym brzegu Nereśli, rzeki do 1571 r. będącej granicą dóbr Zygmunta Augusta. Cytowany inwentarz z 1569 r. wzmiankował o tym: Czechowczizna niedawno od p. Macieja Siekluczkiego za Szelestówkę i Wólkę na wołości augustowskiej w odmianie wzięte, a ku starostwu knyszyńskiemu przyłączona i na służbie ciągłej postanowiona. Gruntu nader podłego wi. 23, które w roku niniejszym są rozdawane, przeto na rok 1569 płatu z nich nie będzie791. Jakub Sieklucki był służebnikiem Radziwiłłów z Goniądza. Jan Kiszka (zm. 1592) i jego matka Anna Radziwiłłówna poczynili na jego rzecz liczne nadania. Ożeniony był on z Heleną, córką Jerzego Zielepuchy niegdyś namiestnika żorosławskiego, łabeńskiego, kwasowskiego i molawickiego — dóbr należących do Bony. Ożenek miał miejsce przed 1546 г. 297

26 VIIT 1568 r. Zygmunt August dokumentem wystawionym w Knyszynie dokonał wspomnianej wyżej zamiany jego posiadłości położonych nad Nereślą. Za odebrane grunty w Czechowiźnie i Strzeżewie liczące 30 wł. i 17 m. oraz 5 wł. ziemi w Dolistowie syn Jakuba — Maciej Sieklucki uzyskał w star. knyszyńskim dwie inne wsie — Szelistówkę i Wólkę, liczące 27 wł., 24 m. oraz 4 wł. łąk w Bielach793. Inwentarz star. knyszyńskiego z 1573 r. wyszczególniał ponadto posiadane przez tegoż 3 wł. wolne w Boguszewie, 1 wł. wolną w Trzciannem, a dalsze 2 wł. wolne położone były w Krasowie. Maciej Sieklucki był ważną osobą i król musiał się z nim liczyć 794,

Rozbudowę stawu August kontynuowali po Piotrze Chwalczewskim kolejni starostowie: Jarosz Korycki (1564- 1568) i Andrzej Dybowski (1568–1569). W zachowanym testamencie tego ostatniego dzierżawcy, zatwierdzo-

792 nym przez króla Zygmunta Augusta w Knyszynie 28 XI 1569 r. czytamy: pieniądze KJM, które byty z Gdańska przywiezione, tych ok. 500 kop litewskich wydał na kopacze Oliandry i in[n]e rzemieśniki, a ostatek się z liczby okaże795. Wzmianka o zatrudnieniu Holendrów przy pracach ziemnych może odnosić się właśnie do powiększenia stawu August (po przejęciu Czechowizny od Siekluckiego) i wobec tego przy jego budowie uczestniczyli nie Czesi, a Holendrzy.

Zresztą dopiero w 1574 r. Hieronim Makowiecki i Józef Hołownia, rewizorowie królewscy rozsądzający spory starostwa knyszyńskiego, wysłuchując skarg mieszczan knyszyńskich, tłumaczących, że im wiele gruntów zostało zabranych, m.in. zalanych stawami, w tym stawem wielkim, Augustem wiele włók zalano..., gliny kopając popsowano..., k temu na ich włókach cegielnie posiedlono, któremi włók niemało zajęto, zabrano wypust miejski pod stajnie królewskie, a także pozbawiono miasto sianożęci nad N ereślą. Rewizorzy wynagrodzili wówczas mieszczanom krzywdy naddawkami morgowymi w sąsiedztwie sadzawek królewskich i zwierzyńca796,

Prócz dwu wielkich stawów — starego zbudowanego w 1510 г. pod dworcem w Knyszynie oraz Augusta spiętrzonego po 1557, a przed 1561 r. (później powiększanego) w star. knyszyńskim były jeszcze inne sztuczne zbiorniki wodne. Cytowany już wyżej rejestr z 1564 r. wyliczał poza tym:

Item wtóry staw niewielki, przy gościńcu, jadąc do Tykocina, pod miasteczkiem Knyszyńskim, na spławie, w którym by miały być karpie i karasie. Item irzeci i czwarty stawki mate, jeden przy tymże gościńcu tykocińskim, a drugi niżej.

Item piąty staw nowy, na rzece Kobylance, na którego wykopanie p. starosta powiada, żeby miał wydać kop 26 gr 42, rachując albo wkładając w tę sumę żywności na pieniądze oszacowane.

Szósty staw począł kopać na rzece Wodziłówce, którego jeszcze nie dokończył, na którym p. starosta młyn tarty zbudować chce: w czem potrzeba nauki JKM, bo jako p. starosta powiada, to wszystko kop 50, okrom piły, kosztować must i miałby być z tego młyna pożytek.

Stódmy staw niewielki, Rybnik nazwany, ku Dobrzyniewu należący, w którym pstrągi miały by być.

Item na rzece Wodziłówce chciałby grobli podnieść i przyczynić tego, młyna starego poprawić t drugi młyn przy nim tarty zbudować.

Item na rzekach Jaskrze i Niereśli [Nerestce], które się pospołu zeszty797, chce p. starosta staw uczynić, na co jest miejsce dobre i łożysko, któryby nie mało kosztował.

Item na rzece Kobylance, przy ostupie, który zowią Zwierzyniec Popielów, chciałby zbudować staw798. Który powiada musiałby kosztować kop 100, a na ty rzeczy potrzeba jest nauki KJM799,

Opisane wyżej: wtóry staw niewielki przy gościńcu jadąc do Tykocina pod miasteczkiem knyszyńskiem oraz trzeci i czwarty stawki małe, jeden przy tymże gościńcu tykocińskim, a drugi niżej wykopano za rządów P. Chwalczewskiego, likwidując tzw. morgi ogrodnicze. Inwentarz z 1569 r. wspominał, że przy paszni dworca knischinskiego, między stawy, ogrodników osiadłych 12, dzierżą po m. 3. Insze morgi ogrodnicze z pomiary zostawione, częścią ich są stawkami zalane, a insze puste i nieprzyjęte przy paszni zostają. Te 2 stawki małe pod Knyszynem, do których tylko na tarcie karpie albo inszą rybę wsadzają stanowiły tzw. terliska800, Usytuowanie ich przy wjeździe od strony Tykocina oraz wielkie powierzchnie luster wody wokół Knyszyna zwracało uwagę odwiedzających to miasto. Aleksander Gwagnin pisał: Knyszyn, miasto drewniane..., w równinie między jeziorami i kałużami błotnemi leży. Dwór w nim królewski i ogród bardzo szeroki, który pospolicie zowią Zwierzyniec. Sadzawek w nim pełno i zwierząt rozmaitych, albowiem tam wszelkie łowy zwierzynne najczęściej bywają801.

