Глава IX. Кнышинский саркофаг останков короля: оригинал
Глава IX. Кнышинский саркофаг останков короля. С. 519-530. Польский текст издания.
Rozdział IX. Knyszyński sarkofag szczątków króla Zygmunta Augusta
Do 24 VIII 1572 r. zwłoki króla pozostały w Knyszynie. Po śmierci króla zjazd był niektórych rad koronnych w Knyszynie na dzień 24 sierpnia. Tamże też i posłowie od panów rad WKL przyjechali... A iż w Knyszynie jako wszędzie na ten czas maro, przeto z ciałem królewskim do Tykocina ruszyć się rozkazali — zapisał w kronice Bielski!. W Postanowieniu zjazdu knyszyńskiego z 24 VIII 1572 r. czytamy: A iż powietrze, Pan Bóg, jako wiele inszych miesc w Koronie, tak i to miejsce Knischin pokarać raczeł, dla którego dworowi wszystkiemu mieszkać tu beło niebezpieczno. Przeto aby zaraz rozjachaniu dworu, ciało KJM bez powinnej utczciwości tu nie zostało, za zgodnem zdaniem naszem, ciało KJM do Tykocina, już stąd zaraz wyprowadzić mamy. I aby tam z utcziwością przystojną do dalszego czasu i namów spólnych leżało, pilnośmy to opatrzyli1616.
Dopiero 10 IX 1573 r. kondukt pogrzebowy ruszył z Tykocina do Krakowa. Opracowano nawet specjalny program uroczystości przewiezienia zwłok z Tykocina do Krakowa: Ceremonie przy prowadzeniu ciała JKM z Tykocina do pogrzebu tym sposobem są odprawowane1617.
W księdze rachunkowej wydatków królewskich pod datą 12 VII 1572 r. ks. Stanisław Fogelweder zapisał: Cnissini. Dałem za rozkazaniem JMP Czarnkowskiego referendarza KJM Franczowi Wolskiemu wójtowi tykoczkiemu za pracę około zaprawienia ciała KJM. Wpierw ciało owinięto płótnem woskowym i włożono na nie koszulę z płótna flamandzkiego, na ko-
1615 szulę giermak na kształt rewerendy z adamaszku czerwonego, spięty złotym sznurem, opasującym ciało. Na to wdziano albę z białej kitajki, a na nią dalmatykę złotogłową. Na wierzch włożono płaszcz z altembasu. Na palce włożono dwa wielkie pierścienie: szmaragdowy i szafirowy, na ręce jedwabne rękawiczki, a na nie blachownice żelazne, na nogi buty złotogłowe i pozłociste ostrogi. Na głowę włożono biret z czerwonego atłasu, a potem osadzono koronę. Do boku przypasano miecz w srebrnej pochwie, a obok niego złożono berło i jabłko. Na piersiach złożona była srebrna pozłacana tabliczka z inskrypcją, wyjaśniającą, kto leży w trumnie. Trumnę obito wewnątrz czarnym aksamitem i wypełniono chmielem. Środków do mumifikacji zwłok królewskich dostarczył inny aptekarz Angelo Floriano Caborto, ale temu płacono jedynie na drobne potrzeby do ciała KJM i na wosk na incerti do trumny KJM i na postawniki fl. 16, gr 10. Zmumifikowane zwłoki królewskie zawoskowanoś1619. Z relacji naocznego świadka Kaspra Irzykowicza wiemy, że zwłoki na publiczny widok wystawiono już nazajutrz po śmierci, czyli 8 VII, a więc Franciszek Wolski swoją pracę wykonał w czasie pierwszej doby po śmierci.
29 VII 1572 r. Konarski złożył swój podpis na rachunku wystawionym przez stolarza robiącego trumnę Zygmuntowi Augustowi, gałkę do proporca i ramę do welum, stwierdzając wykonanie tych prac1621. Wiosną 1573 r. przystąpiono do wykonania jeszcze innej trumny. Do Gdańska w tym celu wyprawił się Franciszek Wolski, który spędził tam 19 tygodni od półpościa do świętej Małgorzaty. Gotowy sarkofag przewieziono późnym latem Wisłą do Warszawy i tu dopiero włożono do niej zwłoki królewskie. Ciekawe, że po 15 latach, gdy zmarł król Stefan Batory ponownie Franciszek Wolski w Gdańsku nabywał i temu monarsze sarkofag1620.
W 1791 r. Tadeusz Czacki opisał otwarcie wawelskiej trumny Zygmunta Augusta: Zygmunt August, w cynowej, wypukle rzniętej trumnie leży, odkryty, przysypany cały chmielem, tak dochowanym, że 218 lat zawarcia jego w tem grobowem naczyniu żadnej różnicy w czerstwości nie czyni. Ciało jest całe. Moc czasu odmieniła zwykły kolor w czarny. Suknia z bogatej mate-1618
1622 тй lecz już zbutwiałej, na głowie korona, przy prawej ręce świat, przy lewej pozłacane berło, na piersiach napis na blasze srebrnej następującej treści: SIGISMUNDUS AUGUSTUS POLONIAE REX. SIGISMUNDI I FILIUS FLORENTISS JAGIELLONIS DOMUS ULTIMUS PALMIS. LIVONIAŁ DOMTTOR, LITUANORUM CUM POLONIS UNITOR, HOSTIUM SU-ORUM VICTOR. ARARII POLONICI INSTRUATOR CUIUS PRUDEN-TIAM ORBIS ADMIRATUS EST. MANSVETUS EOMIS PATIENS, JU-STUS ET ELEMENS, PACIS BELLI ET DOMESTI EORUM DISSIDIO-RUM MODERATOR INSIGNIS IN CATHOLICAE RELIGIONE CON-STANTER PER SEVERANS ANNO DOMINI MDLXXII DIE VII JULII HORA XVII AETATIS SUAE LIII, REGNI VERO XXXXIIII CUM MA-GNO MERORE MONITER KNISINI. Znalazłem na szyi Zygmunta Augusta złoty prostej roboty łańcuch, na którym wisi krzyż, z jednej strony rubinami i szmaragdami wysadzany, z drugiej strony proste rysowanie złotnicze N. Panny trzymającej Syna1623.
Mumifikacja zwłok króla sprawiła, że szczątki Zygmunta Augusta spoczęły aż w dwu sarkofagach. Pierwszy z nich, jak powszechnie wiadomo znajduje się w Katedrze Wawelskiej, w Kaplicy Zygmuntowskiej. Krakowski nagrobek królewski jest dziełem Santi Gucciego, a ufundowała go Anna Jagiellonka, siostra zmarłego. Drugi sarkofag, zawierający serce i wnętrzności królewskie zbudowano w knyszyńskim kościele farnym i zachował się do 1824 r. (obecnie nie istnieje).
W wizycie kościoła knyszyńskiego z. 1731 r. czytamy, że na Rynku w Knyszynie znajdowały się wówczas dwa drewniane krzyże i sarkofag Najjaśniejszego króla Polski Zygmunta i gdzie pochowane są wnętrzności jego. W innym miejscu dokumentu wizytator stwierdził, że do kościoła knyszyńskiego należał również plac w środku miasta Knyszyna, gdzie stoi dzwonnica i starożytnego kościoła cmentarz... Niegdyś był drewniany kościół na rynku miasta... Caemeteria. Sunt tria: unum in medio fori, ubi antiqua stetit ecclesia lignea et regis Poloniae Sigismundi I-mi [sic!] sub marmore intestina deposita1624, a powoływał się przy tym nie tylko na pozostałości świątyni w środku placu targowego, ale również na dzieło Reinholda Heidensteina, sekretarza, przyjaciela i powiernika Jana Zamoyskiego. Historyk ten opisując pogrzeb Zygmunta Augusta wspominał, że gdy ciało królewskie przewożono do Tykocina wnętrzności w Knyszynie złożono. Fundacji sarkofagu dokonał bezsprzecznie Jan Zamoyski, od 1574 r. władający starostwem knyszyńskim.