Szósty staw, który Chwalczewski rozpoczął budować na rzece Wodziłówce, to bez wątpienia staw w 1569 r. nazywany Jeleń i taką nazwę nosi do dziś. Budowa rozpoczęta przez Chwalczewskiego doczekała się szczęśliwego końca w 1569 r.: Na tym stawie młyn piąty, nowo zbudowany w roku niniejszym 1569, który zbudowali za dozwoleniem p. Dibowskiego, nieboszczyka — młynarz Blaszek z Matisem. Na co okazowali listy dwa nieboszczykowe. Je- - den na dozwolenie zbudowania, a drugi po zbudowanym, na wolność od wymierzania miar 2 królewskich, dla uważenia kosztu zbudowania ich. A k temu dla matej wody, na tejże rzece, w której wolności pomienieni młynarze, wedle listu p. Dibowskiego są zachowani. I takowa wolność licząc od roku niniejszego [15]69 ma im być wydzierżana?"802. Błażko i Macko, którzy objęli młyn nad Jeleniem wcześniej w 1561 r. notowani byli jako młynarze, którzy przyjęli przy włókach miesckich, w kącie, przy granicy Pęskiej, nad rzeką Niereślą i przy rzece Trzciance... ziemie oromej gruntu podłego piaszczystego m. 18, a błota nikczemnego bieli m. 803, Pewnie obok nad Nereślą znajdował się ich młyn, o nim bowiem w 1569 r. pisze się w inwentarzu: trzeci staw, mały, stary, na tejże rzece Nereśli, na którym był młynek o 1 kole, z którego arenda przychodziła żyta korców 30. Ten młynek już spustoszał i pożytku z niego żadnego nie masz.

Mniejsze stawy na Wodziłówce — jeden zwany Jeleń, a drugi niżej, w dół rzeki zwany Wodziłówka (dziś osada Wodziłówka) służyły do tego, że złowione w wielkich stawach ryby były do nich wpuszczane. Regestr ryb z spustu stawu wielkiego Augusta 1565 r. łowionych, a do sadzawek knyszyńskich wsadzonych stwierdzał: Ma być w sadzawkach... Nadto z tychże sadzawek ułowiwszy do stawu na Wodziłówce nowego wsadzono: szczuk pospolitych kop 23, sztuk 2, karasi 90, a do stawu Jelenia szczuk pospolitych kop 2. Z tychże sadzawek dano do sadzawek tykocińskich na potrzebę JKM ku zachowaniu szczuk głównych 5 i półgłównych 804.

Prace przy budowie stawów prowadzono nie tylko w najbliższym sąsiedztwie Knyszyna, ale również po folwarkach tego starostwa. W 1560 r. przy tym dworze dobrzyniewskim, pan starosta [Piotr Chwalczewski - przyp. J. M.] uczyniwszy przekop do rzeki Supraśli, główny, onym przekopem tej rzeki część pod dwór dobrzyniewski przywiódł i na tej odnodze nowej rzeki Supraśli chce zbudować młyn do mąki, o kilka kół, 2 tarty i rudę. Jakoż już niemałą część grobli na tej rzece przekopanej usypano, która grobla jako mi sprawę dał p. starosta kosztuje kop 25. A gdy się to skończy, tedyby k temu tak wiele kosztować miało, który młyn kiedy by był dobrze, a warownie zrobiony, uczyniłby pożytek niemały skarbu KJM. A jednak toż jest potrzebny poddanym JKM, z siół ku Dobrzyniewu należących, bo tam żadnego młyna nie masz. A w tem potrzeba nauki JKM p. staroście805, Proponowana przez Chwalczewskiego inwestycja doszła do skutku i w 1569 r. młyn pod dworcem dobrzyniewskim, na rzece Supraśli zbudowany, pięć kół, szóste foluszowe. Na tejże rzece młyn drugi — tarty. Z tego młyna wymierzono żyta korców 4, słodu korzec 806,

Również w sąsiedztwie folwarku w Grodzisku wspomina się w 1561 r. niedaleko tego dwora stawek, nowo wykopany i zastawiony, na którym młynik zbudowano roku przeszłego [15]60 o jednym kole. Sadzawka też podle tego dwora, nowo wykopana, niewielka807. W 1569 r. do dwora grodziskiego należą stawy 8, г których na jednym młynik, pod dworem, sadzawka czwarta przy tym dworze. Młyn drugi pozwolono budować na rzece Brzozowej Bartoszowi Krzywoszewiczowi, z którego pożytek potem okazać się ma. W sąsiedztwie wsi Czarna, inwentarz 1569 r. wyszczególniał zalewki spowodowane budową пупа 313,

Chwalczewski, autor dużego programu wyposażenia star. knyszyńskiego w stawy i sadzawki kierował się w swej działalności rozsądkiem i umiarem. Likwidował zbiorniki zbędne, które przynosiły więcej szkód niżeli korzyści. Tak stało się ze stawem młyńskim na Popielewie, który osuszono. W 1561 r. pisano: Las popielewski, którego jest włók 14, który JKM raczył rozkazać w pokoju zostawić dla zwierzyńca i na przyszłe czasy dla drew. K temuż lasu przyłączono nieprzeróbki sioła Pietrasiewiczów, które jest zruszone i staw, który tam był przekopano i młyn zniesiono, z tej przyczyny, iż sianożęci dworne zalewał, a siąd większą szkodę czynił niż pożytek. W innym miejscu obok zwierzyńca popielewskiego planował budowę nowego zbiornika: na rzece Kobylance, przy ostupie, który zowią Zwierzyniec Popielów chciałby [star. - przyp. J. M.] zbudować staw, który powiada musiałby kosztować kop 100. A na ty rzeczy potrzeba jest nauki КЛМЗ809.

Budowę stawów w dolinie Jaskranki wokół Knyszyna umożliwiała struktura geologiczna. Iły warwowe, surowiec o dużym znaczeniu dla wyrobu cera-

808 Tablica XVII. Puszcza Knyszyńska i okolice w 1574 r. Oprac. Józef Maroszek i Tomasz Popławski, skala 1:140 000, 1998.

Tablica XVIII. Groteska z monogramem króla SA w medalionie. Arras monogramowy.