Kościół knyszyński pw. św. Jana Ewangelisty, w którym ustawiono królewski sarkofag został zbudowany w 1520 г., jeszcze w czasie erygowania parafii knyszyńskiej!!. Był usytuowany w środku rynku miejskiego. Świątynia przetrwała, do ok. 1623 r., kiedy ją rozebrano i przystąpiono do wznoszenia w jej miejscu nowej, także drewnianej (póki co nabożeństwa parafialne odprawiano w nowo zbudowanym kościele szpitalnym pw. Wszystkich Świętych). Wizytacja biskupia w 1633 r. stwierdziła, że budowę rozpoczęto przed ok. 10 laty. Budynek nie był dokończony — ściany doprowadzono jedynie do wysokości okien, a wobec działań atmosfery zagrażała mu ruina. Wizytator stwierdził dalej, że w tym kościele na środku rynku knyszyńskiego znajdują się wnętrzności zmarłego króla Zygmunta Augusta, złożone na miejscu ołtarza. Wizytator zdawał sobie sprawę, że tu wcześniej stał najstarszy kościół knyszyński i powoływał się na dawne wizytacje tego kościoła 1 tradycję miejscową — in dicta ecclesia in circulo fori ezistens relatum visitatorum её a curibus referat serenisssimi olim regis Poloniae Sigismundi Augusti!?,
Dramatyczne było przerwanie prac budowlanych tego drewnianego kościoła. 3 VI 1617 r. pleban Jan Grabowski doszedł do ugody z miastem o dziesięcinę. 3 XII 1628 r. ks. Szczyt, kolejny pleban knyszyński sprzedał dom z placem, w połowie stanowiący własność parafialną, a w połowie szpitalną. Najwidoczniej potrzebne były środki na budowę nowej świątyni. W 1629 r. w urzędzie radziecko-wójtowskim pleban upominał się o należne kościołowi meszne za 1628 r. Mieszczanie odpowiedzieli, że je dadzą, jak tylko otrzymają kwit za 3 lata, w których wzbierał meszne niejaki p. Rosochacki. 7 VII 1630 r. ks. Szczyt pleban knyszyński i kanonik wileński w niedzielę rozkazał publikować na kazaniu, prosząc, aby miał rezolucję od wszytkiego miasta i urzędu knyszyńskiego o dziesięcinę coroczną kościoła knyszyńskiego, którą mu miasto oddawać nie chce, tedy, iż żadnej rezolucji o tę dziesięcinę mieć nie mógł i kapłana nie mając skąd wychować, ат sług kościelnych. Na co pan burmistrz powiedział, iż wszytko pospólstwo nie1625
1626 chcą nic dać więcej, tylko mesznego zł 21 i gr 20, które są oddane za rok 1629. Nie kontentując się tedy tym, admodum reverendum dominus canonicus Vilnensis kościół zamknąwszy sług wszytkie kościelne rosprawiwszy, sam precz musiał odjachać. W 1630 r. pleban wystarał się o dekret królewskich sądów zadwornych. Ale nie tylko mieszczanie buntowali się przeciwko płaceniu dziesięciny. 20 III 1642 r. doszło do ugody plebana Pawła Siuchnickiego z właścicielem dóbr Pęskie. Okazuje się, że z Pęskich nie wpływała dziesięcina od 15 lat, czyli od 1627 r. i zebrała się suma zł 42, gr 1627. W świetle powyższych faktów jasne stają się powody, dla których przerwano prace budowlane przy kościele.
Drewniany kościół na Rynku jednak mimo trudności został ukończony. Świadczy o tym fakt pobierania przy nim od Żydów kozubalca. W 1731 r. pisano: Proventus huius ecclesiae unicus et solus ezpensione Judaica Kozubalec dicta, quia Judei transeuntes circa ecclesia hanc so- Гоитё unum grossum, circa aliam knyszynensem ecclesiam transeuntes alium grossum [Dochód tego kościoła jeden i jedyny pochodzi z podatków żydowskich zwanych kozubalec, ponieważ Żydzi przejeżdżający koło tego kościoła uiszczają 1 gr, a koło drugiego gr drugi]. Opłata ta była pobierana do 31 Ш 1719 r., kiedy zastąpiono ją dorocznymi, zryczałtowanymi podatkami wnoszonymi przez Żydów do kościoła na Boże Narodzenie, Wielkanoc i Zielone Świątki 1628.
Drugim świadectwem dokończenia budowy drewnianego kościoła na rynku jest istnienie tam dzwonnicy. 31 V 1664 r. lustratorzy odnotowali: Na kościół stary plac No 1, na którym teraz dzwonnica stoi i krucyfiks'1629. Domyślać się jedynie możemy, że drewniany kościół przestał istnieć w latach potopu. Dzwonnica wzniesiona po 1633 r. znikła po stu latach i w 1731 r. nic o niej nie napisano. Budowa kolejnej w tym miejscu odbywała się w 2 dziesięcioleciu XIX w. W wizytacji 1820 r. zapisano: Dzwonnica za cmentarzem na rynku teraz jest wybudowana z drzewa, obita gontami, dobrze podmurowana, na placu, gdzie kościół pewnych wieków stał1630. 13 X 1824 r. białostocki komisarz ziemski zburzył dzwonnicę i pewnie wówczas usunął inne stojące na dawnym cmentarzu pozostałości, najwidoczniej i stary sarkofag, o którym późniejsze źródła historyczne milczą!”. Może do parku w dawnej rezydencji starościńskiej pod Knyszynem, gdzie Krasińscy urządzili romantyczny ogród z narodowymi pamiątkami, zawędrował w 1824 r. zaginiony dziś sarkofag z wnętrznościami króla Zygmunta Augusta, ustawiony, jak podają źródła kościelne z l. 1633-1731, na środku Rynku miasta Knyszyna, w miejscu, gdzie usytuowany był najdawniejszy kościół knyszyński z 1520 r.?
Ciekawe, że u schyłku 1. 30-tych XX w., bądź już w okresie okupacji ks. A. Walentynowicz z Krypna odnalazł marmurowe i granitowe ułomki jakiejś konstrukcji i umieścił je w parkanie kościoła krypniańskiego, dodając napis, że są to właśnie szczątki sarkofagu królewskiego. W jakich okolicznościach je odnalazł i jaką miał pewność odnośnie ich proweniencji tego nie wiemy 18.
Ostatnim wydatkiem z woli króla Zygmunta Augusta wpisanym przez Stanisława Fogelwedera, przed jego śmiercią w królewskie księgi rachunkowe 5 VII 1572 r. w Knyszynie była jałmużna: Dałem z rozkazania KJM ubóstwu w Kniszynie i Tykocinie fl. 4. Kolejne wydatki dla ubogich odnotowano już po śmierci króla (ta nastąpiła 7 VII 1572 r.): 25 VII 1572 r. Cnissini. Dałem 2 rozkazania JMPP rad przy ciele КЛМ będacych p. Janowi Lanczkiemu komornikowi КЛМ na rozdawanie jałmużny ubóstwu fl. 20. Na co mam kwit... 29 VII 1572 r. Cnissini. Dałem z rozkazania JMPP przy ciele KJM będących Janowi Lenczkiemu komornikowi КЛМ na rozdanie jałmużny, jako kwit jego świadczy fl. 1633.1632
1631 Wydaje się, że sprawa upamiętnienia zgonu w Knyszynie Zygmunta Augusta była aktualna od momentu śmierci monarchy. 5 II 1578 r. Łukasz Górnicki star. tykociński stawił się przed urzędem wójtowsko-burmistrzowskim w Knyszynie i przekazał sumę 100 zł pol., którą pozostawił Stanisław Broniewski koniuszy przemyski jako fundusz przeznaczony aby ubodzy ludzie robili niemi. Fundusz miał być własnością całego miasta. Corocznie 4 zł od tej sumy miało się przekazywać ubogim, a 2 zł na kaznodziejski stolec. Broniewski polecał: ubodzy będą powinni Pana Boga prosić za duszę zmartego króla Zygmunta Augusta i za Broniewskiego, z których też tu jeden w Knyszynie leży1634. Tak też kaznodzieja będzie powinien na każde święto wspomnieć dusze zmarłego króla Zygmunta Augusta i Broniewskiego1635. Później, w 1731 r. dowiadujemy się jeszcze o innym obowiązku, który ciążył na ubogich ze szpitala knyszyńskiego — śpiewie w dni świąteczne pieśni Boga Rodzico Dziewico ułożonej — jak zaznaczono — przez św. Wojciecha. Za śpiew ten mieszczanie dawali ubogim 10 zł1636. Była to pobożna fundacja 12 XII 1684 r. Jana Fiedorowicza ekonoma knyszyńskiego, który dał na ratusz knyszyński 100 zł, od której sumy corocznie 10 zł, jako odsetki od tej sumy dziadom i babom powinno się wypłacać, a ci co święto śpiewać mają pieśń Bogurodzica i za dobrodzieja prosić Boga o zbawienie jego duszy 1637. Zapis bliski jest w czasie ze Zwycięstwem Wiedeńskim, choć nie wiadomo czy tradycja nie sięgała czasów króla Zygmunta Augusta. Może była to część rytuału wprowadzonego w 1578 r. z inicjatywy Łukasza Górnickiego, ze środków pozostałych po Stanisławie Broniewskim.