J. Szydłowski, Plan założenia dworsko-ogrodowego w Dobrzyniewie, gm. Dobrzyniewo Kościelne, A - część przemysłowa (osada młynarska), В - część folwarczno-ogrodowa. Skala 1:1 000, Białystok 1979. ROSIOŚK Białystok, Fototeka.

miki czerwonej znajdują się w pasie ciągnącym się na południe od Knyszyna, aż po wieś Krypno. Iły te nadają się do produkcji cegły ogniotrwałej, od dawna też wykorzystywane były przez cegielnie i kaflarnie knyszyńskie810, O cegielniach znajdujemy wzmianki w źródłach XVI-wiecznych. W 1564 r. opisywano trzecie pole dworu knyszyńskiego, które było położone za groblą i cegielnią i stawami. Przy tem trzecim polu za stawami, za górą [dziś zwana Królowej Bony -— przyp. J. M.], przy drodze chorosczkiej... Przypuszczać można nawet, że część stawów, a bezsprzecznie zachowane do naszych czasów sadzawki królewskie w okolicach tzw. Góry Królowej Bony to pozostałość po wyrobiskach cegielnianych. W wydanym w 1573 r. w Krakowie podręczniku autorstwa Olbrychta Strumieńskiego O sprawie sypania, wymierzania i rybienia stawów dowiadujemy się, że iły gliniaste pełniły ważną rolę w urządzaniu sadzawek i stawów rybnych.

Ważnym dla prawidłowego prowadzenia rybnej gospodarki hodowlanej było posiadanie systemu sadzawek. Kto stawy ma, a sadzawek nie ma, w których by ryby chował, albo sadzał czasu spustu, albo też dla domowej potrzeby i kuchennej, ten taki jest jakoby ów, co konia ma, a woza albo siodła nie ma i musi oklep jeździć. Także też i ów, co stawy ma a sadzawek nie ma. Staw spuściwszy, jeno się ryb napatrzy. Jeśli ich zaraz od stawu nie ma komu przedać... Chyba by sobie którą wziął ususzyć, albo co zje przy spuście, to jego zysk. A tak każdy jeśli się waży staw zbudować, ważysz się tego, sadzawki sobie pobudować, abyś miał kędy ryby wsadzić czasu spustu i chować. W jednej karpie więtsze, w drugiej mniejsze, w trzeciej namniejsze, w drugim szczuki, okunie, albo i wszelkie ryby brakując je sobie. — pouczał O. Strumieński 811. Prócz przechowywania ryb w sadzawkach pozostawało jeszcze ich solenie. Kilka lat po śmierci Zygmunta Augusta, w 1575 r. siostra królewska Anna Jagiellonka domagała się wśród swych potrzeb: Staw rybny starosty tego, żeby JMP starosta rozkazał spuścić, drugich do beczek dał nasolić dla królewny JM, na co JKM nie.mało wychodzi drogo, co ze stawów knyszyńskich mieć może!”

W 1565 r. dokonano spustu stawu Czechowskiego. Sporządzono przy tej okazji Regestr ryb z spustu stawu wielkiego Augusta 1565 roku łowio-

812 nych, a do sadzawek knyszyńskich wsadzonych. Okazuje się z niego: Ma być tedy w sadzawkach: szczuk głównych - kop 9, szczuk mniejszych i pospolitych - kop 100, karasi - kop 40, okuni - kop 15, linów - kop 100. Z sadzawek zaś wzięto i posolono: szczuk głównych — 60, półgłównych szczuk — kop $, sztuk 14, pospolitych szczubielic kop 3 szt. 25, linów — 90. Co się wsoliło w wielkich beczkach 5. Nadto z tychże sadzawek ułowiwszy do stawu na Wodziłówce nowego wsadzono: szczuk pospolitych - kop 28, szt. 2, karasi — 90, a do stawu Jelenia szczuk pospolitych — kop 2. Z tychże sadzawek dano do sadzawek tykocińskich, na potrzebę JKM ku zachowaniu: szczuk głównych 5 i półgłównych - 5. A ma zostać w sadzawkach knyszyńskich: szczuk głównych - kop 7 sztuk 55, półgłównych i pospolitych szczuk małych — kop 62, sztuk 54, karasi — kop 38, sztuk 30, okuni — kop 15. Później — jak się wydaje — spuszczono jeszcze raz staw Czechowski w 1567 r., bo w 1574 r. pisano: staw August od 7 lat nie spuszczany, wielka ilość ryb813,

Zachowały się też do naszych czasów sadzawki w folwarku knyszyńskim pod miastem, które również widoczne są na planie z 1862 r. Nie odnajdujemy natomiast wspomnianych w inwentarzu 1574 r. 4 sadzawek tamże podle ścian, zlokalizowanych widocznie przy ścianie włók miejskich.

Jeszcze dziś najbardziej okazale przedstawiają się pozostałości po owych 20 sadzawkach za stajniami. Budowę ich rozpoczęto w 1558 r. Wówczas to bowiem Piotr Chwalczewski wielki rządca i sprawca zamków w WKL dał miastu knyszyńskiemu okrąg ziemi na wygon wszystkiemu miastu, którego jest włók półtrzeciej [2 1/2 — przyp. J. M.] i m. 3... Z którego okręgu miasto nie ma żadnej powinności czynić i czynszów do skarbu JKM dawać, albowiem JKM raczył rozkazać im dać nagradzając im to miejsce, na którym sadzawki z rozkazania JKM pobudowano, które miejsce miastu knyszyńskiemu było dane na wygon814. Sadzawki były już gotowe 19 VI 1561 r., gdyż pomierzenie sadzawek knyszyńskich przez p. Piotra Chwalczewskiego podkomorzego kaliskiego zbudowanych, ich szerokości, długości i głębokości przez miernika Piotra, a grabarza Mroska JMP Chwalczewskiego umieszczono W spisanym wówczas inwentarzu. Wspomnianym miernikiem był Piotr Gabrielowicz815 29, zatrudniany przez króla przy realizacji pomiary włócznej w dobrach hospodarskich w Grodnie, Kowlu i Bielsku. Że względu na stałe potrzeby przy rozbudowie rezydencji knyszyńskiej Zygmunt Sadzawki dworu królewskiegotereny próba rekonstrukcji dawnego о Нот,

/ stawu zalewowego

narzece

Jaskrance

pole uprawne

Na podstawie pomiarów Iwony Plichty-Wiśniewkiej i Józefa Maroszka, mapę sporządził Tomasz Poplawski

J. Maroszek, I. Plichta-Wiśniewska, T. Wiśniewski, Knyszyn. Sadzawki dworu królewskiego, schemat stanu istniejącego (1990 r.). Skala 1:25 000, wg pomiarów własnych. PSOZ Białystok, Dokumentacja ewidencyjna cmentarza żydowskiego w Knyszynie, Białystok 1990.

August nadał mu we włości knyszyńskiej 5 wł. i 18 m ziemi z obowiązkiem służby mierniczej. Jednocześnie powierzono mu urząd wójta dobrzyniewskiego 321,

Popis pomiaru sadzawek jest niezwykle dokładny. Baseny były ułożone w trzy rzędy ciągnące się w kierunku z płd.-wsch. na płn.-zach. Rejestr rozpoczyna opis pierwszej sadzawki na skrajnym rzędzie, od miejskiego pola na wschód słońca, a w rzędzie tym było łącznie 7 sadzawek. Później opisano drugi rząd sadzawek - średni, w którym pierwsza sadzawka od stawu, gdzie razem było 6 sadzawek. Wreszcie odnotowano trzeci rząd sadzawek

816 od gościńca ku Grodnu, gdzie także naliczono 6 sadzawek. Dalej Gabrielowicz dokonał Pomierzenia grobel sadzawek tych pomienionych, których jest wzdłuż 4, a poprzek 7. W których groblach tamki są kopane w głąb na 3 łokcie, a wszerz na 4 łokcie, jako im p. starosta dał sprawę. Pierwszej grobli od gościńca wzdłuż sznurów 9, lasek 6 1/2, wtórej grobli średniej wzdłuż wymierzono sznurów 9, lasek 4, trzeciej grobli średniej wzdłuż wymierzono sznurów 9, lasek 9, czwartej grobli czelnej wzdłuż sznurów 11, lasek 3. Item grobli czelnej poprzecznej od stawu sznurów 5, lasek 4 1/2. Wspominany staw — był zbiornikiem zalewowym na rzece Jaskrance pod dworcem — nazywany był w źródłach starym stawem wielkim. Łączny wykaz dokonany w 1561 r. przez Chwalczewskiego i Gabrielowicza dotyczył 19 sadzawek (7+6-+6), gdy później w 1574 r. stwierdzono, że było ich 20 — w ogrodzeniu, za stajniami, przed dworem knyszyńskim. Różnica bierze się stąd, że była jeszcze jedna stara sadzawka poprzedzająca od płd.wsch. cały kompleks: Do sadzawek tych pomienionych woda idzie z starej sadzawki, do której idzie zdrój. Prace w 1561 r. nie były jeszcze zakończone. Budowa trwała nadal: W niektórych sadzawkach natenczas wody było na łokci 3 1/2, a w niektórych mniej, chyba we 4 sadzawkach wody natenczas nie było. Do których sadzawek od zdroju, który jest za stajniami królewskimi JMP starosta przywieść chce wodę, tak jakoby jej we wszystkich sadzawkach dostatek było i tak jakoby [z] sadzawek rynami woda szła do stawu, która teraz nie idzie. I na tym zdroju rów kopać poczęto. A jako już z tego zdroju do tych sadzawek przywiedziona będzie i gdy już sadzawki wody pełne będą, tak ma woda z nich bystro schodzić, że na tej wodzie młyn być może i który JMP starosta zbudować chce. Te pomienione sadzawki wszystkie, każda z osobna dylami między słupy wewnątrz są odylowane, czopy i ryny u wszystkich wprawione, nad któremi gontami pobito i wietrzniki postawiono. Które wszystkie sadzawki z jednego wkoło są płotem wielkim ogrodzone, do których w onym płocie dwoje wierzeje wielkie uczynione i pobite. A iż ten płot około tych sadzawek uczyniony jest szeroko zawiedzion, którym nieco gruntu zajęto i z jednego przy onych sadzawkach zagrodzono, tedy przy tych sadzawkach, a w tem zagrodzeniu JMP starosta zwierzyniec dla sarn i zajęcy zamnożyć chce817. Niestety nie wszystkie elementy rozplanowania rezydencji knyszyńskiej dają się lokalizować. Takim elementem trudnym do bliższej lokalizacji okazują się być stajnie. Penetracja terenowa wskazuje, że możliwym do wykorzystania przy zasileniu sadzawek królewskich było źródło w uroczysku Głęboki Zdrój, oddalone jednak o kilkaset metrów, a różnice wysokościowe zmuszałyby do budowy spiętrzenia na tym zdroju i budowy specjalnego rurociągu, którym płynęłaby woda.

Sadzawki uległy ruinie tak jak i inne elementy rezydencji królewskiej, w związku z faktem, że nie spełniały funkcji dla której zostały zbudowane. Inwentarz starostwa knyszyńskiego z 1645 r. zaledwie wzmiankował przy opisie dworca w mieście: przy tym sadzawki zalazłe, zaroste818,

Zachowanie do dziś pozostałości sadzawek spowodowane zostało umieszczeniem na groblach cmentarza żydowskiego. Nastąpiło to w 2 poł. XVIII wieku. Dziś już nie zachowana księga bractwa Hewre Kadysz w Knyszynie odnotowywała, że 14 IV 1786 r. Kopecki gubernator i zwierzchność dworska przychylili się do prośby Żydów knyszyńskich i zezwolili, by posiadali oni swój cmentarz, tzw. mogiłki — tak miejsce jak z dawna było i ogrodzenia i tamże grzebania się dozwala. Kolejny wpis w księdze tego bractwa pogrzebowego pochodził z 30 XII 1787 r. i informował: A ponieważ mieszkańcy knyszyńscy Żydzi, z dawna na sadzawkach dworskich Knyszyna mogiłki miane z dozwolenia 14 Aprila 1786 roku około tychże mogiłek parkanem dobrym ogrodzenie ponowili, przez co wygodne miejsce grzebania zmarłych swoich uczynili... Zobowiązano jednocześnie Żydów knyszyńskich, by nie grzebali zmarłych na innych niż ten cmentarz mogiłkach819,

Prace przy budowie stawów i sadzawek były bardzo kosztowne. Chwalczewski projektując swoje inwestycje podawał jednocześnie kosztorysy. Ze względu na wysokość kwot, które należało na nie przeznaczyć decyzje podejmował sam Zygmunt August. Prócz wykwalifikowanych grabarzy, tak miejscowych, jak i sprowadzonych Holendrów (wzm. 1569 r.) pracujących pod nadzorem miernika Piotra Gabrielowicza, korzystano z pracy poddanych ze starostwa knyszyńskiego, a w inwentarzu 1569 r. zaznaczono: też i stawów poprawować, jako im rozkażą.