Ten dobroczynny akt zbiegł się w czasie z rozpoczęciem budowy istniejącego dotąd kościoła. Najwidoczniej dokonano modyfikacji aktu i fundusz Broniewskiego obrócono na dzieło budowy nowej świątyni. 27 X 1579 r. Stefan Batory polecał Łukaszowi Górnickiemu dostarczyć wapno do Knyszyna, gdzie Jan Zamoyski wówczas budować zaczynał szpitalny kościół1638.
W 1727 r. pisano jednak w wizytacji kościelnej, że obecny kościół murowany stoi od lat 1639. Wzmianka ta potwierdza fakt, że istniejący dziś kościół wznoszono jako szpitalny (bo taki cel przyświecał Zamoyskiemu), a nie parafialny. Znany jest list Zamoyskiego do jego knyszyńskiego podstarościego z 1585 r., w którym polecał podstarościemu: pomóż ile możesz do poprawy kościoła knyszyńskiego księdzu plebanowi. Hetman nie stwierdzał, żeby pomagać w budowie, ale w remoncie i nie prepozytowi kościoła szpitalnego, a plebanowi. Musiało polecenie z 1585 r. dotyczyć więc fary knyszyńskiej z 1520 r., a nie kościoła wznoszonego od 1579 r. W związku z faktem, że w początkowych zamiarach nie miał to być kościół parafialny, a szpitalny, nie stanął on na jurydyce plebańskiej, ale na gruncie innym. Było to miejsce po dworze rynkowym Ostafiego Wołłowicza, który zajmował 2 place. Potwierdza to lustracja 1616 r., w której czytamy: na kościół murowany placów 1640. Pewnie dworzec Wołłowicza służył jednocześnie jako zbór kalwiński. Jan Zamoyski w 1585 r. nakazywał podstarościemu: nowych wiar abyś w Knyszynie nie dopuszczł. Nakaz poskutkował. Ok. 1578 r. odkupiono też od Wołłowicza place. Na miejscu kalwińskiego zboru knyszyńskiego stanął kościół Wszystkich Świętych, który swoim kontrreformacyjnym wezwaniem zaprzeczał kalwińskiej koncepcji Kościoła, gdzie kult świętych w ogóle nie istniał. Prace budowlane trwały długo, jeszcze w 1600 r. Potwierdza to wzmianka pochodząca z ksiąg miejskich Knyszyna z 1600 r. Otóż in actis knyszynensis civitatis Anni 1600 zapisano: Pleban z mularzem. O przebranie pieniędzy nad kontrakt, względem nowo murowanego kościoła, który mularz podjął się i dachówką pokrywania dokączyć. Subscriptio Mikołaj Kislisz dziekan zamoyski, pleban knyszyński, Marcin Protazwicz, mularz knyszyński1641. W dniu 21 III 1601 r. bp Benedykt Wojna dokonał konsekracji kościoła pw. Wszystkich Świętych, św. Melchiadesa Papieża i Męczennika oraz św. Jacka Wyznawcy1642. Budowany kościół otrzymał więc odmienne wezwanie od tych, które nadano kościołowi parafialnemu w trakcie erygowania parafii w 1520 r. — św. Jana Ewangelisty. Przed 1623 r. przeniesiono do szpitalnego kościoła Wszystkich Świętych stary ołtarz główny z kościoła parafialnego, z obrazem Zwiastowania NMP, ołtarz boczny, starożytny z wyobrażeniem Przemienienia Pańskiego i przedstawienie krucyfiksu starożytnego1643.
Obecny kościół zbudowany w l. 1579-1601, służący jako parafialny, został więc pierwotnie wzniesiony jako szpitalny.