Gospodarstwo rybne dozorował rybak ku posłudze dwornej postanowiony. W 1569 r. był nim Jan Mielkowicz, pewnie tożsamy z Janem Rybakiem znanym z inwentarza 1564 r., gdy przyjął 3 m. zaścianku przy wsi Chraboły. Otóż w 1569 r. opatrzenie z tytułu jego posług przedstawiało się następująco: pieniędzy lit. kop 4, żyta beczek 6, słodu beczek 6, grochu beczka 1, krup beczka 1 albo jęczmienia beczek 2; mięsa połeć 1, sadła połeć 1, skórznie za talar do spustu stawów. Jan Mielkowicz być może był tożsamy ze stróżem stawu wielkiego Augusta, który posiadał wolne od podatków 13 m. ziemi (wzm. 1573 r.).

Bardzo rozbudowane gospodarstwo rybne uzupełniały ryby łowione w okolicznych rzekach — zwłaszcza w Narwi i Biebrzy. W kluczu dobrzyniewskim starostwa knyszyńskiego mieszkający tam rybacy (dziś wieś Rybaki u zbiegu Supraśli i Narwi), mieli wolne łowienie w Narwi, Supraśli, za tą wolność na każdy piątek do dworu dobrzyniewskiego dawać mają ryb na 2 misy.

Odrębnym problemem była hodowla pstrągów, wymagały one bowiem specjalnych warunków, zimnych źródlisk i bieżącej wody. Właśnie z tego względu przed 1564 r. wśród stawów w starostwie knyszyńskim niedawno za dzierżawy p. Chwalczewskiego zbudowanych wymieniono: siódmy staw niewielki Rybnik nazwany ku Dobrzyniewu należący, w którym pstrągi miały by być. W 1569 r. staw w Rybniku opisywano następująco: staw w puszczy Ribnik, na którym ruda jest zbudowana. A w stawie pstrągi są. Z której rudy rudnicy na każdy rok niniejszy [15]69 spuszczenia stawu i towienia pstrągów przez KJM nie robiła przez niedziel 8, odpuszczono z arendy fl. 34, a które p. starosta teraźniejszy wybrać ma. Okazuje się, że przy łowieniu pstrągów osobiście uczestniczył sam król Zygmunt August

Rozbudowa gospodarstwa stawowego w Knyszynie była analogiczna do prac, które prowadzono w podwileńskim dworcu myśliwskim zwanym Wierszupy, gdzie Zygmunt August, w czasie swoich litewskich rządów 1544–1548 r. wzniósł drewniany dworzec, a w jego sąsiedztwie zorganizował gospodarstwo rybne w 28 nowo zbudowanych sadzawkach. Nawet nazwa dworca urobiona została od wód, o czym relacjonuje w swym atlasie Braun: domus regia... vulgo Wersupa, id est iuzta aquas, quibus vicina est326,821. Lokalizację dworca (za przedmieściem antokolskim) i wykopaliska w tym miejscu

820 przeprowadził Adam Kirkor, odnajdując kaflę z książęcą koroną, inną z Wizerunkiem Zygmunta Starego i kilka monet z czasów Władysława Jagiełły, Aleksandra i Zygmunta I. Zabytki te trafiły do wileńskiego Muzeum Starożytności822, Dokumentują one fakt, że w tym miejscu egzystował dworzec myśliwski, o bogatej kulturze materialnej.

6. Obozisko dworu monarszego w Knyszynie

Przebywanie króla w jego knyszyńskiej rezydencji łączyło się z pobytem również licznego orszaku towarzyszącego władcy. Dwór królewski — pisał w 1565 r. Juliusz Ruggieri — jest bardzo liczny, lecz nie wychodzi na widok, aż gdy król wyruszy w drogę, wtenczas bowiem wszyscy dworzanie mają obowiązek mu towarzyszyć. Przy królu wiesza się wiele szlachty, zwanej dworzanami, z których każdy trzyma od 4 do 9 koni. Liczba ich może dochodzić do 1500. Nie dla płacy wchodzą w tę służbę, lecz że z niej wychodzą stosownie do swych zdolności na prałatów, wojewodów i kasztelanów823.

Opisuje taki przyjazd Łukasz Górnicki, gdy król zjechał do Tykocina ostatni raz w swym życiu, uciekając z ogarniętej epidemią Warszawy. Było to w ostatnich dniach czerwca 1572 r. Monarchę wieziono z racji na jego stan zdrowia — daleko posunięte schorzenia artretyczne wraz z łóżkiem na wozie na to urobionym specjalnie. Najstarszym z urzędu widać był wówczas oboźny Stanisław Karwicki, który uświadomił królowi, jeszcze na zamku warszawskim, że winien pożegnać się ze swą siostrą królewną Anną Jagiellonką. Gdy Zygmunt August na wóz był z łóżkiem wstawiony, dwiema jurgieltnikom na wozie przy sobie być kazał, Andrzejowi Boboli a Fabianowi Klińskiemu; było i pacholąt kilka na wozie, i tak wyjechał z Warszawy. Gdy miał przyjeżdżać do Tykocina, z noclegu przed Tykocinem pisał do mnie [Łukasza Górnickiego — przyp. J. M.], żebych nikogo do miasta nie puszczał z tych, co naprzód jadą. Ja uczyniłem dosyć wolej pańskiej; za czym wielki orszak ludzi z wozmi, z kolasami stał przed miastem. A kiedy król wjeźdżał we wrota miejskie, jęli ludzie krzyczeć, prosić, żeby król puścić je do miasta kazał, a Karwicki oboźny do wozu przystąpiwszy powiedział: Miłościwy Królu, tu w tym obozie są żony woźnic, masztalerzów; jako tu zostaną przed miastem, tak woźnice, masztalerze odbieżą od koni do żon, żeby tu u nich jedli, i tak szkoda w koniech być może; przeto każ je WKM puścić do miasta. I kazał król, żeby wjechali; a za tym obozem ludzi stajennych powietrze do miasta weszło i było barzo wielkie, iż ledwie się przeszedszy pół zimy uspokoiło824, Z opisu wynika, że część obsługi obozu stanowili miejscowi mieszczanie. W inwentarzu starostwa tykockiego z 1571 r. dokładnie zlokalizowano miejsce, gdzie zatrzymywał się obóz dworu królewskiego: idąc z miasta do Łopuchowa, po lewej ręce plac, na którem stajnia KJM stawa jest wszyłkiego pr. 40, ten wszytek plac Florian Łobeski, będąc podstarościem... dał na płat825, W przypadku Tykocina była to lokalizacja tradycyjna, pochodząca z czasów, gdy w pobliżu znajdował się zamek gasztołdowski, spalony ok. 1521 r.

Zwyczaj nie wjeżdżania z całym obozem do miasta czy rezydencji nie dotyczył wyłącznie wyprawy 1572 r., ale tabor obozowy, wraz z wozami i ludźmi stale pozostawiano poza miastem. Świadczą o tym nazwy. Na północ od granic historycznego miasta Radomia (dziś już w obrębie miasta), w pewnym oddaleniu od niego znajduje się dzielnica zwana Obozisko. Wobec faktu, że Radom w XV w. pełnił funkcje miasta, gdzie zatrzymywali się królowie i tam przemieszkiwali, pewnie orszak monarszy zatrzymywał się 1 stacjonował w tym miejscu. Podobnie postąpiono w Wilnie. Już w roku 1544 r. obok kończenia odbudowy spalonego Zamku Dolnego król zaczął wznosić szerego zabudowań dworskich. W 1545 r. wykupione zostały leżące między zamkiem a katedrą domki mansjonarzy katedralnych, a na ich miejsce założono w 1546 r. królewski obóz. Wzniesiono w nim: stajnię na królewskie wierzchowce, podklecie, mieszkanie dla kowala, dom dla rządcy piwnic królewskich, dom dla dozorców robót kamieniarskich i pralnię dworską. W stronę Łukiszek, przy kościele św. Jerzego wzniesiono most przez Wilię przy stajniach na obozie, a obok nich łazienki 826.

Podobne miejsce dla obozu wyznaczono przy folwarku knyszyńskim, centrum gospodarczym całego starostwa, założonym w l. 1553-1554 przez Piotra Chwalczewskiego sprawcę zamków i dworów JKM w WKL, w niedalekim sąsiedztwie traktu z miasta Knyszyna do budującej się wówczas twierdzy tykocińskiej, dziś w tym miejscu jest osada Knyszyn Zamek. W 1574 r., gdy opisywano zabudowania folwarku pod miastem, wymieniono: oboznia - wrót 4 — wozy królewskie, przy obozni domek — izdeb 2, warsztat stalmaski etc.3%?

Сноски

755 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 269.

756 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 246.

757 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 281-282.

754 Katalog arrasów flamandzkich króla Zygmunta Augusta, [w:] Arrasy flamandzkie, op. cit.

758 Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. XXII.

759 I. T. Baranowski, Materiały do dziejów wsi polskiej, „Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Komisja Historyczna”, z. 1, Warszawa 1909, s. 11-18.

760 Ustawa leśna 1567 roku, „Atenaeum” 1844, r. 6, s. 5-11; Ustawa leśna 1567 roku, wyd. O. Hedemann, „Echa Leśne” 1936, nr 4; B. Dederko, Polityka leśna za Zygmunta Augusta, „Las Polski” 1926, s. 600-607. Szerzej temat gospodarki leśnej na tym terenie omawiają: L. Postołowicz, Eksploatacja lasów w ekonomii grodzieńskiej od połowy XVI do wojen połowy Х УП w., Białystok (maszynopis pracy magisterskiej - Uniwersytet w Białymstoku); Е. Wroczyńska, Eksploatacja lasów na Podlasiu w XVI wieku, [w:] Studia nad społeczeństwem i gospodarką Podlasia w XVI-XVIII w., Warszawa 1981, s. 145-171.

761 Szerzej na ten temat: A. Samsonowicz, Łowiectwo w Polsce Piastów i Jagiellonów.

762 ĄAGAD Warszawa, Rachunki królewskie, nr 221, К. 37.

763 Opisy parafii dekanatu knyszyńskiego z roku 1784, s. 13T.

764 Rukopisnoe otdelenie Vilenskoj Publićnoj Biblioteki vyp. I: cerkovo-slavjanskie rukopisy. II russkie pergameny, Vilna 1871, nr 16. Por. Sjemoćnyj plan Grodnenskoj gubernii Belostokskogo uezda v 1911 godu rozgraniczenia wsi: Jaworówka, Pogorzałki, Kozińce, Obrubniki, Krynice, Dobrzyniewo Duże. CPAHB Grodno, F. 11, op. 5, nr 168, k. 27.

765 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 В, К. 19-19v, 39v.

766 7. Antoniuk, Knyszyn, s. 11.

767 I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 236.

768 Biblioteka Narodowa Rosji, St. Petersburg, F. 293, op. 1, nr 33.

769 CAAR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 88, k. 125; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 431;. Antoniuk, Knyszyn, s. 14. =)

770 AGAD Warszawa, ASK dz. LVI, nr K-11, k. 16v.

771 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 262-263.

773 W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 244, 254 i 282; AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, k. 16v (1569 r.), k. 37v (1573 r.).

774 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, k. 30-32.

775 Ад. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 167 (1578 г.); AGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 146 A, k. 2-4 (1602 r.); AGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI nr 149, k. 52 (1616 г.); AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, K-11, К. 70.

772 Deski z knyszyńskiego tartaku wywożono nawet do Warszawy. W 1575 r. wśród potrzeb, które królowa IMP star. bielskiemu i knyszyńskiemu opowiedzieć miała... wymieniono: Tarcic rozkazać jak najwięcej przywieźć z puszczy knyszyńskiej do mostu warszawskiego, które i przed zimą do Warszawy kazać puścić będzie li to mogło być? A traczowi temu według postanowienia ks. Pilchowskiego aby dawano na żywność, gdyż on nie mógłby tego pilnować.