Są pewne ślady świadczące o tym, że zamierzano umieścić sarkofag we wnętrzu knyszyńskiego kościoła Wszystkich Świętych, w którym w I. 80-tych ХХ w., w trakcie prac remontowych, po częściowym zdemontowaniu XIX-wiecznego ołtarza bocznego ukazał się na tynku fragment iluzjonistycznego, rokokowego malowidła al fresco. Pokrywało ono północną niszę, w arkadowej wnęce przypominającej analogiczne rozwiązanie stosowane w programach architektonicznych kaplic-mauzoleów rodowych, tradycyjnie dobudowywanych do polskich kościołów na wzór krakowskiej Kaplicy Zygmuntowskiej, zastosowanej też w wileńskiej katedralnej kaplicy św. Kazimierza, a Knyszyn leżał przecież w diecezji wileńskiej. Wnęka w kościele knyszyńskim posiada swój symetryczny odpowiednik w ścianie południowej, a w ten sposób arkadowe wnęki tworzą niby-transept. Wyraźnie są one urządzone wtórnie, w stosunku do renesansowej bryły budowli, bo urządzono je kosztem ściany, zamurowując przestrzeń pomiędzy przyporami, co dobrze widoczne jest z zewnątrz świątyni.
Jak udało się zaobserwować polichromia, którą wykonał jakiś mało wyrobiony artystycznie malarz, wyraźnie posiadała program majestatyczny, z motywem orła i mitry wielkoksiążęcej. Niestety robotnicy wykonujący remont sami przystąpili do badań malowidła, starannie myjąc fragment, poszukiwali starszych warstw malatury. Odbyło się to bez udziału specjalisty-konserwatora, a odkrycie bezpowrotnie zniknęło. Polichromię umieszczono we wnętrzu kościoła zbudowanego w l. 1579-1601, który uległ kompletnemu spaleniu w 1710 r., a po pożarze przez wiele lat trwały prace renowacyjne. Wówczas to (w 1. 30-tych XVIII w.) pewnie powstały freski.
Ceremonialne funkcje rynku knyszyńskiego znalazły swoje rozwinięcie w programie rynku pobliskiego Tykocina, gdzie Jan Klemens Branicki wzniósł swemu dziadowi Stefanowi Czarnieckiemu okazały, zachowany do dziś pomnik. Nastąpiło to w l. 1761-1762, w stulecie nadania zwycięzcy Szwedów starostwa tykocińskiego. Pomnik tykociński był dopełnieniem barokowego, ceremonialnego programu urbanistyczno-architektonicznego placu, którego głównym elementem był monumentalny kościół parafialny św. Trójcy, wzniesiony w I. 1742-1750, jako mauzoleum rodowe Branickich 30,
1644 Rolę Knyszyna, położonego na granicy Korony Polskiej i Wlk. Ks. Litewskiego, w miejscu, gdzie wielka droga z Wilna do Warszawy przekraczała granice państwowe, podkreślała tradycja dworu królewskiego, który podróżując właśnie tu zatrzymywał się, celem symbolicznego przekazania władzy przez dygnitarzy nadwornych litewskim koronnym i odwrotnie. Taki rytuał opisuje w swym pamiętniku Albrycht 5. Radziwiłł. 24 Ш 1644 r. zmarła w Wilnie królowa Cecylia Renata, żona Władysława IV. 28 III rano złożono ciało królowej do trumny; zaczęło się bowiem nieco psuć. Było obecnych kilku senatorów... Król zwołal przez kanclerza koronnego senat i nakazał biskupowi i wojewodzie wileńskim pozostać w Wilnie i donosić o sprawach szwedzkich. A dla towarzyszenia ciału królowej aż do granic Korony naznaczył wtedy starostę żmudzkiego i jego żonę1645, wojewodę sieradzkiego oraz kasztelanów parnawskiego i rogozińskiego. Napisał też listy do marszałków koronnych, aby przyjęli żałobny orszak dnia 16 IV w Knyszynie, gdyż senatorowie i urzędnicy litewscy powracali stąd do domu. Wcześniej w 1633 r. Radziwiłł odnotował: 12 V. Upolowawszy 80 zajęcy, król spędził w Mężeninie. 14 V. Tego dnia, przypadającego na sobotę przed Zielonymi Świątkami, król przybył do Tykocina, gdzie wyjechał mu naprzeciw starosta miejscowy, marszałek nadworny litewski Wiesiołowski. Ale król nie wcześniej wjechał do Tykocina, jak z wieczornym zmierzchem, gdyż zatrzymywało go polowanie, chociaż tów zajęcy był utrudniony przez gwałtowny wiatr. 15 И. Cały dzień spędził król tutaj oglądając starą zbrojownię swoich przodków. W Tykocinie było wielu jeńców moskiewskich, przysłanych przez hetmana, lecz wybitniejszych tylko czterech, których król kazał wieźć do Wilna, innych rozesłać po różnych zamkach. 16 V. Tego dnia, po wystawnym obiedzie, król wesoły udał się do Knyszyna. 17 V. Dotarliśmy do granic Litwy. Starym zwyczajem imieniem wszystkich powitał króla Sapieha, marszałek litewski. Nastąpiła zmiana wszystkich urzędników, należne im obowiązki przejęli Litwini3?.
1646 Uroczystości pewnie odbywały się na rynku knyszyńskim, przy sarkofagu króla Zygmunta Augusta, bo i przestrzeń placu na to pozwalała i tradycja tego, który trwale złączył Polskę z Litwą. To tłumaczyłoby fakt, że w l. 1633-1829 nie przeniesiono sarkofagu gdzie indziej, pozwolono by serce króla i jego doczesne szczątki pozostawały w scenerii, jak się nam dziś wydaje — targowicy miejskiej.
Сноски
1616 BU Warszawa, nr 44, k. 8.
1617 BAN Wrocław, Zbiory Pawlikowskich, nr 194; BAN Kórnik, nr 51.
1615 1! M. Bielski, Kronika, [w:] Zbiór dziejopisów polskich w czterech tomach zawarty, t. 1, Warszawa 1764, s. 596.
1619 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 B, k. 42.
1621 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 В, К. 42v.
1620 List Kaspra Irzykowicza dworzanina królewskiego z 18 VII 1572 r., cyt. za: A. Stafiński, Zgon i pogrzeb Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Dziennik Białostocki” z 30 III 1939, s. 5.
1618 Gloger, Encyklopedia staropolska, t. 4, s. 57.
1622 B. Tuchołka-Włodarska, Z badań nad sarkofagiem króla Zygmunta Augusta, „Biuletyn Historii Sztuki”, r. XLVII: 1986, nr 2-4, s. 221-245.
1623 Cyt. za: J. Tarnowski, Bezkrólewie po Zygmuncie Auguście, rękopis w: AP Kraków, Archiwum Tarnowskich 259, s. 13-14. List Czackiego do Naruszewicza umieszczony był w „Gazecie Narodowej” 1791, sierpień, nr LXV i oryginalny list tegoż do autora.
1624 АРВ: Knyszyn, Wizyta generalna kościoła parafialnego knyszyńskiego roku 1731, s. 67.
1625 5 VII 1520 r. w Wilnie Mikołaj Radziwiłł uposażył plebana knyszyńskiego w 6 wł. w Knyszynie i 6 wł. w Długołęce, nadał mu dziesięcinę z dóbr własnych, bojarskich i wójtowskich, wolną karczmę i prawo mlewa w swoich młynach. Kościół par. nosił wezwania: Narodzenia NMP, św. Jana Ewangelisty, św. Andrzeja i św. Apolonii. Zob. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 608-619; MN Kraków, Bibl. Czart., nr 1775, s. 1021-1026.
1626 BU Wilno, F. 57- В 53, nr 40, К. 186.
1627 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 1029-1051.
1628 АРВ: Knyszyn, Descriptio status ecclesiae Knyszynensis... 1731, k. 11; Tamże, Wizyta generalna... 1829; K. Cyganek, Kronika parafialna..., s. 17. W 1719 r. tłumaczono przy tej okazji dlaczego Żydów obowiązywał kozubalec: Należność takowa 20 tynfów i honoraria tem dokumentem przeznaczone kościołowi knyszyńskiemu stąd wynikły, na mocy przywilejów miastu służących: Żydom nie шото było znajdować się w mieście Knyszynie. Trudno im się było odwrócić dla traktu przechodzącego przez Knyszyn do Tykocina. Przeto każdy Żyd obowiązany był dla usług kościelnych dawać tu przechodzący, jako t przejeźdżający daninę tzw. Kozubalec.
1629 АР Białystok, Kamera, nr 2676 B.
1630 AAB, Inwentarz kościołów archidiakonatu białostockiego z 1820 r., s. 36.
1633 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 B, k. 41-42v.
1632 Ks. A. Walentynowicz zginął w czasie walk frontowych 1944 r. i tajemnicę gdzie znalazł resztki sarkofagu i inne szczegóły zabrał do grobu.