776 Zob. Opisy parafii dekanatu knyszyńskiego 1784 r., oprac. W. Wernerowa, „Studia Podlaskie”, t. I, Białystok 1990, s. 166-167. Młyn i teren po stawie był własnością majątku Knyszyn jeszcze w czasach międzywojennych. 16 VIII 1926 r. Powiatowy Urząd Ziemski w Białymstoku zapytywał zarząd dóbr ziemskich Knyszyn czy pośród gruntów (Knyszyna, przedmieść Wodziłówka, Poniklica г Grądy) znajdują się użytki rolne lub leśne należące do dóbr Knyszyn? Administrator odpowiedział: W samym mieście Knyszynie znajduje się pośród gruntów mieszczańskich wodny młyn ze stawem i łąką, place czynszowe, plac bez budynków, które stanowią własność dzierżawcy i jeden dworski mieszkalny budynek, wraz z oborą i ogrodem warzywnym. Por. AP Białystok, PUZ Białystok. Jeszcze w 1. 70-tych XX w. właściciel domu przy ul. Białostockiej 53 Waldemar Malke podawał nazwę sąsiadujących z jego domem (ostatnim już przy ul. Białostockiej) terenów Łąki dworskie. Wielkość obszaru, który pierwotnie zajmował staw pod rezydencją odpowiada w przybliżeniu terenowi własności dworskiej ukazanemu na Planie III Gasti Knyśsinskago imenja 1862, położonych na płn.-wsch. od ul. Dworskiej i określonej mianem ur. Goldakowizna — zob. AP Białystok, GKL, nr 36.

777 W, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 291.

778 К, Głowacki, Urbanistyka Piotrkowa Trybunalskiego, t. I, Piotrków-Kielce 1984, s. 34. Dwór w Bugaju został zbudowany ok. 1550 r.: Urządzony dwór wykorzystywał naturalne wałory obronne, które od zachodu i południa stanowiło zakole rzeki Stawy, zaś od wschodu rozległy zbiornik wodny dawnego jeziora bugajskiego. Teren pałacowy obwiedziony był drewnianą palisadą... Głównym obiektem tego terytorium był parterowy Dom Wielki — czyli właściwy dwór królewski z drzewa modrzewiowego; M. Witanowski-Rawita, Przewodnik po Piotrkowie Trybunalskim, Piotrków Trybunalski 1923, s. 3. Zob. J. Bartoszewicz, Anna Jagiellonka, t. I, s. 27.

779 В, Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858, s. 348, podaje, że budową dworu w Bugaju kierował podstarości piotrkowski Piotr Zochowski.

781 Mieszkańcy kolonii wsi Jaskra wskazywali w 1. 70-tych XX w. wielki głaz w sąsiedztwie stawu i twierdzili, że kamień ten niósł diabeł, chcąc zatkać źródlisko, aby woda nie napełniała zbiornika, tak czuł się zawiedziony oszustwami Twardowskiego. Zapiał kur, zrobił się dzień, ustała moc czartowska. Wówczas diabeł musiał upuścić głaz, który legł na brzegu. Przekaży demonologiczne notowane przed kilkunastu laty wzmiankowały nawet o Syrenach, które wodziły zabłąkanych w oparach wody. Liczne przekazy odnoszą się do wzgórza górującego nad Stawem Czechowskim zwanym Mogiluha, przez który dziś przebiega szosa z Knyszyna do Kalinówki. W opinii okolicznych mieszkańców na wzgórzu mieściło się cmentarzysko czy kurhan (dziś rozorany). Wzgórze zresztą, jako obiekt demoniczny, znane było już w XVI w., w czasach współczesnych budowie stawu August. W inwentarzu 1564 r. nazywane jest górka Dziewiczych Mogilicz — zob. W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 273.

780 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 34, s. 272-274; AGAD Warszawa, APP, nr 338, s. 101.

782 Starożytna Polska, t. Ш, s. 459; St. geogr., t. IV, 1883, s. 200; Z. Krasiński, Sto listów do Delfiny, Warszawa 1966, s. 108-113.

784 К. Cyganek, Kronika parafialna..., s. 24.

785 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 135. 9 V 1557 r. Jakub Czech zeznawał przed sądem, że od 7 lat, a już idzie ósmy rok jak służy Stanisławowi Dowojnie wojewodzie połockiemu, właścicielowi dóbr goniądzkich. Zob. AGAD Warszawa, КтК, nr 1, К. 112.

786 7 opisu zajścia, które miało miejsce w czasie Wielkiego Postu 1557 r., rozboju, który dokonał Jakub Strzyżewski zwany Czechem, pobijając śmiertelnie mieszczanina knyszyńskiego, furmana jadącego przez most na Nereśli (obok rudni) do Królewca. Przy okazji opisywano inwestycję stawu. Mieszczanie twierdzili: i przejedziemy zastawce groblą do góry, u której brali piasek na groblą, AGAD Warszawa, KmK, nr 1, k. 112.

787 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263-266.

783 К. W. Wójcicki, Do redaktora „Tygodnika Ilustrowanego”, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, t. 9, s. 120 — cyt. za: R. Bugaj, Naukż tajemne w Polsce w dobie odrodzenia, в Wrocław 1976, s. 207.

788 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 262-263. Por. też Opis 815 rękopisów, nr 119, s. 103.

789 Opisy parafii dekanatu knyszyńskiego z roku 1784, s. 155-164. Przy opisie par. knyszyńskiej odnotowano: staw nazwany Czechowski pod imieniem August założony z samych tylko źrzódeł i strumyków maleńkich zebrany, leży nad zachodem letnim, którego długość i szerokość na około do dwóch mil rozciągać się może.

790 BU Wilno, nr F. 23, nr 132. Por. S. Alexandrowicz, Mapy majątkowe północnego Podlasia z XVI wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1966, r. 14, nr 2, s. 279–305; Tenże, Rozwój kartografii, t. I, s. 154 i t. II, nr 21.

791 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, К. 14-17.

793 AGAD Warszawa, Archiwum Potockich z Radzynia, nr 245, k. 13-13v, 15-16, 17-18; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 32, s. 300-305 i 309-314. Znany też jest jeszcze inny dokument królewski zatwierdzający tę zamianę, wystawiony w Knyszynie 20 XI 1569 r. — zob. AGAD Warszawa, MK, nr 108, k. 60v-62v; Matricularum Regni Poloniae Summaria, t. V, cz. 2, s. 350; AP Białystok, Kamera, nr 155 A.