1631 К. Walentynowicz ks., Krypno i kościół krypniański, Wilno 1935, s. 12, cytował Wizytę kościoła knyszyńskiego 1829 r.: W roku 1824 dnia 13 Oktobra komisarz ziemski białostocki wielmożny Ołdakowski drewnianą dzwonnicę na rynku, na swoim własnym placu stojącą rozkazał policji knyszyńskim i kwaterującym w tę porę w Knyszynie żołnierzom zwieźć ze swego miejsca bez wiedzy duchownej zwierzchności i polecił takową dzwonnicę nie rozbieraną lecz za pomocą lin, przy użyciu mnóstwa ludzi, śrub ciesielskich windujących w górę ciężary wywrócono, drzewa znaczną część połamaną i całą właśnie zniszczoną zwieźć na cmentarz pod kościół. Dzwony, drzewa porozwalanej dzwonnicy walają się na cmentarzu pod kościołem. Wszystko ostatecznemu zepsuciu zostało; K. Cyganek, Kronika, s. 67 i 86.Tradycja ustna zanotowana w 1944 r. przez Cyganka głosi, że sarkofag umieszczono w 1824 r. w kryptach obecnego kościoła parafialnego. Ма się na nim znajdować sentencja: Kto mnie zamknął, ten mnie i otworzy.
1634 Mowa zapewne o Janie Broniewskim, dworzaninie królewskim, wspominanym przez króla w liście z Warszawy 27 VI 1571 r. Zmarł on najprawdopodobniej w 1572 r., wskutek zarazy, wówczas, kiedy król ostatni raz przybył do Knyszyna. Por. BAN Kórnik, nr 250, k. 107v.
1635 CPAHB Mińsk, F. 1809, op. 1, nr 1, k. 310v-311.
1636 АРВ: Knyszyn, Wizyta generalna kościoła parafialnego knyszyńskiego roku 1731, s. 11.
1637 АА Białystok, Zapis dla ubogich szpitala knyszyńskiego przez śp. p. Jana a ekonoma knyszyńskiego zł pol. 100.
1638 BOZ, nr 1507, s. 107. A. Tarnawski, Działalność, s. 391 i 397: J. Zamoyski zbudowatł w r. 1579. 27 X 1579 Stefan Batory w liście star. tykocińskiemu polecał kościół w Knyszynie.
1639 AAD Białystok, Wizyta kościoła knyszyńskiego 1727.
1640 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 149, k. 50.
1641 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 1033.
1642 K. Cyganek, Kronika parafialna kościoła knyszyńskiego, Knyszyn 1944, s. 84 (maszynopis w zbiorach C. Piaseckiej, Knyszyn, ul. Kościelna 6).
1643 BU Wilno, F. 57, B 54. Nr 40, k. 185v-194.
1644 Skorzystano z tragicznego w skutki pożaru miasta Tykocina w 1741 r. Powstał zespół architektoniczny, układem przypominający barokowe rozwiązania rezydencjonalne, z motywem arkad w skrzdłach bocznych i zaakcentowaniem bramy wiazdowej 1 na osi Ł or or 46 rynku, po drugiej stronie kościoła, w narożniku płd.-zach. zbudowano parafialny szpital-przytułek. W jego sąsiedztwie, w pierzei południowej zbudowano kordegardę-wartownię. Wzdłuż dłuższych pierzei placu ustawiono drewniane parterowe domy, ustawione kalenicowo, kryte czerwoną dachówką. Rzeźba Piotra de Coudray ustawiona była na pustym, wybrukowanym placu rynkowym, pierwotnie bliżej bramy, w 1/3 długości rynku, przez co silniej powiązana z zespołem architektonicznym kościoła i szpitali. Pomnik Czarnieckiego, wykonany z piaskowca szydłowieckiego, z postacią hetmana 2-metrowej wysokości przedstawia bohatera w stroju szlacheckim, ze złotą buławą w podniesionej ręce. Na cokole umieszczono inskrypcję z tekstem nadania starostwa tykocińskiego.
1645 Jan Alfons Lacki, starosta źmudzki i jego żona Joanna z Talwoszów.
1646 А. 5. Radziwiłł, Pamiętnik o dziejach w Polsce, Warszawa 1980, t. 1, s. 305-30, t. 2, s. 400.