794 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, k. 56-57. Zob. też AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, К. 15-16, gdzie wzmiankowano: sioło Konieczki wł. 4 gruntu przedniego oddano w odmianie panu Siekluckiemu, i dalej sioło Szelistówka gruntu przedniego wit. 20, to sioło dano w odmianie panu Sieklickiemu w odmianie za Czechowcziznę. R]

792 I, Kapica-Milewski, Herbarz, s. 368 i 490-491. Pierwszym mężem Heleny Ziełlepuchówny był Leonard Niewiarowski z Niewiarowa położonego na płn. od Knyszyna. O nadaniu radziwiłłowskim wzmiankuje dokument Zygmunta Augusta wystawiony 6 XII 1569 r. w Knyszynie, którym król zatwierdził te nadania - por. AGAD Warszawa, MK, nr 108, k. 67v-68; MRPS, t. V, cz. 2, s. 350, oraz AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 32, s. 315-317 i 319-323.

795 ĄAGAD Warszawa, MK, nr 108, k. 63v.

796 ĄAGAD Warszawa, Kapicjana, nr 34, s. 254-271.

797 Nierestek - strumień. Przy ich połączeniu do dnia dzisiejszego zachowały się wyniosłe i bardzo szerokie usypiska nazywane przez miejscową ludność Nowa Grobel.

798 Staw i młyn nazywały się Myśliwiec.

799 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 262-263.

800 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, К. Ву.

801 д, Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 162-163; A. Gwagnin, Opisanie Polski, s. 26.

802 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr К-11, К. 17.

803 W, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 264.

804 д. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 163-164.

805 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 245-246. Grobla dobrzyniewska, tak jak i inne urządzenia wodne wymagała konserwacji i napraw. W 1784 r. pleban dobrzyniewski pisał: droga z Białegostoku przez rzekę Supraśl tuż koło dworu dobrzyniewskiego... na miasta Knyszyn i Goniądz idąca. Przy tymże dworze dobrzyniewskim, na tejże rzece Supraślu most porządny, nowy, a na błotach grobla fundamentalnie sypana, kroków ok. półtora tysiąca mająca. Ta droga częścią równiną, częścią niemałe piaski i góry, acz rzadkie mająca... Stawów w parafii dobrzyniewskiej dwa. Jeden przy końcu grobli wspomnionej Supraslu, nie barzo obszerny, do którego woda dwoma rowami, na sznur jeden szerokiemi, a na czterdzieści z górą długiemi spływa od pomienionej rzeki, te rowy jak fama niesie były niegdyś od aresztantów kozackich na wojnie zabranych koрапе. Ciekawe, że podobne tłumaczenie 1684 r. przytoczył P. Michałowski komendant tykociński tłamacząc, że staw August koło Czechowizny zbudowali jeńcy wojenni ongiś przetrzymywani w twierdzy. Zob. Rękopiśmienne opisy parafii litewskich z 1784 roku. Dekanat knyszyński i dekanat augustowski, oprac. W. Wernerowa, Warszawa 1996, s. 157–160.

806 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, К. 19.

807 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 247

809 W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263 i 266. Staw ten zrealizowano. W 1574 r. stwierdzono, że staw na Kobylance u Chrabołów na karpie — A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 162-163.

808 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, К. 30 i 34.

810 M. Prosnak, Knyszyn. Studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, Warszawa 1960, s. 12 (maszynopis PSOZ Białystok).

811 o. Strumieński, O sprawie sypania, wymierzania i rybieniu stawów, także o przekopach, ważeniu i prowadzeniu wody, Kraków 1973, s. 203-204.

812 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, k. 30-32: Potrzeby, które królewna JMP star. bielskiemu i knyszyńskiemu opowiedzieć miała, za oddaniem i okazaniem uniwersału JMPP rad koronnych na konwokacjej warszawskiej danego.

813 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 162-164.

814 ĄAGAD Warszawa, APP, nr 338, s. 101 i inne.

815 Pewnie tożsamy z protegowanym u króla przez Augustyna Kotwicza (ten zm. 1550 r.) Piotrem, budowniczym stawów. Zob. M. Ferenc, Dwór Zygmunta Augusta, s. 124.

816 Pomierzenie — zob. W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 259-263; Pełna data spisania inwentarza w 1561 r. Opis 815 rękopisów, s. 103, nr 119; Informacje o Piotrze Gabrielowiczu - zob. I. T. Baranowski, Podlasie w przededniu Unii Lubelskiej, „Przegląd Historyczny” 1908, r. 7, s. 8. Autor powołał się na kopie dokumentów nadawczych dla Piotra Gabrielowicza w ML - CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 42, k. 61: nadanie 5 wł. i 18 m., z obowiązkiem, aby w przypadku procesu, gdy będzie przemierzał grunty, ma pobierać opłatę po 4 gr od wymierzonej włóki — ks. zap. 39, К. 256 — informacja o nim jako wójcie dobrzyniewskim. Por. też CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 88, К. 256 1 AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 456.

817 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 259-263.

818 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 70.

819 Szerzej na temat dziejów cmentarza żydowskiego założonego na groblach sadzawek królewskich w Knyszynie, zob. J. Maroszek, I. M. Plichta-Wiśniewska, T. Wiśniewski, Dokumentacja ewidencyjna cmentarza żydowskiego w Knyszynie, Białystok 1990 (maszynopis PSOZ Białystok). Wcześniej pisał na ten temat: K. Cyganek, Kronika parafialna..., s. 31: w dobrym stanie 7 sadzawek, wymiar mniej więcej 100 x 80 m, głębokość do 3 m. Nie wszystkie sadzawki mają jednakowe wymiary. Wały u podnóża do 18 m szerokości, a u góry do 10 m. Wały są usypane z gruzu. W czasie frontu jedną przekopano - cegły, kamienie 1 rupiecie. Legenda głosi, że dna sadzawek są wykładane płytami kamiennymi. Również M. Paździor na pocz. 1. 60-tych XX w. dokonał oględzin tych zabytkowych basenów wodnych. Zob. M. Paździor, Dwór królewski wraz z folwarkiem; Tenże, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki”, t. VIII, s. 364.

821 J, Braun, Urbium praecipuarum totius mundi liber tertius, Coloniae Agripinae 1599, tabl. 59; L. Kolankowski, Zygmunt August, s. 324, 330, 331 i 391; J. Fijałek, Opisy Wilna, s. 315.

820 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, k. 17-18 v, 22, 37v (1569 r.); W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263 (1564 r.).

822 [A. Kirkor] Jana ze Śliwna, Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, wyd. 2, Wilno 1859, s. 203-206.

823 Relacje nuncyuszów apostolskich, wyd. E. Rykaczewski, t. 1, Berlin 1864, s. 140.

824 в. Górnicki, Dzieje w Koronie. Pisma, t. II, s. 716-717.

825 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 22.

826 I, Kolankowski, Zygmunt August, s. 330.